<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Epic, Poetry, Drama & Narrative](https://indike.org/pramana/in.lit) › [Poetry (mahākāvya, lyric, messenger poems, stotra, Prakrit kāvya)](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya) › [Shorter narrative and descriptive poems](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda) › [Dialogue and debate poems](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada) › [Alivilasisamlapa](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa) › 8

# Alivilasisamlapa 8

Alivilāsisaṃlāpa 8

- **Language:** Sanskrit

### [8.1](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.1)

aṣṭameśatakaviṣayānukramaṇikā  
viṣayadoṣakathā 'tha ca gautamā'bhimatasṛṣṭyapavarganirūpaṇam  
upaniṣanmatatarkabalācca tannirasanaṃ gaditaṃ śatake 'ṣṭame

### [8.1-2](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.1-2)

alivilāsisaṃlāpe .  
aṣṭamaṃ śatakam  
muktābhūṣāṃ bhārabhāvaṃ nayantī bhāsvaddehodbhūtaśubhraprabhābhiḥ  
bhūyādbhūyo bhāvitā bhaktasaṅgaiḥ sacchāstrārthasphūrtaye bhāratī naḥ

### [8.2](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.2)

ākarṇyālervācamitthaṃ vilāsī bhūyo gatvopavhare gavhare saḥ  
prāleyādreḥ svardhunīdhautamūle vyabhrākṣīttāṃ svasthacetāścirāya

### [8.4](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.4)

addhā ''cāryaḥ prāha hitvā viraktiṃ bhūlokādibrahmalokāntasaukhye  
mokṣopāyo neti,sā ''dau prasādhyā, sā syādbhogairkiṃ nu taddoṣadṛṣṭyā  
ādye pakṣe sarvabhogaḥ kva labhyo, rocante 'mī sarvaevendriyārthāḥ  
ceto vīkṣyānyonyavaicitryameṣāṃ saundaryaṃ cāpekṣate tānaśeṣān

### [8.5](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.5)

ramye sthāne vāhane 'thānnapāne satyapyāsastrīdhane yauvane ca  
cittaṃ vāñchatyamyadanyatsadaivetyapracchannaṃ śāntiśūnyāśayānām

### [8.8](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.8)

niḥśeṣāṇāmarjanaṃ rakṣaṇaṃ vā bhogo vā syāt kiṃ śatenāpi kalpaiḥ  
navyā navyāste, manaścātitṛṣṇak tāmyatyekasyāpyalābhe svabhāvāt  
nāmī nityā, nāpi cānyairakāmyā, stasmādvairārātijaitatpraṇāśe  
svasyāśaktau prātilomye 'pyamīṣāṃ madhye madhye duḥkhabhogo 'pi bhūyāna  
citraṃ cānyatsvopayuktādhikeṣvapyartheṣvātmādhīnabhāvaṃ bhajatsu  
anyaṃ dṛṣṭvā svādhikaṃ svopamaṃ vā citte vyarthaṃ dīpyate matsarāgniḥ

### [8.9](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.9)

tena pluṣṭā rājñi karṇejapatvaṃ kṛtyotkocairdurjanotthāpanaṃ vā  
viśvastāyāthopakartre 'pyakasmād druhyantyasmai sasmayā vismṛteśāḥ

### [8.10](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.10)

nīcāḥ ke citkāñcanaṃ prāpya kiṃ cid durvidyāṃ vā parvatākharvagarvāḥ  
pūjārheṣvapyakṣiṇī mīlayantaḥ sarvopāyaiḥ svaprakarṣe yatante

### [8.11](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.11)

adyaśvīnaprauyaṇā apyagaṇyātkārpaṇyenānye nijāyatavittāt  
dātuṃ bhoktuṃ kākiṇīmapyaśaktā nūnaṃ nitye dehavitte vidanti

### [8.14](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.14)

dhigdhika tasmādbhogabhogyopabhoktṛn' satsaṃparkā'narhadurgatyudarkān  
ātanvānā ye budhānapyabhīkān śayyotthāyaṃ dhāvayante kṛtāntam  
ātpādityaṃ rāgarāhūparāgacchannaṃ dṛṣṭvā klṛptadoṣā̍vatāram  
śiṣṭāḥ svāntaḥ kilviṣaṃ śaṅkamānāḥ śuddhayai dānānyācarantīti yuktam  
īrṣyāmānakrodhadambhapramādān doṣānaiko rāga eva prasūte  
tasmāddeāṣārabdhabādhā'nutaptaiḥ sarvopāyai rāga unmūlanīyaḥ

### [8.15](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.15)

nāyaṃ kāyaḥ pathyavaidyopacārānekāntenābhyasyatā 'pyāyuṣo'nte  
trātuṃ śakyastāvadannāñjaliścettrāṇe śakto 'syā, tra yukto na rāgaḥ

### [8.16](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.16)

bhūpāvastraprītidāyaina vittaṃ sotprāsabhrūvāgvilāsaiśca cittam  
kṛtvā ''yattaṃ vañcayantyāṃ pramattaṃ mūrkho nāryāṃ sajjate nirnimittam

### [8.17](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.17)

yatsamparkād vañcakācāryaduṣṭakṣoṇīpairkāgārikebhyaḥ sadā bhīḥ  
vikṣepaśca pratyavekṣāsu bhūyān nityaṃ bādhāsādhanaṃ taddhanaṃ dhik

### [8.18](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.18)

mithyāstutyodyojayan svārthasiddhau niṣpanne 'rthe rūkṣasācīkṛtāsyaḥ  
arthinyasmin dṛṣṭimapyaprayacchan no rāgaurhaḥ kākavalloka eṣaḥ

### [8.19](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.19)

chitvā svecchācāravicchedasārāḥ kārākārā eṣaṇāstriprakārāḥ  
jīveṃdannairyo 'prayāsopapannairmokṣādhvanyo dhanyamūrdhanya eṣaḥ

### [8.20](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.20)

vāṇijyakṣmākarṣaṇasvāmisevāḥ śaśvatkurvan lipsayā śrāntakāyaḥ  
rāge satyapyakṣamaḥ kāpigatyā śāmyecettad ghaṭṭakuṭyāṃ prabhātam

### [8.21](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.21)

ityabhyasyan doṣadṛṣṭiṃ vilāsī śuddhayai gaṅgāṃ sevamānastrikālam  
aśnannalpaṃ bhaikṣamavyānapekṣo dīrghaṃ kālaṃ ruddhabāhyendriyo 'bhūt

### [8.22](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.22)

teṣu svasvārthapravṛttyakṣameṣvapyautsukyenātyaktaceṣṭāḥ sa khinnaḥ  
rāgaṃ mithyājñānanāśaikanāśyaṃ niścilyāgādbhūya ācāryapārśvam

### [8.23](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.23)

naṣṭaprāyāhaṃkriyādambhadoṣaṃ lupyaddoṣaṃ vīkṣya rāgaikaśeṣam  
ālocyāliryuktamasyopadeśaṃ jijñāsuṃ taṃ brūhi vatsetyuvāca

### [8.24](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.24)

iṣṭaṃ praṣṭuṃ so 'nuśiṣṭaḥ prahṛṣṭaḥ sāṣṭāṅgaṃ taṃ sampraṇamyopaviṣṭaḥ  
ācaṣṭaulūkyākṣapādaupadiṣṭaṃ dhṛṣṭo mokṣaṃ śiṣṭasaṃsatsu duṣṭam

### [8.27](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.27)

sarvaṃ duḥkhasvedaimiśraṃ sukhākhaṃ prekṣāvadbhirastyājyamityabhyupaimi  
bhoktuṃ śakyaṃ tadviviktaṃ na saukhyaṃ, tenānāsthā dhīmatāṃ yujyate 'tra  
tanvāṃ satyāṃ taddvayī cānivāryā tasmāddehocchedayatno vidheyaḥ  
kārtāthryaṃ taddehavicchedamātrātnānyo bhāvī svārjitaiḥ karmabhiḥ saḥ  
tasmātpuṇyāpuṇyarūpapravṛttāvucchedyāyāṃ hetavo 'syā vināśyaḥ  
doṣā rāgadveṣamohāstrayo 'mī mithyājñāne nāśite nodbhaveyuḥ

### [8.28](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.28)

mithyājñānaṃ tattvadhīmātranāśyaṃ tasmāttattvajñānanirbādhasiddhau  
hetūcchedātkāryanāśe praṇāḍyā siddhyenmokṣo 'śeṣaduḥkhapraṇāśaḥ

### [8.29](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.29)

tattvajñānaṃ mokṣamāṇaiḥ prasādhyaṃ copāsyaṃ cetyāvayoraikamatyam  
bhūyānbhedaḥ kintu tasya svarūpe, tadgṛhṇīmo yatparīkṣopapannam

### [8.30](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.30)

astvīśo 'smatkṛtyaśakyaprapañcasyaikaḥ kartā nityadhīcchāmayatnaḥ  
tannityatvaṃ cānavasthāprahāṇyai svīkāryaṃ, kiṃ brahmaṇā nirguṇena

### [8.32](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.32)

sarvajñatvālpajñate ceśajīvau bhinto, jīvānyonyabhede tu hetuḥ  
eko jāto 'nyaḥ pramīto 'kṣa mukto jñānī kāmī baddha itthaṃ vyavasthā  
vālasyādyā saukhyahetutvadhījā vyāptijñānātstanyapānapravṛttiḥ  
prācyaṃ bhogaṃ vedayantī krameṇānādiṃ jīvaṃ grāhayatyantaśūnyam

### [8.35](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.35)

dharmādharmau jñānavāñchāprayatnā jīve 'nyāḥ, kāyavākcittajau dvau  
cetoyogādantimāḥ saukhyaduḥkhe cotpadyante 'dhyakṣatāṃ copayānti  
iṣṭāniṣṭādhyakṣamevāsya bhoga, statsampattyai bhūjalāgnyāśugāṇūna  
nityānyastānīśvarecchāsahāyaṃ jīvādṛṣṭaṃ spandayatyādisarge  
anyonyaṃ tairyujyamānaiḥ krameṇārabdhāḥ sthūlā naikarūpā jaḍārthāḥ  
pratyakṣatvaṃ prāpya puṃsīṣṭaduḥkhe kurvantyā, bhyāṃ rāgaroṣau prathete

### [8.36](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.36)

tajjā puṇyāpuṇyahetuḥ pravṛtti, stābhyāṃ janma, tena duḥkhāni ceti  
jīvo bhrāmyannatra saṃsāracakre tattvajñānāvadhyavāpnoti duḥkham

### [8.37](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.37)

bhede svasmin dehacittendriyebhyaḥ samyag jñāte mohanāśena yogī  
teṣūpekṣāṃ prāpya nīrāgaroṣaḥ puṇyāpuṇye nārjayatyapravṛttyā

### [8.38](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.38)

bhogād naṣṭārabdhadehādyapuṇyaḥ pūrvaṃ muktopekṣitasvāntavṛndam  
kāyavyūhaṃ cāpya bhogaiḥ purāṇe puṇyāpuṇye saṃcite prakṣiṇoti

### [8.39](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.39)

dehārambhe dveṣarāgau sahāyau tābhyāṃ hīne te satī apyaśakte  
naṣṭaprāye tiṣṭhatāṃ nāma, tattvajñānenaite naśyato veti ke cit

### [8.43](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.43)

evaṃ pracyāśeṣapuṇyāghanāśe bhogenaivārabdhatannāśasiddhau  
tūṣṇīṃ sthityā 'nudbhavāccottareṣāṃ jīvo mucyeteti yuktaḥ kramo 'yam  
brahmādvaitaṃ ko 'bhyupeyādamānaṃ, māne satyadvaitasiddhāntahāniḥ  
'kiṃ cinnāpi svaprakāśaṃ, na hīṣṭe roḍhuṃ skandhaṃ svaṃ vaṭuḥ śikṣito 'pi  
nopādānaṃ cetanaṃ brahma viśvasyai, vaṃ hi syāccetanaṃ sarvameva  
dṛṣṭā loke mṛttikā''rabdhakumbhe svopādānasthāyimṛttvānuvṛttiḥ  
nedaṃ heturnāpi kāryaṃ kva cicced, vyarthaṃ brahmājāgalotthastanābham  
tenāmānaṃ niṣphalaṃ nirviśeṣaṃ śraddhāmātrāt kaḥ sudhīrabhyupeyāt

### [8.44](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.44)

śuktau rūpyaṃ bādhyate sadya ityādau dṛṣṭasyānyathākhyātirāstām  
tadbādhyetārthakriyākāri kasmā, tkośe yatnādrakṣitaṃ tanna mithyā

### [8.45](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.45)

brahmajñānenāsya bādho durāśā, bādhyavyāvṛttaikadharmāpratītau  
nādhiṣṭhāne bādha iṣṭo na dṛṣṭo, nirdharmatvād brahma bādhamāśrayo na

### [8.46](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.46)

māyā tucchā 'jñānamātraṃ bhramo vo, pādānatvaṃ sarvathā 'syāṃ na yuktam  
vandhyāputre nāpyabhāve guṇe vā dravyārambhe hetutā dṛṣṭapūrvā

### [8.48](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.48)

sattai| 'satvātaddvirūpānirūpyā māyā nūnaṃ bhikṣuṇaiveṣyamāṇā  
hrīṇā svantaṃ cāpyavantī vigānād vidvadgoṣṭhyāṃ naiti bhikṣoḥ kuṭīrāt  
prītyaprītyorbandhamuktyorvyavasthā jīvāddhaite bādhiko, siddhaye 'syāḥ  
brūṣe 'gatyopādhibhedaṃ, tataḥ syādante raṇḍodvāhanītiprasaṅgaḥ

### [8.51](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.51)

tārtīyīke yat kṣaṇe naśyadevāśeṣaṃ dṛṣṭaṃ vedanaṃ vā sukhaṃ vā  
tattādātmyaṃ brahmaṇo dehino vā ko brūyāttasya nityatvamicchan  
prīterbhānaṃ duḥkhabhogakṣaṇe 'pi prāpnotyātmā cetsukhābhinnarūpaḥ  
navyairduḥkhaiḥ prācyasaukhyapraṇāśe tvātmocchedo'pattiratyantaduṣṭā  
ātmajñānābhedavāde suṣuptau kiṃ cinnājānāmiti syāt kathaṃ dhīḥ ?  
niḥsāmānye nirviśeṣe niraṃśe tadbhedenāsyā naṃ śakyopapattiḥ

### [8.52](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.52)

bhogyān sarvānprāyaśo duḥkhahetūn bāhyān heyān vaktumābhyantarāṃśca  
teṣūpekṣādṛṣṭisiddhyai mumukṣorvedaḥ kiñcinneha nānetyuvāca

### [8.53](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.53)

yogī tiṣṭhatyeva vaiśeṣikāṇāṃ nāśe jāte mokṣakāle guṇānām  
ityaidaṃparyāśrayādekamevetyādirvede gauṇavṛttyā pravādaḥ

### [8.55](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.55)

tātparyasyaitādṛśasya grahe me karmopāstyāvedako vedarāśiḥ  
sāhāyyārthaṃ kalpate, tvanmate tu syād vaiyarthyaṃ tasya sarvasya, paśya  
naivauddhatyānnāpi cāśraddadhānaḥ pṛcchāmi tvāṃ, kiṃ tu vedākṣarasya  
ekasyāpi vyarthatāṃ na kṣame, 'tastattvajñānāyaiva tarkān śrayāmi

### [8.56](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.56)

ityuktvā 'sau mastakanyastahastaḥ svācāryāṅghridvandvasaṃlagnadṛṣṭiḥ  
vācaṃ tasyāpekṣamāṇaḥ svaśaṅkāpaṅkātaṅkoddhārahetuṃ vyaraṃsīt

### [8.58](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.58)

smitvā 'thālistasya vedākṣarāsthāṃ kārkaśyaṃ tadvimatīpe ca tarke  
nirvyājāṃ cālocya tattve bubhutsāṃ vatsa brūmo, 'trāvadhehītyuvāca  
diṣṭyā puṇyaiḥ kṣālitaṃ kalmaṣaṃ te, śraddhā vedeṣvīśvare cānyathā ka  
tatsevaina prāṇināṃ mokṣabījaṃ, vedāntaistu jñāpyate vastutattvam

### [8.59](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.59)

vedāḥ sarve svārthayuktāḥ kathaṃ syuḥ, susthā sarvā syātkathaṃ lokayātrā  
jīvasya syātkena sarveṣṭasiddhiḥ, prājñairetaccintanīyaṃ sadaiva

### [8.60](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.60)

vīkṣyā'kṣinyāmagrataḥsthaṃ phalaṃ vā dhūmenādrau vā 'numāyāśrayāśam  
buddhvā śabdairiṣṭavastvāraṇe vā lokaḥ prāpnotīṣṭamatra pravṛttaḥ

### [8.61](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.61)

śuktau rūpyaṃ cākacakyena buddhvā nīhāreṇādrau ca niścitya vahnim  
yadvā śabdairvañcakasya pravṛttaḥ prāpnotīṣṭaṃ neti tāvatprasiddham

### [8.65](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.65)

vargadvandve 'pi pravṛtteḥ samatvāddhetau prāmāṇyaṃ pramātvañca buddhau  
vijñāyete jñānaniṣpattiqāle, sā dhīḥ satyā ''stāṃ mṛṣā vā 'nyadetat  
doṣāśaṅkī jñānaniṣpattiqāle tūṣṇīṃ tiṣṭhan tatparīkṣāṃ vidhatte  
taṃ niścinvan bhrāntito vastuto vā jñātaṃ vastūpekṣate prekṣyakārī  
jñāne jāte tadgataṃ tu pramātvaṃ prāmāṇyaṃ caitasya hetau tadaiva  
doṣābhāve jāyate, tasya sattve bhrāntitvāprāmāṇyayogastayoḥ syāt  
yastvajñātaṃ doṣamutprekṣamāṇastasyābhāvaṃ niścikīṣurna kuryāt  
kiṃ citkāryaṃ tatparīkṣakakāryaḥ sa prāptavyaṃ nāpnuyānnityaśaṅko

### [8.66](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.66)

āstāmeta,ttena puṃsāṃ pravṛttaviṣṭāvāptau hetutāniścayasya  
hetutvaṃ,tajjñānasatyatvabuddheratrāpekṣā nānavasthāprasaṅgāt

### [8.70](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.70)

sāgnāvadrau ko 'pi nīhāralekhāṃ dhūmaṃ matvā 'thānumāyā 'nayā 'gnim  
ārūḍho 'driṃ prāpya vahniṃ bhramaṃ svaṃ prācyaṃ satyaṃ vetti saṃvādamātrāt  
dhūmenaivānyo 'numāyāgnimadbhāvārūḍho 'muṃ tāvadagnau vinaṣṭe  
aprāpyainaṃ tatra satyāmapi svāṃ vittiṃ mithyā manyate vipralambhāt  
mandāloke mālyavadbhūsthasarpaṃ mālyaṃ matvā ko 'pi pāṇiṃ prasārya  
sadyaḥ sarpe vidrute labdhamālyaḥprācyāṃ bhrāntiṃ manyate svāṃ yathārthām  
dīpālokenāvadhāryāhyabhāvaṃ ruddhadvāre mandire ko'pi suptaḥ  
prātarvīkṣyāhiṃ kutaścit praviṣṭaṃ prācyāṃ satyāṃ vetti vittiṃ mṛṣeti̍

### [8.71](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.71)

evaṃ śabde yojya,metena siddhaṃ saṃvādo 'syāṃ vipralambhaśca vittau  
yāthārthyasya bhrāntitāyāśca buddhau hetuḥ, sā dhīrvastugatyā mṛṣaiva

### [8.72](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.72)

raṅgaṃ kaścidrūpyabuddhyā gṛhītvā tanmūlyena bhrāntavikretṛśāṭhyā̍t  
kācaṃ krītvā taṃ maṇiṃ manyamānaḥ saṃvāde 'pi bhrāmyati prājñamānī

### [8.73](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.73)

evaṃ loke puṃpravṛttau matīnāṃ bādhajñānābhāvamātrāt kṣamatvam  
tāvatkālaṃ tatpramātvagrahaṃ cālocyopekṣe vastustatpramātvam

### [8.76](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.76)

kaḥ pratyakṣe cānumāne purokte paścādvāṣejñānasāmagryabhāvāt  
tadyāthārthyaṃ na pratīyā,tkathaṃ vā lokaistasya bhrāntatā voddhumarhā  
tasmāllokaḥ svīyadṛṣṭyaiva bādhaṃ paśyan mithyā manyate 'nyattu satyam  
mithyātve 'pi vyāvahārikyabhīṣṭā sattā,'smākaṃ teṣu, nāsyāṃ vivādaḥ  
sadyo vāṃdhe prātibhāsikyataḥ syātsattā 'nyasmin vyāvahārikyabhīṣṭā,  
tatsāṅkaryaṃ proktalakṣyeṣu cintyaṃ, bhūyān dṛṣṭastadvivekaistu loke

### [8.77](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.77)

tāvanmātrādvaidikī laukikī vā karmopāstijñānavārtāpravṛttiḥ  
sampannā ce,tpāramārthikyapīha jñātuṃ śakyā hetunā kena sattā

### [8.79](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.79)

kastraikālyaṃ vettyaśeṣāṃśca doṣān vedaṃ muktvā tvādṛśaścarmacakṣuḥ  
sadyo bādhādarśane 'pyasya bādho bhāvī neti pratyaye sādhanaṃ kim  
jaiminyuktyā'pauruṣeyatvamāstā,māptoktatvaṃ gautamoktyā 'tha vā 'stu  
vaktuṃ bhrāntiṃ vipralipsāṃ pramādaṃ pakṣadvande nāsti vede 'vakāśaḥ

### [8.80](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.80)

bādhavyāghālūnayāthārthyabhṛṅgānekajñānanyaṅguyūthapraviṣṭā  
yoddhuṃ nārhā nityanirdoṣavedavyāghreṇeyaṃ jīvagā dhīkuraṅgī

### [8.81](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.81)

āsaṃsāraṃ labdhayathārthyarājyairapyadhyakṣairlaukikairbādhabhītaiḥ  
śakyò naikabrahmadurgapraviṣṭo vaśyaḥ kartuṃ tāttvikatvākhyasamrāṭ

### [8.82](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.82)

rāgākrāntònantajīvapravṛttīṣṭāptijñānotpādarājyātisusthaḥ  
saubhrātrānna spardhate vedamūrdhnā karmopāstyāvedako vedabhūpaḥ

### [8.84](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.84)

evaṃ tāvallaukikī vaidikī vā susthā jñātṛjñānameyavyavasthā  
vedāntoktāṃ tāttvikīṃ brahmasattāṃ no viddheṣṭyanyatra labdhāvakāśā  
candradvitve śuktirūpe 'himālye bhinnān doṣān gauraveṇāvadhīrya  
brahmānyatvaṃ bādhyatāyāṃ nidānaṃ svīkartavyaṃ lāghavena prayuktau

### [8.85](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.85)

loke siddhaṃ bhedamāśritya karmopāstyormāyāklṛptajīveṣṭasiddhayai  
svaṃ tātparyaṃ bibhratā vedabhāgenādau jñāto naiva bhedo vidheyaḥ

### [8.86](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.86)

ajñātatvā, darthavatvācca muktyā, bhūyo'bhyāsā, darthavādācca, yukteḥ,  
advaitaṃ tūpakramantaikarūpyād, vedāntānāṃ mukhyatātparyabhūmiḥ

### [8.88](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.88)

tattvajñānasyāpavargasya cāntaḥ kāryaṃ kiṃ cinnaiṣyate dvārabhūtam  
ātmānaṃ tvaṃ jñātavāṃścābhayaṃ ca prāpto 'sīti brūhi vedo videham  
tvatsiddhānte tvātmadehādibhedajñānādūrdhvaṃ jāyamāno virāgaḥ  
audāsīnyādyuktadīrghapraṇāḍyā dehocchedānantaraṃ muktihetuḥ

### [8.89](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.89)

tadvairāgyaṃ manmate tattvabuddheraṅgaṃ jijñāsaikatānatvahetuḥ  
tattvajñānāttu svabhāvādanādirmāyā naśyettatsukhaṃ hyāpavargaḥ

### [8.93](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.93)

sarvocchedaṃ cātmani prītimatyormokṣaṃ vāñchan mūḍha bhaṅgyantareṇa  
ātmocchityai ceṣṭase, tadvināśe sanvā'sanvā ''tmā bhaved grāvatulyaḥ  
yaisyocchedaṃ ko 'pi necche, dyadarthaṃ bhāryāputrādīṣyate, yatparārtham  
neṣṭaṃ, prāhustatsukhaṃ, tādṛgātmā bhāva, stasmin nāpalāpyaṃ sukhatvam  
vṛttīrakṣanyāsidhīśabdajātā 'janmocchedākṣisajāḍyāḥ prakāśaya  
sarvāvasthāsākṣiṇi svaprakāśe svātmanyeva jñānatā 'nyatra gauṇī ||'  
anyā vṛttiḥ pūrvavṛttimakāśāyāpekṣyā ced durnivārā 'navasthā  
yatraiveṣṭaṃ svaprakāśatvamasmin janyatvoktau prāgvadevānavasthā

### [8.95](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.95)

tasmānnityānandabodhātmabhittau saṃsiddhāyāmantato 'nanyagatyā  
māyā 'nādirbāhyasaṃsāracitraṃ sṛṣṭvā jīvān darśayennātra citram  
bādhyatvātsā no satī tṛptavṛttau hetuṃstasmānnāsatī na dvirūpā  
pakṣadvandveṣṭendrajālādimāyāsājātyenāstāmanirvvācyatā 'tra

### [8.96](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.96)

ātmanyeṣā saccidānandarūpairjñāte sadyo bādhyate, tatpraṇāśe  
naśyatyeṣāṃ dharmatā, bādhyarūpābhāvādevāgre na kasyāpi bādhaḥ

### [8.97](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.97)

sarpasraktvenānyavijñātarajjau nābhrāntasya sto nivṛttitpravṛtto  
vijñāyeta tvatpramāgocaratvenaite, jīvanmuktyavasthā tathaiva

### [8.98](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.98)

anyoddeśenotthite 'pi pramātarthyasmin bhrāntā bhītilipsa yathā''huḥ  
prārabdhena spandite dehaitthaṃ mukte mūḍhāḥ kartṛtāṃ bhoktṛtāṃ ca

### [8.99](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.99)

jīvanmuktirdurvaceṣā 'nyaśāstreṣvā, stāṃ bheda stanamatirvā ''tmatanvoḥ  
yoge dehasyānukūlapratīpaiḥ prītyaprītī ātmanaḥ kena vārye

### [8.102](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.102)

duḥkhe 'haṃtā buddhimātraṃ na hetu, rdṛṣṭā hetuḥ svīyatādhīrapīha  
sā te satyā vastvabādhādanāśyā, kiṃ tajjīvādṛṣṭajo 'sau na kāyaḥ  
matsiddhānte 'syā manovikriyāyā॰mukto mithyātvaprakāśādasaṅgaḥ  
aṃstītyeva jñeya ācāryavadbhiḥ puṃbhiḥ sākṣī ceti bodhyaṃ rahasyam  
kiñcārthūṃstvaṃ nekṣase, kiṃ tu kāryaiḥ sthūlairete hetavaḥ kalpanīyāḥ  
brahmavopādānaṃmaśrāvi vede, tenāyuktā kalpanā bādhitā te

### [8.105](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.105)

kārye bījāśeṣadharmānuvṛttau tvatpakṣe 'pi syādaṇutvānuvṛttiḥ  
kaściddharmo 'nveti cettuṣya dṛṣṭvā kārye 'śeṣe brahmasattvānuvṛttim  
rūpyārambhe śuktikāyā vivartopādānatvaṃ tatpratītyāspadatvam  
āsanne 'smin puṃṃpravṛtterupeyaṃ, tenābhyeyo nānyathākhyātivādaḥ  
brahmopādānatvamāsthāya tādṛk siddhā sarvā lokavedavyavasthā  
ityuktaṃ prāk, tvanmate bhūrinityādṛṣṭadravyāṅgīkṛtirniṣpramāṇā

### [8.106](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.106)

hetuḥ śuktitvāgraho 'satyarūpye tasminbhraṣṭe rūpyanāśādupaiyaḥ  
māyopādānatvamevaṃ bhaveccenmāyākāryaṃ viśvamastviṣṭametat

### [8.109](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.109)

sargārambhe tanvabhāvānna yatno jīve vaktuṃ śakyate 'ṇukiyārtham  
dṛṣṭo dehāntarhi janyaḥ prayatna,stasyābhāve 'ṇukiyā kiṃ nimittā  
prāgevāto 'ṇukiyāyāḥ prasaṅgājjīvādṛṣṭeśaprayatnātmayogāḥ  
vaktuṃ nārhā hetavo 'syāṃ, na carte puṃso yatnaṃ syājjaḍeṣu pravṛttiḥ  
karmasvābhāvye tvaṇūnāmupete sṛṣṭyāpattiḥ 'sarvadaiveti doṣān  
matvā śiṣṭā nāṇuhetutvavādaṃ vedādṛṣṭaṃ tarkamātrād bhajante

### [8.110](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.110)

neme doṣāḥ saṃsṛtermāyikatve tasminpakṣe yadyathā dṛśyate 'tra  
aṅgīkurmastattathaiveti, kintu śrutyā bādhyaṃ tanmṛṣeti pratīmaḥ

### [8.111](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.111)

pūrvā pūrvā bhrāntirevottarasyāṃ bhrāntau hetuḥ, saiva saṃsārakalpau  
bandhaṃ mokṣaṃ bhāvayeddarśayedvā, satyaṃ bādhādhāratatsākṣimātram

### [8.115](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.115)

pāde śastryā tudyamāne 'nuliptasyānyāṅgeṣu prītisattve 'pi tattvam  
duḥkhotkaṭyācchādyate, tadvadāstāmātmajñāne tatsukhatvāgraho 'pi  
sākaṃ bāhyābhyantaraiḥ kalpitārthairātmajñānābhyāsadāḍhyat suṣuptau  
mūrcchāyāṃ vā jñānasattve 'pi doṣāj jñānatvasyāpratyayaḥ sūpapādaḥ  
bhrāmyaṃścetovikriyāyāṃ sukhatvajñānatvāṃśe tallayyādātmanāśam  
mā śaṅkiṣṭhā, ātmayogājjaḍāyāmadhyakṣtā 'syāṃ prītittā jñānatā ca  
duḥkhe dveṣo nāsti cette mumukṣo rāgo nāstyevātmasaukhye mamāpi  
pakṣadvandvopekṣayaivātmadarśī vindatyātmākhyaṃ sukhaṃ vastugatyā

### [8.118](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.118)

mā bhaiṣīstvaṃ rāgaleśānuvṛtterbāhyārthebhyastaṃ samāhṛtya sarvam  
ātmāmbho dhau majjayannarthibhāvānmuktastvaṃ saṃpatsyase prārthanīyaḥ  
ityeṣā dig darśitā, prātikūlyaṃ vedāntānāṃ duṣṭatarkairvihāya  
matvā 'dyoktaṃ pūrvamuktaṃ ca sarvaṃ saumyottiṣṭha tvaṃ nididhyāsanāya  
śiṣṭācāraṃ pālayan yāvadāyuḥ kurvannīśāyārpaṇaṃ tatphalenām  
haste dhṛtvā vedadīpaṃ guhāyāmanviṣyaṃstvaṃ lapsyase brahmaratnam

### [8.119](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8.119)

iti prakāśyopaniṣadrahasyaṃ vilāsine 'lirbhajati sma maunam  
punaḥ sa pātañjalakāpiloktīrāśritya jijñāsurapṛcchadenam

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.samvada.alivilasisamlapa.8) · Pramāṇa
