Pramāṇa · Search · About · API

Alivilasisamlapa 9

Alivilāsisaṃlāpa 9

Language
Sanskrit

Contents

9.1

gahyaṃtvaṃ mametādhiyo'kṣacaraṇādiṣṭāpavargākṣamo
śīlaṃ śāntadhiyo'tha yogaviṣayo hetuśca tatrāaudare
vastutvaṃ ca bhidāsu tanmatimatāṃ muktiḥ parā jīvaitāṃ
brahmādvaitadṛśaiva seti navame dṛśyaṃ śate'nte'dbhūtam

9.1-2

alivilāsisaṃlāpe .
navamaṃ śatakam
śeṣāśeṣasmayaharaharāhoryasaundaryajetrā
svatrātānyānatajaneḍhayādyātimandasmitena
advaitaṃ yā prathayati sadā dhyāyatāmātmabhāsaiḥ
siddhāntārthapramitivaradā sā 'stu vāgīśvarī naḥ

9.2

itthaṃ śrutvā giramupaniṣatstokavaktavyaśeṣāṃ
niścityālermatimavihatāṃ darśanārthopapattau
tīrthaikāntoparatisucirā''sevanaiḥ pūtacitto
hṛṣyan bhūyo vyamṛśadakhilaṃ tadvaco 'sau vilāsī

9.3

āścaryaṃ kiṃ samadhikamito yanmamādhyātmacintāgandhāsparśikṣaṇikaviṣayaikāgradurmedhaso 'pi
ānando 'yaṃ viratisatatābhyāsamātreṇa siddhaḥ,
kā 'vastheto 'pyadhikamahitā 'vasthitau draṣṭurastu

9.4

kvāhaṃ pūrvaṃ janakajananīpreyasīputrakanyātatsaṃbaddhaprabhugurujane duḥkhite duḥkhamāpam
dehe 'pyadyāniyatavirasāhāraśītā'vagāhaiḥ
prāptāyāse sthiramatiraho tattvamanveṣayāmi

9.5

ātmatvaṃ cedbhavati mamatāpātramātre 'tidīrghaṃ
sarvatra syāttadiha suvacāḥ ke'pi sambandhabhedāḥ
kastān śaktaḥ parigaṇayituṃ, kalpanāmātrasārairātmānaṃ tairalayaniyaterbuddhimān khedayet kaḥ

9.6

bāhyā arthā atha nijatanorrtaiśca sambandhabhedāstadvijñānānyapi ca janite duḥkhasaukhye amībhiḥ
sarve satyaṃ yadi, samavayatsveṣu tarhyātmatattve
durvā̱rā syāt pariṇatikṛtā 'nityatā, tanna yuktam

9.7

dehādvāhye viśadamamatāgocare 'rthe 'pyahaṃtāmadhyāropyānubhavati sukhaṃ tasya sākalyasiddhau
tadvaikalye bhavati vikalo loka āpātadarśī
tatsārvārmyaṃ kimu,ta mamatābhikṣupādaprasāraḥ

9.8

putrādyārteḥ sṛjati mamatāmātrataḥ puṃsi duḥkhaṃ,
dehākṣaurcā bhavati mamatā'haṃtayoryoga etat
śuddhāhaṃtāmatijanuṣi nodāhṛtiḥ kā 'pyamuṣmina,
tattvajñānakṣapitamamatāmātradhīstena dhanyaḥ

9.9

yaḥ sopekṣo viṣayajanite naśvare svopakāre
hantā'hantāṃ jagati vitatāṃ bhāvayan bhrāntito 'pi
tadvaikalyādbhavati vikala,stasya cittaprasādaṃ
sūte 'vaśyaṃ sapadi karuṇānnāmikā kāmadhenuḥ

9.10

saivāhantā yadi tu mamatāṃ garbhitasvopakārāmāśrityārthe prasarati, valādetayā ''cchādyate vā
duḥkhāyaiṣā, na tu sukhakarī kahim̐ ci,ttarhi dhīrairādau bādhyā bhavati mamatā, duḥkhabījaṃ hi saiva

9.11

maddehe 'dya prasarati rujā, cakṣuradyākṣamaṃ me,
cetaḥ kāntāvirahaviklaṃ māmakaṃ, matsuto 'ṅgaḥ
ityullikhya kva cana mamatāṃ prāgjano nirvicāro
duḥkhī tasmādahamiti vadan sarva evātra sākṣī

9.12

tenātyantaprasṛtamamatāpāśanirmūlanāśopāyo yena śrutipathamataḥ procyate taddhi śāstram
nopāyaḥ ko 'pyayamabhidadhe darśane gautamīye
śiṣṭāstasmādbhavavihataye tanna paryagrahīṣuḥ

9.13

puṇyā'puṇye taduditaphale taddviyo rāgaroṣau
tatsaṃsaṃskārā yadi hiṃ puruṣe vastugatyodbhavanti
rūpānyatvātpariṇatirasāvātmanaḥ, kiñca bhāro,
dṛṣṭā vedeṣvatha ca puruṣe 'saṅgatā 'saṅgatā syāt

9.15

yāgabrahmavadhādi manmatikṛtiprotyakriyābhṛttannirvṛttaṃ, tadupāttapuṇyadurite mayyeva tena sthite,
tajje svargatidurgatī api mama syātā,mitīhañcaterbādho nāsti hi tārkikasya samaye, bhrānterlavo 'pyatra kaḥ
sthūlaḥ kṛśo 'hamiti buddhibalena dehe
kāṇo 'hamityavagateratha cendriyeṣu
prāptātmavibhramanivartakatarkamāntrānnaiyāyikāḥ śrutivacassu kṛtopakārāḥ

9.16

manoyogādevā''tmani hi sukhaduḥkhe kaṇabhujo
mate, citte stāṃ te, śrutirapi tathaivāha bahuśaḥ
tayoḥ sākṣātkāraḥ kṣaṇika udito vṛttyabhidhayā''śrayaikyāttatraivāstva,khilabhavasākṣyeva tu pumān

9.17

sukhaduḥkhatadīyavedanavyavahāre manasā 'pi sidhyati
triguṇasya jaḍasya tasya tu sphuraṇāyaiva sa sākṣyapekṣyate

9.18

bāhyadravyaguṇakriyā,stadanugaṃ sāmānya,masyāśrayairyogaṃ dṛṣṭaviśiṣṭadhījanipadaṃ,kāṃścidviśeṣānapi
caitanyādyanupapattimindriyagaṇe dehe ca, takaiṃ raṭan
śrāntastena manomaye 'kṣacaraṇaḥ kośe cirāyāsvapat

9.19

tāvanmātre tasya tātparyamāstāṃ śāstrairnānyairvistarād yannyarūpi
aidaṃparyaṃ tvātmatattve na yuktaṃ, tad vyutpādyaṃ sāṃkhyapātañjalānām

9.20

prāmāṇyamatrāpi na cedamīṣāṃ taddarśanasyānavakāśatā syāt
tasmādviśramya kaṇādavāṇyātmāpavargau punareva cintyau

9.22

iti sa hṛdi vicintya bhedadṛṣṭiṃ tvaritamanādibhavārjitāmamuñcan
vividiṣurucite kṣaṇe 'lipāśrve kati cidahāni gatāgatairnināya
nididhyāsanāyā'nuśiṣṭo'linā prāk tadīyopasattau rato 'pyanyakāle
yamādyaṣṭayogāṅgakarmānutiṣṭhannaśuddhikṣayaṃ cetaso 'sādhaiyat saḥ

9.24

atha sādhitasaṃyamapratiṣṭhaḥ kramaśaḥ 'yaṃ svattapovanopakaṇṭhe
avalokayati sma divyabhāvān svayamevopanatān nitāntakāntān
tatra prādurbhūtkilāmarasarittīre samīreritavyākocāṃtulapārijātakusumaprāmodaḥ pramodāvahaḥ
sapremopanimantraṇodyatasurastrīnṛtyagītojjvalrai
ramyaiḥ kāmavihāribhirmaṇimayai reje vimānairnabhaḥ

9.25

siddhāḥ saṃnidhimāpya sādhuvacanaiḥ śraddhāmamuṣyaidhayan,ḥ
dhuryādhāya sudhāṃ surā abhidadhurbuddhvā dhayaitāmiti,
lokeśāśca saśaṅkamaṅkuritayā naisargikāmūyayā
yogabhraṃśakarān pralobhanabhayārambhādyupāyān vyadhuḥ

9.26

evaṃvidhe vyatikare sa cirāt samādhervyutthāya tatra tadadṛṣṭacaraṃ nirīkṣya
vismeradhīrapi gatasmaryasaṅga āgād
dhṛṣṭaḥ sabhīśca yatavāgalipādamūlam

9.27

guñjantamambujavane madhupāṅganābhiḥ
sākaṃ carantamaravindamarandavindūn
āsvādayantamayamantikago 'pyaliṃ taṃ
dṛṣṭvā 'pi so 'yamiti nādhyagaṃmadvilāsī

9.28

kva syādviraktiparamuktipade sthitaḥ sa,
saktā amī, tadapayāmipureti vāñchan
svābhāvikīṃ sthitiriyaṃ mama, tāvakī tu
yogarddhije,tyaligirā gurumabhyajānāt

9.39

namraḥ sa vatsa kimu bhīta ivāsi, mā gāḥ
kāpī, tivādini gurāvakṛtāntarāyaḥ
gaṅgāmbusādhitavidhiḥ savidhe 'sya tasthau
tattīranīrabhavakandamṛṇālavṛttiḥ

9.32

āyātairaghamarṣaṇāya munibhistatrāsya sevākramabrahmādvaitabubhutsute, sakaruṇāṃ sarvajñatāṃ cāpyaleḥ
niścinvadbhirathaikadā 'nurahasaṃ saṃprārthito 'lirmuhuḥ
prītyā ''hūya vilāsine padanataṃ pṛccheṣṭamityādiśat
vinayādavadattato vilāsī galitaprāyabhavaḥ kṛtārthakalpaḥ
bhagavan bhavatoditāni pūrvaṃ sakalānyeva vacāṃsyanusmarāmi
dehe vināśini gadairbahudhā 'bhibhūte
caitanyavibhramavaśo bhavatā 'nugṛhya
tādātvikāyatitihāhitānirvikāravyarthaprayāsaniryānnanu tārito'ham

9.33

dairūpyamarthyavigaṇayya tanāvathākṣāṇyāsthāya cetanatayā tadupāstisaktaḥ
śūnye 'khile sphurati nityasukhe nirāśò
vijñānakūṭagahanānmuhuruddhṛto'smi

9.34

malā 'pi nitya, matha saṅkucitaprasāricaitanyaśakti niyatāvayuvaṃ ca tattvam
'tasyordhvamātragamanena kṛtārthamānī
sarvatra sāṃśikadhīrdayayā 'nvaśiṣye

9.35

samārabdhe śuddhayai prayatabahutīrthā'bhigamane
vinodyālaṅkāraprasarasarasaiḥ sūktikikaraiḥ
anāyāsāt pūjyāmakhabahuvidhā''ścaryaviṣayān
pradarśya dvau lokāvapi ca bhavatā me saphalitau

9.41

tretādhūmāndhakārākulanayanatayā 'tyalpakāle 'pyanantabhrāntyaiva vrīhimuṣṭyā 'pyamarapurajayaṃ manyamānaḥ susādham
samyagjñānāñjanenāvati bhavati mahākālapāthodivīcīpātotpātāviśiṣṭaṃ phalamanumatayā 'pyarthaye hiṃsayā na
āstāṃ kalpaśatāvadhiṣvapi sukheṣvāvaśyakī nāśitā,
tiṣṭhatvīśvaradāsyanāmnyavamatau saṃmānadhīrarthinām,
anyonyādhikanīcabhāvaniyatamekṣā'bhyasūyaiva me
devopāstiṣu viśramaṃ na sahaṃte, kāryaṃ kimanyad vada
cetoyogakṛtā śubhāśubhaphalā vāñchā ''tmanā dustyajā,
bhikṣārthe 'pi gatāgate tanubhavau hiṃsāpakārau dhruvau,
syādekā 'pyanṛtā hitā kka cana vāk, maune 'pi sūkṣmā 'sti sā;
'nāraṃbhāstrividhasya karmaṇa iti svapne 'pi notprekṣyate
nityaṃ citta, matho vibhuśca puruṣo, 'nādiśca yogastayo,rbhāvo 'nādiraśakyanāśa, iti ca proce svayaṃ tārkikaiḥ
nirvedā'bhyasane 'ntarā ''tmamanasoryoge kathaṃ vā tanau
tiṣṭhantyāṃ sukhaduḥkhatanmatisadā'nutpāda āsthīyatām
maṇimantranayena kasya cit satkāripratibandhakatvayoḥ
kathanaṃ tviha mūrkhavañcanā na tadāśvāsapadaṃ vicāriṇām
tasmāllaukikaduṣṭadarśanapathānutsṛjya pātañjale
śāstre darśitadivyasiddhikatayā saṃpratyahaṃ śraddadhe
vyaktāvyaktaparārthatābhavajanisthityapyayātmāstitābhūyastvādyupapādanena kapilaḥ śāstraṃ tadaṅgaṃ vyadhāt

9.42

vyakte hyadarśi sakale sukhaduḥkhamohahetutvamityabhimataṃ triguṇaṃ jagannaḥ
avyaktamasya janakaṃ prakṛti,rvikṛtyāḥ
sāmyena saṃsthitvaha ca sattvarajastamassu

9.43

sukhayati patimekaivāṅganā, sā sapatnīrvyathayati ca, sakāmān mohayatyanyapuṃsaḥ
triguṇatanurataḥ se,tyevamanye 'pi bhāvāstriguṇatanava, itthaṃ kāpilāḥ sādhayanti

9.46

saṅghātatvātteṣu parārthyasiddhau saṃghātānyaścetanaḥ sādhanīyaḥ
saṅghātatve syādguṇyā 'navasthā ', to 'traiguṇyaṃ tasya sarvairupeśyam
svābhāsāntaḥkaraṇavṛttyā jñeyā vastugatiḥ parā
upādeyakāryasya hetvaikarūpyāt prakṛtyāṃ guṇāste trayaḥ, sā tato'jñā
svabhāvādiyaṃ puṃsi bhogā'pavargau vidhātuṃ bhavādau mahāntaṃ prasūte
svacchatvādiha buddhināmani citicchāyā patatye, tayā
traiguṇyena jaḍā 'pi pāmarajanaiḥ sā cetanevekṣyate
sī 'haṃkāramiti dvitīyavikṛtiṃ sūte, sa caikādaśākṣāṇāṃ pañcavidhāviśeṣanivahasyārambhako 'smanmate

9.48

tanmātranāmāna ime 'viśeṣāḥ sthūlāni bhūtāni sṛjanti pañca
tebhyo jagad bhautika, metadante 'pyavyaktabhāvānvitamasti hetau
avyaktaṃ hi tileṣu tailamiti tat prādurbhavatyudyamai,rnāsattvāt sikatābhya uddhardhati tat, satkāryavādastataḥ
nirgacchad bahirakṣapañcakapathāt saṃyuktamarthairmanastadrūpatvamupaitya, sā pariṇatirvṛttyākhyayā gīyate

9.50

vastthālocitamindriyeṇa bahudhā saṃkalpitaṃ cetasā
'haṃkāro hyabhimanyate, śamiśarairapyeṣa nocchidyate
nirbījena samādhinaiva sujayo buddheḥ phalaṃ niścayo,
yanmūlā akhilāḥ kriyā iti mahattattvākhyayā socyate
svopāttasarvaviṣayānupakāramātratātparyato 'rpayati puṃsyupasṛtya, buddhiḥ
tenākriye vigataduḥkhasukhe 'pi tasmin
kartā sukhīti kudhiyaḥ parikalpayanti

9.51

bhogaḥ sa eva puruṣasya, sa eva yogo
'nādistayā saha, sa eva ca bandhanāmā
duḥkhākaroti puruṣāni, ti tasya yogairātyantikoparataye sudhiyo yatante

9.52

autsukye sati cetanasya vividhānāśritya veṣāniyaṃ
śailūṣīva cirāya rañjayati taṃ yāvanna nirvidyate
nirviṇṇāt prakṛātarvikārasahitasvānyatvasākṣātkriyāmārabhyaiva nivartate svayamataḥ sā badhyate mucyate

9.54

samrāḍityanayā tathopacarito bhogāpavargocitārambhaiḥ svāmyapi cetano 'kriyatayā sākṣī bhṛśaṃ nirguṇaḥ
alpaṃ pratyupakāramapyavidadhattāṃ pratyutopekṣate,
sā 'vasthā paramā mukti,ratra tu paraṃ draṣṭuḥ svarūpasthitiḥ
nivṛttaivaṃ muktāt prakṛtirapi puṃsāṃ bahutayā
yathāpūrvaṃ sarvai prakaṭayati rūpāṇi satatam
na puṃsāmautsukyaṃ viramati, na ca pīyamalasā,
tataḥ saṃsāro 'yaṃ prasarati pareṣāṃ niravadhiḥ

9.55

itthaṃ nirantaracaladbhavacakravegairūdhveṃ kadā ci,dadha eva tu bhūri nītaḥ
āyāsyate trividhaduḥkhaśatai, rathātmā
kaścid vicārayati madhyamalokavāsī

9.56

tasya pratikṣaṇabhavatpariṇāmatāpasaṃskāraduḥkhaguṇavṛttivirodhacintā
vairāgyamutkaṭamaśeṣaguṇādhikāre
saṃpādya codayati vṛttinirodhamārge

9.58

sa dīrghakālādarasakriyābhirnirantarāsevitatīvrayatnaḥ
vaśyaṃ mano dhārayatīṣṭaśāstrādiṣṭapradeśeṣvacalāsanasthaḥ
tad dhyāyataḥ sphurati vastuni śabdavittiśūnyārthamātravapuṣi sthirasaṃyamasya
āvirbhavanti vividhā atha siddhayastāḥ
śāstre śrutā api hi yāḥ pravilobhayanti

9.60

antarāyapadavīpradānatastā visarjati yo 'smayo 'sajan
taṃ samādhirupatiṣṭhate sa yo dharmamegha iti yogibhiḥ stutaḥ
kleśeṣu karmasu ca tena nivartiteṣu
prāpte pratiprasavamatra guṇatraye 'pi
sarvajñatāṃ samadhigacchati tāṃ saṃ yuktaḥ,
proce kaṇādamunineśvaramātragā yā

9.61

yogī yadā laṣati vastu, yathā ca vetti,
sadyastathā bhavati tat, kimito 'pi citram
tenākṣapādamatamokṣamupekṣya rūkṣaṃ
muktiṃ patañjalimatāṃ bahu mānayāmaḥ

9.52-2

kāyākhilāmayanivartakasūtrakārād
bhāṣyā'nuśāsananivartitavāgvikārāt
yogopadeśavidhisodhitacittaśuddherāptaṃ patañjalamuneraparaṃ na vidmaḥ

9.64

prauḍhivādavidhayaiva kāpilā īśvaraṃ niṣiṣidhuḥ, ka uddharet
taṃ vihāya sadupāyabodhanā'nugraheṇa puruṣān bhavāmbudheḥ
vairūtyamastviyati nāma, tayostvasaṅgānekatvacetanavibhutvamukheṣu puṃsām
dharmeṣu nāsti vimatiḥ, prakṛtau ca sattvapārārthyajāḍyaguṇasaṃhatikartṛtāsu

9.65

raktaprasūnanikaṭasthitimātradoṣād
raktaḥ samīkṣyataiha sphaṭikaḥ sito 'pi
evaṃ pumān vigataduḥkhasukho 'pi buddhisāṃniddhayataḥ sphurati duḥkhitavat sukhīva

9.66

naisargikīṃ dhavalatā 'pagate tu puṣpe
yadranmaṇeḥ sphurati, puṃsyapi saiva rītiḥ
nediṣṭhabuddhiguṇapratibimbamātrānnāsaṅgatā 'sya niyatā kathamapyapaiti

9.67

ucchidyate śrutiśatairapi nauṣṇyamagneḥ,
svābhāvikaṃ hi ta,dataḥ kathamasya hāniḥ
udyuñjate tu sudhiyaḥ puruṣasya muktyai,
vede 'pyapāṭhi viśadaṃ puruṣo hyasaṅgaḥ

9.69

tattvajñānādvāmadevo vimukto, baddhā anye,'jāyatāyaṃ, mṛtaḥ saḥ
caitro duḥkhī, tvaṃ sukhīti vyavasthā puṃsāṃ bhedāt kāpilaiḥ sūpapādā
sākṣyeva kevalamapekṣyata ityupete
mādhyasthyacetanatayoriha ko vivādaḥ
brahmāṇḍakoṭiviṣayapratibimbabhājaḥ
pāre girāṃ kimapi vaibhavamasya puṃsaḥ

9.70

vibhutvādaspando janayitumaśakto jagadayaṃ,
na kāryaṃ nirhetu, śrutirapi jagatsṛṣṭimavadat
tato 'rthāpattyā ca prakṛtimaparāṃ cetanagaṇād
vadadbhiḥ kiṃ sāṃkhyaiḥ kṛtamanucitaṃ, tat prakathaya

9.71

prakṛtisthaguṇeṣu bhinnatā na bhavet sattvarajastamaḥsu cet
sukhaduḥkhavimohabhedavat jagadetat kathamityudīryatām

9.72

bhedapramāvikalayośca samādhisuptyoḥ
prācyānubhūtibhavasaṃskṛtibhedasattā
vyutthānajāgaraṇakālikapuṃpravṛttibhedakṣaṇena bhavatā na kadarthanīyā

9.73

kiṃ vistareṇa, guruśiṣyagaṇapramāṇatatsādhanīyaphalabhedamṛṣātvavāde
ko bodhaye,davadadhīta ca, kaiśca mānaiḥ,
kasmai phalāya, tadihāstu bhidaiva vastu

9.75

prītyaprītyoḥ prakṛtigatayoḥ puṃsyasattvapramityā
jīvanmuktiḥ prakṛtipuruṣadvaitadṛṣṭyaiva sidhyet
etāṃ labdhuṃ vijahadakhilaṃ seyamānaḥ samādhiṃ
lobhye pīḍye tadasahasurairvyutthito, 'to bibhemi
vastvāparokṣyamapahāya na mokṣasiddhirbhedaśca vastviti mamaitadupāsakasya
vighnaugha eṣa bhavatā 'dya nivāryatā,mityuktvā kṛtāñjalipuṭo vyaramadvilāsī

9.76

athālirālocya bilāsinastāṃ yogeṣu niṣṭhāṃ manasaśca śuddhim
tattvopadeśena kṛtārthayiṣyan pracakrame vastuvivecanāya

9.77

sādhu tvayā vyavasitaṃ, kuśalo 'si saumya,
sānugrahaśca bhagavāṃstvayi viśvanāthaḥ
diṣṭyā ''plavānāsi durāpasamādhibhūmiṃ,
nūnaṃ sthitastavapuro'dyavi divyahaṃsaḥ

9.78

śraddhāluśuddhamatisiddhigaṇānapekṣatvādṛkṣaśiṣyavinaye mama kaḥ prayāsaḥ
tasmāt puroktapunaruktimupekṣya sāṃkhyayogoktidoṣamadhunā 'bhidadhe 'vadhehi

9.80

kartṛtvaṃ prakṛteracetanatayā no yujyate, kumbhakṛdvyāpāreṇa vinā ghaṭībhavati kiṃ loke svayaṃ mṛttikā
vyāptāṃ kāryaśateṣu cetanatayā dṛṣṭvā vayaṃ kartṛtāṃ,
gauḥ prasnauti payo hitaṃ nijaśiśorityeva santyāmahe
parvatāt sravati dhāriṇīśituḥkartṛtāmupayato mama śrutiḥ
ānukūlyamupayāti,tāvakī kalpanā nanu tayā virudhyate

9.81

acintyaracanākramaṃ niyatadeśakālocitāgaṇeyajaḍacetanādbhutapadārthapūrṇaṃ jagat
jaḍā pumanadhiṣṭhitā prakṛtirantaravekṣaṇaṃ
sṛjetkathaṃ,mihāvayoravimatā 'sti kodāhṛtiḥ

9.83

svabhāvataścet prakṛteḥ pravṛttiḥ, sadāpravṛtterna bhaved vimuktiḥ
apekṣayo 'nyasya sa eva kartā 'bhyupeyatāṃ, kiṃ jaḍayā prakṛtyā
īśastu cetanatayā 'dhyavasāyapūrva
saṃkalpya tad viracaye,diha nāsti doṣaḥ
vaiṣamyanighṛṇatayorapi naiva karmasāpekṣatā''śrayaṇato bhavati prasaktiḥ

9.84

jñāyanta āntaratayā sukhaduḥkhamohāḥ,
strī dhīmatāmapi hi bāhyatayaiva bhāti,
teṣāṃ nimittamiyamastu, nimittakāryābhede kulālaghaṭayorapi tatprasaṅgaḥ

9.85

sattāṃ kāryasya nāśe 'pyayi vadasi, mṛdā nānayasyambu kasmād,
hetvākāreṇa tāṃ cedabhilapaṃsi, tato hetusattaiva satyā
avyaktatvena sattvaṃ dṛśiviṣayatayā 'sattvamekatra vastunyuktaṃ ceddheturūpaṃ sada,paramasadi,tyāpatatyañjasaiva

9.86

buddhisthaiḥ pratibimbitairyadi guṇairātmā na saṃsṛjyate
bhogaḥ ko 'sya, na cābhimāna ucito, 'haṃkārakāryaḥ sa te
saṃsarge tadasaṅgatā'bhyupagamo mokṣaśca te durghaṭo,
mithyātvaṃ pratibimbaṃ āśrayasi cetsiddhānta evaiṣa naḥ

9.87

bhidyantāṃ, vibhavastu santi puruṣāḥ, sūte pradhānaṃ matīḥ,
kiñcaitatprativimbadhāraṇasahaṃ caitanyameṣāṃ dhruvam,
āstāṃ bhedamatiḥ, kathaṃ tvaparadhībhogo nivartyastayā,
mithyājñānamṛte ca cetanadhiyoḥ svasvāmibhāvo 'pi kaḥ

9.88

antyāṃ vṛttimupaiṣi bhedaviṣayāṃ, bhedāśrayaṃ cetanaṃ
sattvañca pratiyogi sā spṛśati ce,nnirbījayogo gataḥ
asparśe tvanayorna bhedaviṣayā dhī, stau vinā sā kathaṃ
sākṣī kevalamatra visphurati ce,tsiddhaṃ mamābhīpsitam

9.90

sārvajñyaṃ mokṣakāle vadasi yadi tadā sattvamatrā'nivāryaṃ,
jñānaṃ sattvaikakāryaṃ tava kila sadhye, hetvabhāve kutastat
jñānāt ko 'nyaḥ prakāśa,stata iyamagatiḥ svātmamātraprakāśe
'pya,jñatvoktau tu mokṣāt kṣaṇabhaṅgamabhimatāt tvanmate ko viśeṣaḥ
yogāṅge bahiraṅga eva niyame santoṣamātiṣṭhase,
tanmātreṇa vadasyanuttamasukhaṃ, tatrāviramya śramaiḥ
vāñchannuttarabhūmikāstadadhikaṃ nūnaṃ parastāt sukhaṃ
pratyeṣi, labhataḥ kuto 'pavadase kaivalyakāle tu tat

9.91

anyonyāśritatāṃ tu satvarajasorāsthāya sattvasthitau
saukhye satyapi codvibheṣi rajaso duḥkhaṃ mama syāditi,
mā bhaiṣīrnahi sattvajaṃ tada,malaṃ cinmātrasattāsukhaṃ,
yanmātrāmupajīvya mokṣapadavī prekṣāvatā ''kāṅkṣyate

9.92

dṛṣṭvā yogopasargāṃstrasasi, taducitaṃ, te haniṣyanti randhre,
duḥsaṃpādo 'pramādaḥ satatamasumatā, vāsanāścātisūkṣmāḥ
vedo 'pyāha dvitīyādbhaya,miha vihitasteṣu 'mithyātvadṛṣṭibrahmāstrasya prayoga,: kuru ta,manubhavāśeṣasaṃsārabhaṅgam

9.93

yat kāṇādamataṃ vimṛśya puruṣāsaṅgatvacidrūpate
mukteḥ sambhavabodhanāya kapilo yuktyā vyacātiṣṭhipat
anvagrāhmuneyateva sakalaḥ saṃsāratapto jano
bhaktyā 'dhyetu gurorathopaniṣadastannirṇinīṣā 'sti cet

9.94

ruddhe mokṣapathe prayāti na mano durvāsanākaṇṭakai,ryāṃtaṃ nāpyavatiṣṭhate'tra, mamatāpāśairbhave kṛṣyate
udyatkaṇṭakaśodhanāya mamatāpāśacchide ca kṣamān
yogān darśayataḥ patañjalimunerdhanyo vadānyo 'sti kaḥ

9.95

pratyakṣavedavacanairavirodha eva
prāmāṇyamiṣṭamanumīnanṛbhāṣitānām
brahmaiva kāraṇatayā jagato niśamya
vedeṣu na prakṛtikāraṇatāṃ pratīmaḥ

9.96

bauddhajainamatadūṣaṇakāle tatra sādhakamabādhyanumānam
piṣṭapeṣaṇamapāsya tato 'dya prastavīmyupaniṣanmatamātram

9.98

yenaikena jñātamātreṇa sarvaṃ vijñātaṃ syāt satyamekaṃ tadeva
anyad vācā''rambhaṇaṃ nāmadheyaṃ mithyetyāha śvetaketuṃ pitā 'sya
mṛdo 'vasthābhedāḥ kalaśamaṇikādyā iti bhavedupādāne jñāte mitirapi ca tatkāryaviṣayā
kulāla jñaptyāṃ no bhavati ghaṭadhī, brahmaṇi tato
'khilopādānatvaṃ śrutivacanatātparyaviṣayaḥ

9.99

vivarttopādānaṃ phaṇina iva rajjusta,dakhilabhramādhiṣṭhānatvā,nnahi bhavati nitye pariṇatiḥ,
sthitā tvasmin māyā pariṇamati rūpairbahuvidhai,rvināśe 'syā jñānād bhavati niyataṃ saṃsṛtilayaḥ

9.100

jñāne satyapi nāsti yadviṣayatā nityaṃ kadācicca vā
te 'santo, naraśṛṅgaśuktirajate dṛṣṭe ihodāhṛtī
ātmā tvatra vibhāti nityamiti san, tadvaiparītyaṃ tu no,
kartāraṃ na vinā kriyā śrutacarī, sā 'karmikā tvīkṣyate

9.101

tādṛksarvavivartakāraṇaṃ paraṃ brahmābhidāṃ janmino
vedastattvamasītyuvāca navadhā niḥsaṃśayajñaptaye
yāvannojjhati tatprakārayugalaṃ sarvajñatā'lpajñatārūpaṃ, tāvadiyaṃ na saṃghaṭata ityetatparityajyatām

9.102

tyakte bhāgayuge tvakhaṇḍaparacitsākṣātkriyā nirmalā
svādhyastānṛtaviśvabādhanapaṭuḥ sampadyate dhyāyataḥ
ityāveditameva pūrvamasakṛd, viśvasya tasmācchrutau
tyaktvā bhedadhiyaṃ cidātmakaparānandaikatāno bhava

9.103

tvaṃ vijñānamayaṃ samādhisatatābhyāsena kośaṃ paraṃ
prāpyānandamayāntyabhūmimabhajannatraiva cet sthāsyasi
vyartho 'yaṃ sakalaḥ śramastava bhave,dvijñānamātreṇa kiṃ
kṛtārthyaṃ sukhamantarā, tadalaso mā bhū,rna dūre 'dya tat

9.105

addhāvevā'tisūkṣme viśati na matirbrahmatattve hi, tasmādanne prāṇe manasyapyavadadupaniṣad brahmataṃ lokadṛṣṭyā,
vijñāne tāṃ vicārakṣamapuruṣadṛśā procya siddhāntamāhānando brahmeti,tasmāt paraciti vimatirnocitā ''nandatāyām
uddhartuṃ prakṛtāvaṇuṣvapi paraiḥ kṣiptāṃ jagaddhetutāmadhyāropayati śrutiḥ prathamatò brahmaṇyupādānatām
aspande viguṇe vibhāvavayavairhīne tato 'podya tāṃ
sad brahmaiva tu niṣprapañca,mitaranmithyeti cātiṣṭhate

9.106

mokṣe siddhe 'pyahaṃtā kuviṣayamamatāvarjitā sākṣirūpā
bhātyevā'sau na cetovikṛtirapagatā svāparādhena bhūte
sā sarvātmasākṣātkṛtirupaniṣadā stūyate, taddhi paśyan
muktaḥ sūryo manuścāhamabhavamiti yad vāmadevaḥ prapede

9.109

brahmaikārthā yasya vṛttiḥ samādhau vyutthāne syānnehanānetirūpā
śuddhā sā ''stāṃ miśritā vā 'nyavṛttyā, jīvanmuktasyaitadeva svarūpam
nānā nāsti ca, dṛśyate ca, tadidaṃ māyendrajālottha,mityanyābādhitavṛttikasya viduṣo dehendriyārthabhramāḥ
kiṃ kurvantu, yadindrajālaracitāḥ sarve 'pi, so 'yaṃ yataḥ
sampanno, nijanirmitānnahi bhayaṃ rāgo 'pi vā māyinaḥ
ātmajñopi parānanātmaviduṣaḥ saṃcārayiṣyan hite
mārge jātivayo'nvayaśrutadhanā'vasthā'nurūpakriyaḥ
svīyācāranidarśanaistaducitācāropadeśaiśca tānuddhartuṃ yatate, dayāmbudhipareśatmaikyasākṣī hi saḥ

9.110

abhidadhaditi bhūyaścāpravodhaṃ vivakṣannupasaṃmahṛta yāvannālirātmopadeśam
nigaḍitakhagamālaṃ vyomni jālaṃ vikarṣanniha sapadi dayāluḥ prādurāsīt sa haṃsaḥ

9.112

cañcvā vinnroḍhya jālaṃ kṣipati bhuvi tadā satvaraṃ tatra haṃse
ke citproḍḍīya jagmurviyati śakunayo labdhatanmokṣaharṣāḥ
anye jālena sākaṃ bhuvi luluṭhu,rimān pākṣikāḥ ke 'pyabadhnan,
kāṃściccācchidya tebhyaḥ kati cana dhanino'tiṣṭhipan pañjareṣu
tāṃ haṃsasyā'khilabhavadaśābodhanāpūrvaśailīmālokyāliḥ praṇatibhiramuṃ toṣayitvā, vilāsin
paśyāyāto mama gururayaṃ, vatsa vandasva bhaktyā,
siddho 'rthaste, śaraṇamupayāhyetamevetyavādīt

9.113

tathā 'nuśiṣṭastamadṛṣṭapūrvaṃ haṃsaṃ prasabhaṃ vimalaprakāśam
muhuḥ pragamyārthitatatprasādo 'bhavad vilāsī tadananyadṛṣṭiḥ

9.114

haṃso 'haṃsaḥ sphurati paramākāśa ityevamādau
bhūyo 'bhyasyan pramadaśabalāśrayavṛttyā krameṇa
matvaikārthyaṃ padagaṇaṃihaikekahāne 'pi tulyaṃ
vācaḥ sarvā vijahadabhajaddhaṃsabhāvaṃ vilāsī

9.115

kṣīṇe 'thāvaraṇe 'khile 'pi satataṃ taddhaṃsasākṣākriyānande vāṅmanasātige sphurati ca prāpyāmṛtaṃ nirbhayaḥ
so 'rodīdahasannanarta tamaliṃ haṃsaṃ ca bhūyo 'namad
dhanyo 'smyatrabhavatkṛpā 'dya phalitetyetau muhuścānuvīt

9.116

sarveṣṭasiddhiradhunā nirupaplavā naḥ
so 'haṃ tvamityapagatā 'nṛtabhedadṛṣṭiḥ
uktveti gāḍhamitaretaramāliṅgaiḥ
sambhūya tasthuratha te 'livilāsihaṃsāḥ

9.117

saṃlāpamityalivilāsikṛtaṃ nirūpya
saṃkṣipya kāvyakarake'tra mayā'varuddhā
tīrthāmaraughabahulaukikavṛttasarvālaṃkāradārśanikavastucatuḥ samudī

9.118

prājñairidaṃ pratipadadhvani sāvadhānairanvīkṣyamāṇamasakṛnnavakhaṇḍakāvyam
dharmārthakāmaparamuktisamīkṣaṇeṣu
dākṣyaṃ phaliṣyati sabhāsu sadādarārham

9.121

ye'laṃkāragabhīracitramadhuropanyāsaśuśrūṣavo.
jñātuṃ bhārataviśrutāmarapurītīrthāni vāñchanti ye
ye ca dvādaśadarśanasthitaviṣayavyutpattijātādarāḥ
saṃlāpo'livilāsinormuhurayaṃ tairāsthayā''locyatām
śrīmattātanṛsiṃhaśāstricaraṇasvavṛkṣasaṃsevino
rājārāmayatīndrasadgurukṛpāpīyūṣapūtātmanaḥ
kāśyāṃ vedarasāṅgabhū (1964) mitaśake saṃpāditā vaikrame
syād gaṅgādharaśarmaṇaḥ kṛtiriyaṃ vidvajjanānāṃ mude
ekāgre sati navyakāvyakutukavyājena citte ciraṃ
yasmin sākṣiṇi visphuratyanupadaṃ sākṣāt praṇāḍyā'pi vā
vaktṛśrotṛbhirāpyate paracidānando vacogocaraḥ
sa svaikāśritayāmayā racanayā prīto'stu viśveśvaraḥ

9.121.p1

śrīsāmbasadāśivārpaṇamastu
śubhaṃ bhavatu