Alivilasisamlapa 6
Alivilāsisaṃlāpa 6
- Language
- Sanskrit
Contents
- 6.115 — 1 part
6.1
śāstrīyā iha vājapeyaviṣayāḥ prādhānyato darśitā(1)
yuktyā kāmyamakhapravartanakarī mīmāṃsakaprakriyā(2)
tadvarhyatvaphalā'lpatā'tiśayituṃānāśavyavasthāpanaistatsiddhāntanirākriyā(3)ca gaditā saṃkṣipya ṣaṣṭhe śate
6.1-2
alivilāsisaṃlāpe
ṣaṣṭhaṃ śatakam
śāradā'mṛtakarāvadātayā hastināṃ pidadhatī dṛśā radān
bhaktapālanāvadhau viśāradā śāradā sphuratu mānase mama
6.2
jātu citsamamalivilāsinā svarṇadītaṭatapovanānyaṭan
śrautakarmarasikasya kasya cidvājapeyamakhamaṇḍapaṃ yayau
6.3
tatra sāṅgasakalatrayīvidaḥ snātakāḥ sucaritā hutāgnayaḥ
ūhatattvavividhāthakovidāḥ saṅghaśo dadṛśire mahīsurāḥ
6.4
nyāyasañcitadhanārpaṇotsukenārthinā ca viduṣā kṣameṇa saḥ
dīkṣitena śaradi pravṛddhayā śraddhayā 'dhvaravaśe nyatāyata
6.5
ṛtvijāmiha hiraṇyamālināṃ maṇḍape pracaratāṃ yiyakṣayā
sārciṣāmapi hiraṇyaretasāṃ sūkṣmadṛgbhirapi naikṣyatāntaram
6.6
ājidhāvanavidhāvahaṃyavo yajvanā yadapare vijigyire
karmadevainivaheṣu tajjayastena nirviśayamanyamīyata
6.7
tatra saptadaśabhiḥ prajāpatistūparaiḥ paśubhirijyate sma yat
saptalokadaśadigvisṛtvarīṃ tena kīrtirudiyāya sujvanaḥ
6.8
kaḥ praśāstari puronuvākyayā yājyayā suragaṇāya hottari
dātumādiśati havyamīṃkṣako nānvamodata tayorvacaḥkramam
6.9
sāma sāmayikamudgiratyathodgātari vyuparatākhilakriyaḥ
yajñavāṭagajano 'skhalatkramāttṛtvijo 'stuta nininda cādbhutam
6.10
kāścidatra vimataḥ surāgrahe tadviśeṣavidhikākyadarśinā
jaiminīyanayapāradṛśvanā dhīmatā 'lpadhiṣaṇaḥ samādadhe
6.11
pāvanāni paṭhatā muhuryajūṃṣyārurohayiṣuṇā triviṣṭapam
svargara (jyagatabādhasiddhaye 'dhvaryuṇā sthapatirabhyaṣicyata
6.12
taṃ bṛha̍spatisavadvayāntarādiṣṭadṛṣṭabahuvaibhavakramam
vājapeyamakhilaṃ prapaśyatā sālinā 'tra mumude vilāsinā
6.13
vistṛtāśayatamānadīkṣito vāḍaॅvā'śitaraso 'tidustaraḥ
dānaivārivaradattasadramo vājapeyajaladhiḥ sa paprathe
6.14
utkaiṃrambhamadhim̐pāśukāmitaṃ kāñcainacchavimalaukikīṃ śritam
pāvanāni sarvanāni bibhrataṃ vājapeyakanakādrimaikṣata
6.15
sāraivaprasarayūpaśobhitādgraktitaḥ kuśailavādisevitāt
vājapeyaraghunāthapattanānna vyaraṃsyata vilāsinā ciram
6.16
sāmairogarucidhārinandane somaiṃsaṅgatasurāgrahāśrite
vājapeyasuradhāmni nirvṛtiṃ devarāḍiva vilāsyavindata
6.17
bhūyasā dhanavatā divaṃ parābhūya sādhanacayena yajñabhūḥ
didyute surasabhājanādaraṃ prāptabhausurasabhājanādaram
6.18
tatra tūparavaisādhanātparaṃ bhūritūparavasā 'bhavaddrutā
proktaśastrasadasīkṣitaṃ kṣataṃ prāyaśastrasadasīmaprātkramam
6.19
sādhikārajanapuṇyasādhikā vājapeyakṛtiraśravau jape
vismayāya bhavati sma vismayākāmitāratabudhāsikā'mitā
6.20
vaidike vacasi viśvasannayaṃ sañjayaṃ śrutamasādhu sādhu vā
sādhuvādaparavidvadīkṣito dīkṣito 'tra vidadhe yathoditam
6.21
taṃ śrutismṛtipurāṇapāragaiḥ karmamārgamanucintya saṃśritam
brahmabhūyasukhaviślathādareṇālirityabhidadhe vilāsinā
6.22
paśya paśya vanavāsino 'pyamūnū vedarāśyudadhipauragānapi
brāhmaṇānvidadhato yiyakṣayā dāradhenudhanadhānyasaṅgraham
6.23
aihalaukikasukhasya nāśitāmabhyupaimi, viramāmyatastataḥ
pāralaukikasukhaṃ tvanaśvaraṃ saṃgire vibudhavādasaṃgare
6.24
āyuratra paramaṃ śatāvadhi, vyādhayo 'ntarabhavāstathā ''dhayaḥ
svāpaśaiśavajarāsu kiṃ sukhaṃ, tyājyamalpasukhamaihikaṃ tataḥ
6.25
tarkayāmyuditadoṣakāraṇaṃ yonijatvamatha vā mahīsthitim
karmamātrajanitā tu vindate duḥkhameva sukhameva vā tanuḥ
6.26
yena yena bhuvi janyate tanustyajyatāṃ sakalameva karma tat
tena duḥkhasukhamiśratābhayaṃ sambhavenna hi vimṛśyakāriṇām
6.27
nārakitvajanakaṃ trayīvidā ninyakarma tu kathaṃ kāriṣyate
na pravṛttariha duḥkhamātrade karmaṇīkṣitacarī vivekinām
6.28
yaḥ khalo 'vamatavedaśāsanaḥ karma kutsitamihācareddhaṭhāt
nārakīṃ tanumavāpya karmajāṃ pacyatāṃ sa narakeṣu, kā kṣatiḥ
6.29
svargyakarma jahātāmanāsthayā nārakitvadharaṇijanikṣame
karmaṇī dhruvamavārite nṛṇāṃ, sarvakarmaviraho hyasambhavī
6.30
nākagastridaśabhāvasṛdyuvā 'svapnatā''ptasatataprajāgaraḥ
saukhyameva vigadaḥ sudhāśanāllapsyate kila sadeti sāmpratam
6.31
apsarogaṇavilāsasambhṛtavyomayānavarakāmacāriṇaḥ
kalpavṛkṣapaṭalīsurabhyupacchanditasya vada ke durādhayaḥ
6.32
prāpya kalpatarumūlamātmano duḥkhaleśaharitaṃ dhruvaṃ sukham
arthayeta sukṛtī labheta ca, prājña eṣa, na ca te mitampacāḥ
6.33
akṣayaṃ sukṛtamāha hi śrutirvaiśvadevamukhaparvayājinām
somapānamamṛtatvadaṃ ca, tanna kṣayitvabhayamatra yujyate
6.34
vedabādhyaviṣayāmihānumāṃ janyatā niyatanāśasādhikām
mānatāṃ śrutigirāmupetya kastārkikò 'rhati sabhāsu bhāṣitum
6.36
vyāpṛtirna khalu kāmanāṃ vinā, tvaṃ samādhimapi mokṣakāmukaḥ
āśrayasya, hamihāśraye makhān svargakāma, iti kā bhidā ''vayoḥ
rātrisatranayato 'nvitaṃ kva cit, kvāpi kāmapadasaṃnidhiśrutam
viśvajinnayasukalpaimanyathā syātphalaṃ, na viphalā hi codanā
6.37
jñānato vadasi mokṣamātmana, stena janyamapi nityamicchasi
yāgajaṃ sukhamupekṣase bhiyā 'nityamitya, haha pakṣapātitā
6.380
vedaṃ kaḥ śamadamādisādhanā'nuṣṭhitau kṣapayato 'khilaṃ januḥ
āphalaṃ tadanuvṛttimuttareṣvaṅgaveṣviha,tarathā vṛthā śramaḥ
6.39
astitaikaparamārthamadvayaṃ mokṣamāttha, vada tatra kiṃ sukham
taddhi siddhamiti kāmanā kathaṃ, tāṃ vinā 'tra kimiti pravartase
6.40
karmiṇā sakṛdanuṣṭhitoditāṅgānvitābhimatasaṃsatantunā
gamyate svaratha bhujyate sukhaṃ, karmamārgamivi rocayāmahe
6.41
ātmabhinnasakalārthanāśabhṛtkena vā pralayakāla īkṣitaḥ
vyāptidarśanamṛte ca nānumā, nākalokalayavāk tato mṛṣāṃ
6.41-2
ko 'pi nojjhati dinodayaḥ svataḥ ṣaṣṭidaṇḍaparatāṃ tathekṣaṇāt
vyāptidhīḥ pralayavādhikā budhaiḥ pratyanīkavidhayā 'tra cocyate
6.43
adhvareṣu paśubījahiṃsanātpratyavāyalavaśaṅkayā 'pyalam
veda eva khalu puṇyapāpayorvedakaḥ, sa vidadhāti tān yataḥ
6.44
adhvaraprakaraṇasthitā liṅaḥ svārthasaṅgataniṣiddhakarmaṇām
bodhayanti hi makhopakāritāṃ, te na puṇyajanakatvabodhakāḥ
6.45
vākyabhedabhayata,stathā ca tairryāgasiddhirapi kāmamucyatām
syānniṣedhavacanaiśca pātakaṃ hiṃsayeti, yadi kaiściducyate
6.46
tanna yukta, makhilāṅgakarmaṇāṃ na pradhānaphalato 'paraṃ phalam
dṛśyate kva cana laukike mahāvākya, itthamucitaṃ hi vaidike
6.47
laukikā iva hi vaidikām̐ api svārthabodhanakṛtaḥ padoccayāḥ
tena puṇyajanakatvabodhanādvādhyate 'ṅgatapāpahetutā
6.48
sādhyasādhanatayorviruddhayornaikavastuni kadāpi sambhavaḥ
tena sādhanatayā 'nvitā kriyā sādhyatāṃ spṛśati na pradhānagā
6.49
āditeyanivaho nipīḍyatāṃ svargato ditisutairvirodhataḥ
karmadevagaṇa etayoḥ sama, stena kairapi na pīḍyate vṛthā
6.50
duḥkhamiśraṇavināśite diśā proktayetyamupamṛdya hṛdyayā
svargalokasukhasarvakāṅkṣyatā leśato 'tiśayavarjamucyate
6.51
kāñcanāmbujamakarandasaurabhāsvādatundilamilindaguñjitā
nākinā 'mṛtajalā surāpagā kalpapādapavane 'vagāhyate
6.52
mauktikaiḥ sikatile 'tha tattaṭe padmarāśaharidaśmavediṣu
sāndhivelamupacīyate tapa, śrarcyate ca saha nāradādibhiḥ
6.53
kāmagojvalavimānamadhyagenāpsaraḥsarasagītibhiḥ samam
gandhavāhamapuyujya śītalaṃ sphāṭikaṃ svasadanaṃ praviśyate
6.54
ka̍lpapādapaphalaiḥ sahātra sa prahvayā subhagadevakanyayā
svādunā 'mṛtarasena tarpyate, taddhi tena jitamātmakarmabhiḥ
6.55
haṃsatūlaśayanāptaviśramaṃ candrikā''tapavibhedavarjite
svaprabhe surapure 'ṭatā ''pyate vaijayantamaṇicandraśālikau
6.56
adbhutaṃ vibhavamatra paśyatā svopamādhvarisuhṛtsahasrikā
labhyate sukhakarī, tatastataścāvaruhya purasaṃpadīkṣyate
6.57
ām̐śramaḥ surasarittaṭe kva cit, kāpyahiṃsrapaśupakṣikaṃ vanam
kāpi ratnagiriśṛṅgakandarā, vedaśāstravimalāḥ kva citkathāḥ
6.58
de̱rvakoṭikuralī kva cit, kva cidvīrapāṇavivaśā marudghaṭāḥ
kvāpi hetitatikāntividyuto, 'nyatra vājirathakuñjaratrajāḥ
6.59
ratnarāśiraparatra, cānyato vāsasāṃ virajasāṃ cayo 'dbhutaḥ
gandhamālyavipaṇiḥ phalaiścitā, godhanaṃ kva cana kāmadhuksukham
6.60
sīdhupānabahulaskhalatpadaṃ gītayo 'tha gatayaśca kāminām
nāṭyanṛttamaṇidarpaṇālayā, vaiṇikā amaragāyanaiḥ saha
6.61
eṣu ceṣṭamupabhujya mandire māninī vibudhavārakāminī
kelayo caṭulagirā 'nunīyate, budhyate 'tha pikasārikārutaiḥ
6.62
sarvanākisulabhaṃ phalaṃ tvidaṃ, ko vasantaśaradutsavādiṣu
kalpate 'khilaviśeṣavarṇane, nākalokavibhavo vaco'tigaḥ
6.63
kiñca karmacayacodikā śrutirbhūyasī, hyupaniṣatkanīyasī
karmiṇaśca bahavo janāḥ kṣitau, bahvanugrahanayo na sutyajaḥ
6.64
ṛtvapekṣitaphalārhacetanaṃ vāstavairatha ca kalpitairguṇaiḥ
stauti cedupaniṣat stavītu sā, tāvatā tyajati na kriyānvayam
6.65
bhūtavastukathanena kiṃ phalaṃ, śeṣatā 'sya niyatā kriyāvidhau
śeṣi karma vihitaṃ niṣevyatāṃ, kiṃ vane viṣayaśūnyacintanaiḥ
6.66
ityudīrya virataṃ vilāsinaṃ cañcalaṃ viṣayabhogatṛṣṇayā
bhīṣayan praśamayaṃśca sādhvālaḥ pratyuvāca tadabhīṣṭavartmanā
6.67
āśayaiva bhṛśamatsi modakā, nīkṣase madhu, bhṛguṃ na saṅkaṭam
nāpaṭhīḥ kimakhilāḥ śrutīrguroḥ, kiṃ pralobhayasi māṃ, parīkṣase
6.68
yājyayājayitṛdakṣiṇā havirdeśakālagattaśuddhayapekṣiṇaḥ
duṣkarā avikalāṅgasampadaḥ kāmyakarmavidhayaḥ śrutīritāḥ
6.96
dvitradaṇḍavamukhaṇḍapaṇḍitān saṃghaṭayya yadi ko 'pyadūṣitān
yāgamatra vidadhīta, tāvatā syātkathaṃ bahu phalaṃ tvadīritam
6.70
agnihotravividheṣṭisomayāgāśvamedhaphalamekarūpatām
cedbhaje, tprayatatāṃ prayāsade kaḥ kratau suvihitāgnihotrakaḥ
6.71
tāratamyamakhilairupāyagaṃ procyate svaphalatāramyadam
anyathā śramadacodanāvṛthābhāva āpatati, neṣyate tu saḥ
6.72
svargato laghuni sadmani kṣaṇān kāṃścidāptavasudhādhikapriyaḥ
devadūtagaṇapātito mahīmagnihotrakṛdupaityatau dhruvam
6.73
somayājina ito 'dhikaṃ sukhaṃ svargarājyamanu vājapeyinaḥ
indratā 'pi ca śatāravamedhinaḥ śrūyate svakṛtitāratamyataḥ
6.74
anyagāṃ śriyamavekṣya bhūyasīṃ dahyamānamanasāmasūyayā
ādhayo hi niyatāstriviṣṭape, kāmyakarma na tadiṣyate budhaiḥ
6.75
kalpavṛkṣasuradhenusaṃnidhiṃ prāptavānapi na karmayantritaḥ
kāmayeta niyatādhikaṃ sukhaṃ, te 'pi karmavaśagā mitapradāḥ
6.76
kāmyakarmaṇi kṛte 'pi tatphalaṃ sadya eva paripacyate kutaḥ
duṣkṛte sati purākṛte tadā tatphalaṃ kimiti na prasoṣyate
6.77
durbalatvasabalatvanirṇayo durlabho 'tra parameśvarāhate
vetti yo 'khilajagadvicitratāṃ karmaśaktimayameva budhyate
6.78
pūrvameva parameśvarāstitāṃ pratyapādayamato 'tra na bruve
karmamātravaśagasya te dhruvāścitraduḥkhasukhasaṅgatikramaḥ
6.79
vīkṣya karmacitalokasaṃkṣayaṃ bhuvya,mutra ca tathaiva tatkṣayam
niścinu śrutirapītthamūca ityakṣayitvamupacārabhāṣitam
6.80
karmaṇā na na dhanena natmajaiścāmṛtatvamiti vedabhāṣitam
somapānajanitā'mṛtatvagīstena kālavipulutvabodhikā
6.81
yā niṣedhabalaivattvasādhanā vyāptisaṃbhṛtabaॅlā ca yā śrutiḥ
svārthamīṣadapi sā jahāti no gauṇamarthamaparā nayatyataḥ
6.82
nityatāśrutibhaṭe parājite bhūriśaḥ pralayabodhinī śrutiḥ
tanniṣedhryanumitāvāsiddhatāṃ saṃśayādapi karoti hetugām
6.83
durbalāṃ svaphalasiddhimantharāṃ prāk tvayā 'numitimāhatāmataḥ
janyatāniyaṃtanāśitā'numā nirbhayā śrutibalāt prabādhate
6.84
arthavādavacanāni santu tā,nyevamapyaviditārthabodhanāt
mānatā 'sati virodha eṣu, bhūtārthavādamapi yāṃti mānatā
6.85
bādhitārthakamamuṣaitvamānatā, kāmamasya guṇavādatā 'stu vā
bādhavarjitamabuddhabodhakaṃ cāpramāṇamiti vāliśoktayaḥ
6.86
tena sātiśayatāvināśitāpākakālaniyamāsvatantratāḥ
jānatā 'pi suralokaśarmaṇaḥ kena kāmyamidametaducyatām
6.87
kiṃñca bījapaśuhiṃsayotthitaṃ pātakaṃ bahulamāpatetkratau
bādhakatvakathanaṃ tu tadvidhernocitaṃ nipuṇadarśināṃ puraḥ
6.88
svargasādhyakavidhau śruto hi liṅ karma sādhanatayā samīpagam
procya labdhanijasādhyasādhanastatprakāraviṣayānapekṣate
6.89
tatkriyāprakaraṇaśrutā liṅaḥ svargasādhanatayā 'nvitāṃ kriyām
sādhyabhāvamupanīya nirvṛtāḥ svargamaśrutamihākṣipanti no
6.90
sādhyate svayamasiddharūpiṇā 'sādhitena nahi karmaṇā phalam
sādhayetprakaraṇoktahetubhiḥ sādhitā nijaphalaṃ kriyā tu sā
6.91
sādhyasādhanatayorviruddhatā naikakālamanapekṣya saṃmatā
mṛtprasādhitaghaṭena sādhitā dṛśyate nanu jalāhṛtikriyā
6.92
aśrutārthaparikalpanā tato, yāgakāṅkṣitavidhā'samarpaṇam
svargamaṅgaphalamicchato bhaved, vākyabheda ubhayānvaye dhruvaḥ
6.93
jyāya iṣṭamabhikāṅkṣatārpaṇaṃ, viśvajinnayakathā tu mukhryagā
tena yāgamupakurvadapyalaṃ pratyavāyajananāya hiṃsanam
6.94
mukhyakarmaphalapākakāliko syādyadā 'ṅgaphalapaktiramriyā
kiṃ sukhaṃ vada tadā, krame 'pi sā syātkadācana, vṛthā na tajjaniḥ
6.95
pratyavāyaparihāribhirmakhaistadvināśanupayanti no budhāḥ
paṅkasaṅgamalinasya kardamairmardanaṃ na tanuśodhanaṃ viduḥ
6.96-2
kṛcchradānajapatīrthasevayā taṃ vināśayasi cetpuraiva tām
ācaran vividhapātakakṣatiṃ lapsyase, bahu sukhaṃ yadicchasi
6.97
teṣu sātiśayanāśikāmyatā duḥkhamiśraṇamṛte samā makhaiḥ
tāratamyamanuvartate hyamīṣvetadīyaphalagā ca janyatā
6.98
brāhmaṇā vividiṣanti cetparaṃ brahma tairbahubhirupāsitaiḥ param
yajñadānatapasāmanāśakasyaikarūpyamanumanyate śrutiḥ
6.99
nāṅgasamyadakhilā 'tra mṛgyate nityatā'dhikṛtimātracoditaiḥ
kāmanaiva sukhaduḥkhasādhanaṃ, jñānameva niyataṃ tayā vinā
6.100
granthavistara laghutvamūlikā 'saṃkhyaśākhaghnavedakānane
labdhayeva bhavataikadeśinā durlabhā 'numitivījamūlikā
6.101
kāmanāttaditaradvayīkṛtaṃ svārthasaṅgatini kāṇḍayugmakaṃ
āgrahādaviduṣocyate vṛthā bādhyabādhakakathā 'virodhataḥ
6.103
ṛtvapekṣitaphalārthibodhanaṃ nirviśeṣavacasāmasambhāvi
syācca te prakaraṇāntaraṃ vṛthā, nāsti kiṃ prakaraṇe nije 'pi liṅ
tatra kaṃ cana viśeṣamāśrayat kartṛgaṃ puruṣacodanāparam
karmakāṇḍamatha cā 'pyupāsanākāṇḍamityupagataṃ śrutidvayam
6.104
yā tu bodhayāti saṃsṛtibhramādhāramātraparamārthamadvayam
ātmatattva,matha na pravartayedguhyamityupaniṣanmatā hi sā
6.105
anyamānaśatabādhiko 'pi sā prāgabuddhaparamātmabodhanāt
mānameva, natu mānatātanau tāvadeva bahu, na pravartanā
6.106
astu vastu tava yanna saṃstutaṃ, prastutaṃ śṛṇu vacastu nistulam
niḥspṛho yajasi cedyajeśvaraprītaye, na makhavidviṣo vayam
6.107
darśitāstava tu kāmyakarmaṇāṃ duṣkaratvaphalaphalgutādayaḥ
hetavaḥ śamavatāmupekṣage, tāvataiva vayamarthino 'dhunā
6.108
kāmyavarjamaniṣiddhamācaran tatphalaṃ vidadhadīśvarāpitam
santatotthitaviraktisaṃskṛtirjāyate śamikuleṣvasaktadhīḥ
6.109
tatra ca śravaṇamāpya sadguroḥ śāstradṛṣṭamananojjhitabhramaḥ
dhyānayogavalataḥ parātmanaḥ svātmanaikyamaparokṣamīkṣate
6.110
tāvataiva kṛtakṛtyatāṃ gato bādhitākhilajagadbhramaḥ śamī
mukta eva hi vimucyate, jagadbhrāntināśajanirātmadarśanāt
6.111
janyabhāvaniyatā vināśitā na spṛśatyubhabhāvamityayam
nā'dhruvo 'dhikaraṇasvarūpatā dvaitamasya na kadāpi mṛṣyate
6.112
kāmyate bhramalayo mumukṣubhistena muktirapi bhāti kāmyavat
ātmatattvagatanirviśeṣatā bādhate 'sya khalu karmaśeṣatām
6.113
adya yāhya, vasare savistaraṃ sarvametadupapādayiṣyate
yuktidūṣitavilāsilāpalenālineti gadatā vyaramyata
6.114
saṃlāpe 'livilāsinoḥ pracalati prāyeṇa śāstrīyavāgāṭopairjaṭile 'pi ramyakavitasāraprasāḍhojjvale
mādhyasthādubhayorvacāṃsi nuvatāmadhyeṣuṣāṃ maṇḍapaṃ
sabhyānāmalimātragā natitatistene vilāsihriyam
6.115
daivātasaṃghaṭite śucidvijagaṇe vittaiśca śiṣyārpitaiḥ
sambhārai sakale kramādupannate kartavyabuddhyā 'spṛhaḥ
rakṣannadhvarasampradāyamayajaṃ nārāyaṇaṃ prīṇayan
itthaṃ dīkṣitavāgvilāsrayupaśame cakre 'lisāhāyakam
6.115.p1
ityalivilāsisaṃlāpe khaṇḍakāvye ṣaṣṭhaṃ śatakam