Pramāṇa · Search · About · API

Alivilasisamlapa 3

Alivilāsisaṃlāpa 3

Language
Sanskrit

Contents

3.1

ātithyocitasatkriyākrama,(1)ihāyanāgate 'pyaspṛhā,
satyapravrajitasya,(2)ramyaviṣayā,(3)steṣvādaraḥ kāminām(4)
dambhenāpi tadarjanaṃ śaṭhadhiyāṃ,(5) vijñānavādosthiti-(6)
ryuktyā tasya nirākriyā,(7)'tra śatake saṅkṣepato darśitāḥ

3.1-2

alivilāsisaṃlāpe
tṛtīyaṃ śatakam
atha tatanijapakṣo 'sāvaliḥ sāvahelaṃ
kṣatavacasi vilāsinyakṣi nikṣipya kiñcit
anilacaladalāgrairāhūyantaṃ rasālaṃ
mṛdupadagatigītiḥ sādaraṃ stutyamāpa

3.2

savinaya iva so 'muṃ mārutānamramauliḥ
pikamadhuraninādaiḥ svāgatenābhinandya
abhinavamadhudhārāklṛptapādyārghyakṛtyaḥ
kusumamṛdulatalpaṃ kalpayāmāsa sadyaḥ

3.3

kṣaṇamayamapanīyā''yāsamadhvānubhūtaṃ
surabhimadhuramadhvā''kaṇṭhapānena tṛptaḥ
sapadi madhukarībhistadrasālāśritābhiḥ
suciramatithibuddhyā nṛtyagītaiḥ siṣeve

3.4

mṛdumalayasamīrānītacūtaprasūnoditaviśadarajobhiścāndanīṃ prāpya carcām
apalapitaśarīro'pyacchahīropamārhaḥ
kṛtibhiranumame 'sau mañjunā guñjitena

3.5

anabhirucitamāsīttasya nityasverūpā''vṛttikaracalaivṛttaṃ rājasā''ganturūpam
api ca tadanumānaṃ spaṣṭadṛśyasya sarvairiti sa tadavadhūyā'nyatra gantuṃ vavāñcha

3.6

sakalakaragarucyātithyasatkārasīmāṃ
vidadhadapi rasālastaṃ niroddhuṃ na śaṃke
sulabhatanunidānāddṛṣṭajātanabhogaiḥ
kva cidapi ciravāso neṣyate smā'niketaiḥ

3.7

atha nutasahakārārabdhanānāprakārā'tithisamucitasārāhārasatkārabhāraḥ
bhramarasahacarībhiḥ saṃbhramādabhramārgaṃ
yugapadatugato 'sāvutpapātā'lirāśrāt

3.8

viharati paritastaṃ cūtamudbhūtagandhaṃ
svanavijitavipañcīpañcame tatra bhṛṅge
abhimatapaḍabhiṃjñopajñavijñānavādo
vipina iha vilāsī taṃ vicinvan viveśa

3.9

yuvatikulamivrāsīt karṇikārocitaśrīsubhagamupavanaṃ yatsālam̐saṃpūrṇaśobham
dadhadapi ca palāśān hṛdyatāruṇyayogād
vahata iha navodhakandalīnam̐mabhirūyām

3.10

mṛdumṛdupavanāptyā luptasañcārakhedaṃ
panakurabanikuñjaiḥ saurabhāliṅganīyam
dhṛtamadhurasarāgālāpamādyanmilindaṃ
śaśiśucirucimallīsām̐syaṃramyaṃ yadāsīt

3.11

pṛthulakucataruṇyāhlādahetau vane 'smin
lasati carati mandaṃ dakṣiṇe gandhavāhe
jahasuratha vavalguścāliliṅguḥ prameṇuḥ
praṇayamiha vahantyaścāpalambālavallyaḥ

3.12

parimalamaṇumapyāsvādya vāsantikāyā
dhṛtaciragurumānā adya vā santi kā yāḥ ?
vaśayati hariṇākṣīranyapuṣṭopadeśo
vipina iha vihartuṃ kasya naṣṭo 'padeśaḥ

3.13

vikasitasitasarvvā'tītamallīparītaṃ
tadupavanamavāpya kā'pyapaśyattuliṃ tam
svakaraṇagatadoṣāttādṛkṣānapekṣaḥ
kṣubhitamanasijo 'yaṃ vyakṣipaddikṣu cakṣuḥ

3.14

niśamitamitadūtā'vyaktasandeśamātratvaritavirahatāntasvāntakāntābhiyāte
madanamadanavīnārambhahīnābhimānā'bhisaraṇaparadīnālāpimīnākṣyūpete

3.15

dhalitalalitadolārūḍhalolālakāntākulanayanamahelārabdhahelākalope
javanapavanavegoddhṛtathrīsojighṛkṣāskhalitayuvativīkṣāvyagrakāmārtaloke

3.16

bahukusumacikīrṣānyājadūrīkṛtālīnicayacaturarāmā'krāntasaṅketakuñje
subhagataruṇacetaścañcarīkāravinde
vana iha sa vilāsī kartumaicchad vihāram

3.17

anupadamaviśaṅkaṃ niṣprayāsaṃ ca labhyāḥ
kathamiva ramaṇīyā indriyārthā mayeti
capalamatirupāyaṃ cintayan so 'napāyaṃ
taducitamatha veṣaṃ bauddhabhikṣorbabhāra

3.18

hṛdi niyatamamāntaṃ rāgamāsajya cīre
vaśāyitumujubuddhīn muṇḍayitvā śiraḥ svam
dadhadajinamajīnaṃ kuṇḍikāmaṇḍihasto
mukulitanayano 'yaṃ dhyānamapyabhyanaiṣīt

3.19

jayati yatirasāvityāptaviśrambhabhakterjaḍamanujasamājādarjayan bhojanīyam
sa vasu durupadeśaiḥ sañcitaṃ vañcitebhyo
dṛḍhadṛpadi vihāre nyakṣipacchadmabhikṣuḥ

3.20

adhigatabahubhikṣācīrarakṣāmiṣāttā
racitavitathadīkṣāḥ sādhu bhuñjan bhujiṣyāḥ
vratamidamiti sarvāṃnīrnatāṃ sa praśaṃsan
ciramaramata nārīsaṅgasaṅghṛṣṭahṛṣṭaḥ

3.21

smaraparavaśamenaṃ vismṛtasnopadeśaṃ
kapaṭayatimakasmād vīkṣya vismeracetāḥ
aliratha pathi tathye sthāpayiṣyan dayāluḥ
“smarasi rasika ! kaccinmadvacāṃsī”tyapṛcchat

3.22

cakitamavivikitsaṃ pratyabhijñāya so 'liṃ
hṛdi samuditalajjo 'pyāśrayan dhṛṣṭabhāvam
svamatamatanuyuktyābhāsavinyāsasāraṃ
budhavihatavicāraṃ satvaraṃ pratyuvāca

3.23

amarahitamidaṃ no vedmi sarvaṃ tvaduktaṃ,
bhavatu durupapādaḥ kāyacaitanyavādaḥ
vimatirapi mameṣṭā nānumāne pramāṇe,
śruticitisukhajīveśāṃstu nityān na manye

3.24

na khalu viṣayasattāsiddhiranyatra vitte,ranumite nanu tasmād vedyavittyorabhedam
tava mama ca mate kiṃ dravyasaṃvittyabhinnānubhavaviṣayakumbhe dravyabhedaḥ prasiddhaḥ

3.25

mitirubhayavidhā 'sāvakṣajā vā 'numā vā
samudayavināśau vindatītyasthirā sā
kathamiva tadabhinne vastuni syāt sthiratvaṃ ?
kṣaṇikamiha vadāmastena sarvaṃ padārtham

3.26

jaladharapaṭale ced dṛṣṭanaṣṭasvarūpe
vyabhicarati na sattaikakṣaṇotpādanāśau
gamayati gatabādhaṃ sā samaste prapañce,
kṣaṇikamidamitīdṛk bauddhasiddhāntaghoṣaḥ

3.27

vipaṇivitatarūpyaṃ bhūṣaṇa ādikriyāyāṃ
prabhavati, na hi tadvacchuktirūpyaṃ samartham
anumatamaṃta ādye sattva,mante 'pyasattvaṃ,
tadiha bhavati sattā 'rthakriyākāritaiva

3.28

yadi guṇiguṇakarmaikāśritāṃ brūṣi sattāṃ
prasabhamabhiniveśād gautamollūkyavākṣu
ayi vada, samavāye sā viśeṣe 'sti no vā ?
matavihatirihādye, 'ntye tayoḥ syādasattvam

3.29

yadi vadasi viśeṣeṣvvāśrayaikyena sattāṃ,
prasarati ghaṭaniṣṭhe tarhyabhāve 'pi sā te,
alamiha samavāyābhāva etāṃ na roddhuṃ,
kathameva samavāye sattvamevaṃ sati syāt ?

3.30

atha tava samavāyo 'san viśeṣaśca kārye
prabhavati, guṇakarmadravyasattā kimarthā ?
sadasadapi ca kāryaṃ ced vidhatte, trisattve
vada vinigamakaṃ kiṃ ? vaiparītyaṃ kuto na ?

3.31

yadiha ciramatītaṃ vastu tanna kriyetau,
'ghaṭitasakalahetu syonna bhāvyadya sadyaḥ,
phalajanipaṭu vailakṣaṇyamekakṣaṇe yat,
kṣaṇikaviṣayasattā 'rthakriyākāritā sā

3.32

kṣaṇamimamapahāyā'nyatra hetutvamicchan
patati mahati jāle, nāsti yasmād vimokṣaḥ
parasahakṛtiśūnyaṃ kiñcidekaṃ na śaktaṃ,
sahakṛtirapi kāryā 'pekṣate hetumanyam

3.33

iti mahadanavasthādausthyamuddhartuqāmairatiśaya iti kurvadrūpateti kṣaṇo 'yam
phalajananasamarthaḥ kalpyate bauddhavṛddhairupagata iha nāsti prāṃcyadoṣāvatāraḥ

3.34

api ca bhavadabhīṣṭā sarvagā kiṃ nu sattā,
svaviṣayasakalasthā ve,ti cā''locyamāne
prathamamatamayuktaṃ sarvasattvaprasaṅgā,ccaramamatanirāsaḥ kārya ātmāśrayeṇa

3.35

pralayasamaya eṣā nāsti cettarhyanityā,
dhruvata nuravakāśaṃ sā tadā ''pnotu kutra ?
niradhikaraṇasattāmāśritatvasvabhāvāmabhidadhadupahāsaṃ lapsyase satsabhāsu !

3.36

anugatamatiranyāpohamātropapannā
gamayati na hi sattāmuktadoṣairniruktām
sakalaviṣayadharme 'pohamātre ca śūnye
bhavati bhavati sarvaṃ śūnyamityeṣa pakṣaḥ

3.37

anubhavapathayātāśeṣavitteḥ kṣayitve
gamayati tadabhinne vedyajāte 'sthiratvam
sadapi sukhamabhijñairduḥkhameveti bhāvyaṃ
sukhamapi hi vinaśyad duḥkhameva prasūte

3.38

sukhataditaradhātrāvāhyanityaṃkṣaṇām̐ghekṣaṇajanitaviraktyā durlabhā me na muktiḥ
tava tu kimapi nityaṃ jānatastatra rāge
prasarati bata dūraṃ yāti nirvāṇavārtā !

3.39

kka cidapi kila pakṣe duḥkhatoktau sapakṣaprakṛtayugagataikasthāyijāterabhāvāt
kṣaṇagaṇagatavailakṣaṇyasiddhayopamāne
'nupanamati satāṃ svaṃ lakṣaṇaṃ bhāvanīyam

3.40

kṣaṇikamatha ca śūnyaṃ duḥkhamevaṃ caturdhā
visadṛśamiti ca svaṃ lakṣaṇaṃ bhāvanīyam
galitaviṣayarūpopaplavatvādviśuddhodbhavati tadanu muktiḥ śūnyavijñānadhārā

3.41

iti bhagavati buddhe śāsati svopadeśaṃ
nijamativividhatvāttasya śiṣyāścaturdhā
jagṛharaṇu tadukterāśayaṃ, tena bhinnā
api na hi vivadante proktasiddhāntasāre

3.42

sati kila mitikuḍye meyamālinyayogaḥ
kathamapi ca kadā cid durnivāraḥ, sa neṣṭaḥ
nipuṇamatibhirasmātkāraṇānmokṣamārgerdhruvamabhilaṣaṇīyā śūnyasāmrājyasiddhiḥ

3.43

gaganakusumakalpā vittirākāraśūnyā,
yadi bhavati suṣuptau śūnyarūpaiva sā 'pi,
munimataparaṃtattvaṃ śūnyatāmeva tasmāt
prakaṭayati pumarthaṃ mādhyamikayuktiśailī

3.44

prasajati jagadāndhyaṃ sarvaśūnyatvavāde,
bhavatu tadiha tattvaṃ svaprakāśā satī cit
sphurati vividharūpā sā svayaṃ vibhramādau,
vyavahṛtiranayā ''stāṃ, bāhyavastustu śūnyam

3.45

ahamiti ca suṣuptāvālayajñānadhārā
sṛjati khalu vicitrā jāgarasvapnacittīḥ,
iha niyatamanādirvāsanā hetu, rasyāḥ
kṣaya udayati yogācāradṛṣṭyā vimuktiḥ

3.46

na hi viṣayamapāsya jñānavaicitryasiddhi,rna ca bhavati vicitrā vāsanarte 'nubhūtim,
anubhavagatanānākāranityānumeyaṃ
vadati sadapi bāhyaṃ vastu sautrāntikastu

3.47

kathamanumitirāstāṃ kā'pyamattvā 'parokṣaṃ ?
prathamamubhayasambandhekṣaṇaikodbhavā sā,
viṣayamanubhavāmītyatra sarvaikyamatyāt
kṣaṇikasadaparokṣaṃ vastu vaibhāṣikāṇām

3.48

iti gṛhakalahe 'pi sthairyayodhāvarodhe
dhṛtaparikarabandhā yaugapadyena bauddhāḥ
abhidadhati mudheyaṃ bhīrutā ''śritya nityaṃ
bhavatatibhavaduḥkhādbhāvanevā'stvamatra

3.49

upanamati nisargādeva duḥkhaṃ sukhaṃ vā
bhramati samayacakre, duḥkhatā tvatra cintyā,
bhavati ca tadupekṣā tena, na dveṣarāgāvabhinavasukhaduḥkhe rāgaroṣāspade hi

3.50

sukhamidamiti buddhau tatra rāgo 'nivāryo,
navanipatitaduḥkhaṃ dviṣyate nā'nuvṛttam
gaṇayati januṣā'ndho nā'pi vandhyā svaduḥkhaṃ
ripugadahṛtacakṣurnaṣṭaputrāsamānam

3.51

iti kathitapathenānityatāttvasiddhau
svakṛtasukṛtapāpotpādite saukhyaduḥkhe
anubhavati śarīrī nitya ityāgrahaṃ tvaṃ
tyaja, bhaja sukhaduḥkhe tulya, mete hyalaṅghye

3.52

vayapi kṛtakṛtyā bhāvanāmātratulyīkṛtasakalapadārthāḥ sarvadopekṣamāṇāḥ
kṣaṇavaśasukhaduḥkhe bhuñjmahe, pūjayāmo
'rjitasukhajanakārthedvādaśā'pīndriyāṇi

3.53

phalamapi ca parokṣairdevataiḥ pūjitaiḥ kiṃ,
phalati sukhamanalpaṃ svendriyāṇāṃ saparyā
citirapi tadadhīnā, tena caitanyameṣāṃ
bahubhirata upāyaistarpaṇīyānyamūni

3.54

alamakhilarahasyakhyāpanenā, 'ntarāyo
bhavati hi sukhabhoge tena, tad yāhi dūram
abhilaṣasi sukhaṃ cetsevamānaḥ sadā 'smān
vasa maṭha iha, saukhyaṃ bhokṣyase, mokṣyase ca

3.55

iti vadati vilāsinyasya śiṣyā bhujiṣyā
jahasuratha viśiṣyā'ghoṣayan bhṛṅgabhṛṅgam
alirapi dhṛtadhairyyaḥ sthairyyasiddhyā 'syam̐ vāryo
bhrama iti suvicāryācāryyakārye 'yatiṣṭa

3.46-2

virama jaḍa, vilajja vyāhatoktiprapañcāt,
patasi kumatamārge, pātayasyevamanyān
sphuṭataramanubhūyā'trānubhanyasya bādhaṃ
kathamapalapasi tvaṃ mānameyavyavasthām ?

3.57

kathamiva na vibheṣi prasphuṭādhyakṣabādhādanumitirapi na syācchūnyataikāntavāde,
inapuṇa! bhaṇa śūnyaṃ śūnyavacchūnyavattvāditi kimanumitiḥ syāddhetusādhyāśrayaikye ?

3.58

na samasamayasattā vedyavit tyo, yato 'rtho
'rpayati mitiṣu rūpaṃ svaṃ, tataḥ pūrvabhāvī
janakaphalagapaurvāparyamaryādayaivā''śrayaṃti jagati sarvo hetutāṃ kāryatāṃ ca

3.59

gamayati mitikādācitkatā hetumanyaṃ,
kvacidapi manuṣe tvaṃ na kṣaṇadvandvayogam,
svayamudayati citrau jñaptirityapyasāraṃ,
kimiti sati tathātve vāsanāmabhyupaiṣi ?

3.60

bhavati kimapi na vyāpāraśūnyena kārye,
na kalaśajaniriṣṭā 'vyāpṛtāraṇyadaṇḍād
kṣaṇavilayini hetāvvyāpṛtiḥ kāstu ? tasmāt
kṣaṇayugaparirambho vastuno nirvivādaḥ

3.61

kathamiva bhavadiṣṭaṃ niḥsvarūpañca śūnyaṃ
prabhavati citi citrākārabhārārpaṇāya ?
tadapi tava na nityaṃ, tena vācyo 'sya heturniyata,mupagate 'smin durniṃvārā 'nevasthā

3.62

atha tava yadi śūnyaṃ nityamekaṃ svakāryaṃ
janayati, bata sarvaṃ syātsadaivāviśeṣāt
aparamapi ca tenāpekṣyate cettadeva
prabhavatu, na tu śūnyaṃ, kiñca siddhāntahāniḥ

3.63

ayi ! viṣayasamūhālamba naikasvavittyā
saha yadi viṣayāṇāṃ mūḍha ! vāñchasyabhedam
ghaṭapaṭasukhaduḥkhā'bhāvabhāvaikyamaṃddhā
prasajati tadabhinnābhinnatadbhedabādhāt

3.64

kṣamata idamapoho niḥsvarūpā na bhettuṃ,
yadi tamapi na bhāvaḥ ko 'pi bhindyātparasmāt
upagata iha so 'stu vyaktivittorvibhettā,
parihara baॅkavandhāyāsasāmyādapoham

3.65

adhikaraṇamapāsyā 'syai pratidvandvinaṃ vā
'nubhavati kimabhāvaṃ laukikastārkiko vā ?
adhikaraṇamabhāvaścedalaṅghyā 'navasthā,
jhaṭiti digiyamūhyā tatpratidvandvino 'pi

3.66

adhikaraṇavirodhijñaptinaiyatyaśūnye'mitiviṣayabhāvāṅgīkṛtau naiṣa doṣaḥ
na hi gatiraparā te 'pāsya bhāvaṃ svatantraṃ,
sthitimaṃtikṛtiṣu tvaṃ sūkṣmadṛṣṭyā 'vadhehi

3.67

ghaṭa iha bhuvi nāstītyeva buddhiḥ prasiddhā
sakalamataviruddhā nāstitāmātrabuddhiḥ
sṛjati phalamabhāvaḥ kevalo netyavocaṃ,
matavimatiṣu śeṣe bhāva evaiṣa bhāraḥ

3.68

sphurati jagadavaśyaṃ, nā'tra sarvasya bādhaḥ,
sakalamapi na satyaṃ, tattvamatrāstu kiṃ nu ?
iti mahati vimarśe bādhasatyatvaśaṅkā
niradhikaraṇabādhā'darśanenā'paneyā

3.69

tadadhikaraṇabādhe 'pyāgrahāducyamāne
tadadhikaraṇapṛcchāsrotasā preryamāṇaḥ
patati bhṛśamalaṅghye ko 'navasthāsamudre,
'dhikaraṇamiti satyaṃ saṅgirante śrutijñāḥ

3.70

tadadhikaraṇamekaṃ sarvasattānidānaṃ
sphurati vividharūpaiḥ svasvahetuprasaṅge
sakalaviṣayabādhā''dhāratannityasiddhaṃ
śrutiśikharavicāraiścintyate mokṣamāṇaiḥ

3.71

bhavadabhimataśūnyaṃ cetpareṇā'nirūpyaṃ
sadatha bhavati nityaṃ, brahma ta,nnāmni bhedaḥ
na tu bahu manuṣe tvaṃ nityatāṃ kvāpi, tasmāddrumasi bahuvikalpeṣūcyase nāstikaśca

3.72

bhavadabhimataśūnye bhāvatā neṣyate cet
sphurati viṣayavittyoḥsā, vadeyaṃ kutastyā ?
anusarati hi kāryaṃ 'pyupādānadharmo,
na kathamaparathopādānakāryatvahāniḥ ?

3.73

api ca vivṛśa śūnye bhāvatāyā nivṛttau
prasajati niyataṃ tadvyāpyanailayādyabhāvaḥ
anupatati na kārye śūnyatā, hetudharme
'sati tava, bhavatvādaiyatā kena kārye ?

3.74

trividhasamayavādhāgocaraṃ sarvavādhāśrayamabhavasiddhaṃ sākṣiṇaṃ pradviṣan kaḥ
jayati budhavivāde ? tajjayaṃ ko 'bhinandeddṛḍhu sa tu yathecchaṃ śūnyatāṃ yuktiśūnyām

3.75

iti nigaditayuktyā hetutā bhāva eva
sthira upagamanīyā vyāpteḥ sambhavena
na tu jananavināśanyādhinityābhibhūtakṣaṇagaṇacalavṛttiṣveṣa bhāro 'rpaṇīyaḥ

3.76

maṇikaghaṭaśarāvodañcanādyairvicitrairmṛdiva vividharūpairbhāsatāmeṣa bhāvaḥ
nijanijasahakāriprāptasāhāyyasajjaḥ
kimiha vada vicitraṃ ? sarvadā dṛṣṭametat

3.77

kalaśajaniṣu mṛtsnā daṇḍacakrāmbusūtrādyupakaraṇasamaṣṭiṃ dīrghakālānuvṛttyā
labhata iti samakṣaṃ vīkṣya ko 'pakṣapātī
kṣaṇikaciti vivakṣejjāgradākārabhāram ?

3.78

nigadita upamāne cetanatvātkulālo
ghaṭayati bahudeśānekadeśe mṛdādīn
śikharijaladhihetūn ko 'nya ekatra kuryādaghaṭitaghaṭanāyāṃ yaḥ paṭīyānsa īśaḥ

3.79

anubhavati purastādvastu klṛptopakāraṃ
smarati tadanu saṃskārodbhavaṃ, taṃ cikīrṣan
prayatata upalabhyā''pnoti śarmānupūrvyādiyati mahati kāle cetanaḥ sthāsnurekaḥ

3.80

saniyamamanubhūtismṛtyapekṣākṛtīṣṭakramamadhikaraṇaikye vīkṣya ko muktalajjaḥ
kṣaṇikamatha ca śūnyaṃ mūḍha ! vijñānamicchet
phalajaniṣu niyoktuṃ ? tvaṃ samīkṣasva tāvat

3.81

kṣaṇamudayati yāvadbauddhavijñānacandraḥ
kavalayati hi tāvadrāhuvattaṃ kṣaṇo 'nyaḥ
janayatu viṣayaṃ, taṃ saṃyunaktu, vyanaktu,
svayamapi ca vibhātvi, tyasthire 'smin na śakyam

3.82

karagatamapahāya pratyabhijñopapannaṃ
laghutaramapabādhaṃ cocitaṃ cetanaikyam
prakaṭayasi mṛpoktaṃ nirvahe, dityagatyā
gurumanubhavavāhyāṃ vāsanāṃ kalpayaṃstvam

3.83

kvacana viṣayabādhaṃ vīkṣya rūpyabhramādā,vanubhavitari bādhaṃ yo vadedātmacoraḥ
asadapi kila tasyotprekṣamāṇasya so 'yaṃ
vibudhajanavigīto bhikṣupādaprasāraḥ

3.84

na bhavati ghaṭasattā mṛdvināśe kadā cit,
prakṛtijanakasattā 'pekṣiṇī kāryasattā
prakṛtivikṛtivijñānaikakālatvavidvid
niyamamimamakṛsmāddbādhate, tanna yuktam

3.85

śrayati mṛdudakāptyā piṇḍatāṃ, kumbhakāraprathamacaramakṛtyoḥ syāt kapālaṃ ghaṭaśca
vahati ca dṛḍhadaṇḍāghātato mṛtsvarūpaṃ
na punariha sudarśo 'bhāvaleśo 'pi kaścit

3.86

dṛṣadi caturaśilpotkīrṇasiṃhādirūpaṃ
sadapi tadadhikārāśmotsāraṇādbhāti yadvat
sadapi sakalarūpaṃ brahmaṇi svaprakāśāvṛttikarapararūpotsāraṇādbhāti tadvat

3.87

patati jaladhitoye nāvikasya pramādāt
kimu vadasi vināśaṃ vā ''vṛttiṃ vā ghaṭādau
punarapi na vinaṣṭo dṛśyate, dṛśyate 'sau,
vyavadhirata upeyaḥ, sā 'stu sarvatra rītiḥ

3.88

atha yadi sati kumbhe dṛśyamāne 'pi tattavyavahitabahurūpodbhāvanaikāgraheṇa
nigadasi tadabhāvaṃ, tānyanantāni, tasmād
ghaṭa iti laghu vācye syādabhāvoktibhāraḥ

3.89

iti nigaditarītyā bhāvasaṅghātasādhye
suvaca ucitabhāvaprogdbhave sarvadaiva
adhikaraṇavirodhijñaptyadhīnaprakāśau
kva cidapi mama neṣṭau prāgabhāvapraṇāśau

3.90

sukṛtaduritakartā saukhyaduḥkhopabhoktetyanumata upapattyā cetanasthairyavādaḥ
kṣaṇikamatakumāre kartṛbhoktrorvibhede
prasajati kṛtahāniścākṛtābhyāgamaśca

3.91

iha punarapi sūkṣmaṃ cintyamāne samaṣṭiḥ
sthirataracitibhāve paryavasyatyavaśyam
asati kimu kulāle daṇḍacakrādi kumbhaṃ
ghaṭayati ? tadupaiṣā cetane sā svatantre

3.92

śritaparimitadeśaścetano bhinnadeśasthitabahuvidharūpodbhāvane na kṣameta
iti vipuladharitrīsvarṇapātālasiddhau
dhruvamupagamanīyo vyāpako bhāva eṣaḥ

3.93

dhruvatanustha cairkaḥ sarvabhāvānugāmī
bhavati paramaॅsattānāmakaścetano 'yam
punarayamanugamyavyaktivaicitryayogādvahati jaḍaghaṭatveśatvajīvatvasaṃjñāḥ

3.94

sphurati nanu kadā cidvyañjakānāṃ samaṣṭyā,
śakalapaṭṭasamaṣṭyā ''cchādyate vā ghaṭatvam
sphurati samanugacchatyevameṣā sadeti
prathayati nijarūpaṃ bhāvatā brahmatattvam

3.95

sahakṛtipaṭavo 'sminsantu bhāvāḥ sahasraṃ,
dhruvamupagamanīyā 'nāditā teṣvagatyā
na tu kathamapi nityā, stāvantaivo1papattyā,
phalajanakasamaṣṭervādiṃśeṣe ca bādhāt

3.96

ghaṭapaṭamukhakārye kā 'pi nūnaṃ samaṣṭiḥ
prakaṭayati phalaṃ, na tvatra paryāptamekam
kramikasakalabhāvodbhāvanaikasvaṃbhāvā
jayati tu punarekā brahmarūpā saṃmaṣṭiḥ

3.97

kṣaṇa iti parasattā 'rthakriyākāritetyapyabhilapa nijarucyā tāṃ svasaṅketabhedāt
sthiracitisukhasattā bhāvarūpā samāptiḥ
kathamapi bhavatā cetsvīkṛtā, siddhamiṣṭam

3.98

nayanarasananāsātvakchrutijñātapūrva
smarati, pṛthagamīṣāṃ cetanā tena neṣṭā
na ca samudayadharmaḥ saikanāśe 'pi sattvāt,
sthirataditarabhāvaścetano yaḥ sa ātmā

3.99

manasi capalavṛttigrāmabhūpatvamāstāṃ
bhavatu ca tadadhīno mohabhūjādhikāraḥ
aṇu vahatu kathaṃ tannaśvaraṃ sakriyatvāt
sakalatanugabhogasvaprakāśādhipatyam ?

3.100

smṛtiphalabalakalpyo vāsanaughaḥ suṣuptāvaticaḷajaḍajāgradvṛttisaṅghātajanmā
phalajanitavināśaḥ svaprakāśādhirājye
kaluṣadanurodhāttābhiṣecyo 'pramattaiḥ

3.101

sthiracitisukhasattāsvarṇadīsūryakanyākamalabhavanajāyāmnonyayoga prayāge
sapadi nijamanastvaṃ majjayannātmatīrthe
'nubhava satatāsaddhāṃ mokṣasāmrājyalakṣmīm

3.102

atha durabhiniveśācchūnyamādhyāsyasi tvaṃ
svarucijanitamithyādṛṣṭisaṃskāradāḍhryāt
aviṣayamavaśo 'nte lapsyase śūnyabhāvaṃ,
taduparama, sacetā ātmanāśaṃ ka icchet

3.103

yadi ca capalanānābhāvanādīrghaśākhāplavananiratacetāḥ kīśatāṃ 1svīkaroṣi
kṣaṇagaladavalambaḥ praskhalannantarāle
nirayasuhṛdi śūnye tvaṃ patiṣyasyavaśyam

3.104

abhidadhadapi duḥkhaṃ dhātrasīṣṭānnyavāptuṃ,
pratipadamamumānaṃ vakṣi sāmānyamujjhan,
kṣaṇikamatha ca śūnyaṃ tvaṃ bravīṣi prapañcaṃ,
dṛḍhayasi ca vihāraṃ, ceṣṭitaṃ te vicitram !

3.105

api ca na sulabhaste dvādaśasvendriyārthocitiripayasamīhāsaṃgatasyā'vakāśaḥ
tadanusara viviktaṃ bhāvanāṃ kāmapīcchan,.
vividiṣitamahaṃ te tatra vakṣye krameṇa

3.106

mama mata,mayamātmā 'nyonyatādātmyabhājāṃ
dhruvacitisukhasattāvyāpināṃ samaṣṭiḥ
sphurati satata,metacchādakānādyavidyāyutaviṣayasamaṣṭyutsāraṇodaiva muktiḥ

3.107

iti kathitamidānīṃ vatsa !: siddhāntamātraṃ
śrutimatamavicāryaṃ laulyahīno juṣasva
kṛtaguruparivasyo vatsyasīhopapattiṃ,
na tu tadavasaro 'sminbauddhabhaṅgādhikāreṃ

3.108

aliriti viśadoktyā sādhu dhikkṛtya bauddhaṃ
ciramaramata maunī nirvikalpe samādhau
vivasanamanayuktyā taṃ jigīṣan vilāsī
punarapi tamavocat tyaktavijñānavādaḥ

3.108.p1

ityalivilāsi saṃlāpe tṛtīyaṃ śatakam