<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.gitakavya.gitagovinda-2!mananka.13 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Epic, Poetry, Drama & Narrative](https://indike.org/pramana/in.lit) › [Poetry (mahākāvya, lyric, messenger poems, stotra, Prakrit kāvya)](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya) › [Shorter narrative and descriptive poems](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda) › [Musical poems after the Gītagovinda](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.gitakavya) › [Gītagovinda](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.gitakavya.gitagovinda-2) › [Commentary of Mananka](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.gitakavya.gitagovinda-2!mananka) › 13

# Gitagovinda 13

Commentary of Mānāṅka 13

- **Language:** Sanskrit

### [13.1](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.gitakavya.gitagovinda-2!mananka.13.1)

sakhī vadati | he nitambini rādhike | vanamālī nandasūnuḥ vane vasati | vartate | kutra | yamunātīre | kathambhūte | dhīrasamīre | dhīro mandaḥ samīro vāyuḥ  
yatra tasmin| taṃ vanamālinaṃ hṛdayeśaṃ madvacanādanusara gaccha| gamanavilambanaṃ mā kuru| mā kṛthāḥ| ¹anumatyarthaṃ pañcamī ²kimbhūtam| gatam| kasmin abhisāre| saṅketasthāne| kimbhūte| ratisukhasāre rateḥ sukhaṃ tadeva sāro yasya tasmin| punaḥ kimbhūtam| madanamanoharaveśam| ³madanasyeva manoharo ramaṇīyaḥ alaṅkārā-dinā veśo rūpabhāvo yasya sa tathā| tam|  
nāmasametamityādi|

### [13.2](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.gitakavya.gitagovinda-2!mananka.13.2)

sakhī vadati | he rādhe | mādhavaḥ kṛṣṇaḥ punarvāñchati | kim | tvatkuca-kumbhanirbharaparīrambhāmṛtam | tava kucakumbhayoḥ parīrambho gāḍhāliṅganaṃ sa evāmṛtaṃ tat | kasmin sthāne | tasminneva nikuñjamanmathamahātīrthe | nikuñjameva manmathasya kāmasya mahātīrthaṃ adhiṣṭhānasthānam | katham | pūrvaṃ prāk | kutra | yatra nikuñje tvayā samam āsāditā anubhūtāḥ | kāḥ | ratipateḥ kāmasya siddhayaḥ ratikrīḍāḥ | kiṃ kurvan | aniśaṃ sarvadaiva tvāṃ dhyāyan | na kevalaṃ dhyāyan | bhūyaḥ punarapi japan | kān | tavaivālāpamantrāvalīm | ālāpāḥ anyo'nyaṃ mithaḥ-kathanaṃ ta eva mantrāsteṣāṃ āvaliḥ paṅktiḥ sā tām | ⁴gurjarīrāge ekatālītāle | ratisukhasāra ityādi |  
sa vanamālī kiṃ karoti| veṇuṃ vaṃśaṃ vādayate| nāmasametam| tava nāmnā sametaṃ saṃyuktam| kṛtaḥ saṅketo yasmin karmaṇi ⁵tatkarma tattathā| nanu he rādhe bahu bahutaraṃ yathā syāttathā manute svīkurute| kam| ⁶reṇumapi| kathambhūtam| te tava ⁷tanusaṅgatam| pavanacalitam| pavanena calitaḥ ⁸ānītaḥ tathā śarīrareṇu-saṃvandhaḥ sa cāsau pavanacalitastaṃ tathā|  
'patati patatre' ityādi|

### [13.3](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.gitakavya.gitagovinda-2!mananka.13.3)

⁹śaṅkitabhavadupayānaṃ yathā ¹⁰syāttathā tava panthānaṃ mārgaṃ paśyati| avalokayati| bhavatyā upayānam āgamanaṃ śaṅkitamiva yasmin karmaṇi tattathā| kasmin sati| patatre pakṣiṇi drumeṣu patati sati| patre vicalati sati| kathaṃ paśyati| sacakitanayanaṃ yathā syāt| cakitena saha vartamāne nayane yasmin karmaṇi tattathā| etallakṣaṇaṃ prāpya kiṃ karoti| śayanaṃ śayyāṃ racayati| anena kimuktam| sarva-prakāraiṇaikamanāstvāmāgatāṃ jānātītyarthaḥ|  
mukharamityādi|  
he kānte sundari tava priyaḥ kāntaḥ śrīkṛṣṇaḥ madanakadanaklānto vartate| madanena kadanaṃ kadarthanaṃ bāṇaprahāraḥ tena klāntaḥ śrāntaḥ| klāntatvasevopapādyati| muhuḥ punaḥ śvāsān vikirati kṣipati| tathā muhuḥ bhūyobhūyaḥ puro'gre āśāsu dikṣu īkṣate| tathā muhurvāraṃvāraṃ kuñjaṃ praviśati| tathā muhuḥ kuñjan (guñjan) avyaktaśabdaṃ yathā syāttathā tāmyati| glāniṃ bhajate| tathā muhuḥ śayyāṃ racayati| tathā muhuḥ paryāṃkulaṃ yathā syāttathā īkṣate|  
tvadvākyena samamityādi |

### [13.4](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.gitakavya.gitagovinda-2!mananka.13.4)

tatastvaṃ he sakhi rādhe ripumiva mañjīraṃ nūpuraṃ tyaja| jahīhi| kuñjaṃ cala gaccha| kimbhūtaṃ mañjīram| ¹¹mukharaṃ ravayuktam| punaḥ kimbhūtam| adhīraṃ dhīra-  
guṇarahitam| punaḥ kimbhūtam| kelisulolam| kelau krīḍāyāṃ sulolam aticañcalam| kimbhūtaṃ kuñjam| satimirapuñjam| timirasya dhvāntasya puñjo nikarastena saha vartata iti| tathā nīlaṃ nīlavarṇaṃ nicolaṃ vastraṃ śīlaya paridhehi| nīlaśvāsau nicolaśceti| ¹yadyasau nāyāti tarhi ahamapi na yāsyāmīti cettatrāha|  
urasītyādi|  
he mugdhe vivekaśūnye tattasmāt vilambanaṃ viphalaṃ niṣphalam| yato ramyo ramaṇīyo'sau abhisārakṣaṇo vartate| abhisaraṇaṃ abhisāraḥ saṅketasthānam| tasya kṣaṇo'vasaraḥ| taditi kasmāt| yasmātkāraṇāt| samagraṃ sampūrṇaṃ yathā syāttathā| tigmāṃśuḥ savitā astaṃ gataḥ| katham| samam| kena| tvadvākyena tava vākyaviśvāsāmṛtena saha| tamaḥ sāndratāṃ nibiḍatāṃ prāptaṃ gatam| kena saha| govindasya manorathena sāha| sāndratāṃ nibiḍatamaḥ prāptaṃ gatam| kena saha| govindasya manorathena saha| manorathaḥ tava saṅgamākāṅkṣā tena| tathā madbhyarthanā dīrghā mahatī vistīrṇā| punaḥ kathambhūtā| sadṛśī tulyā| kena| karuṇaśvāsau svano dhvaniste| keṣām| kokānāṃ cakravākānām|  
āśleṣādityādi |

### [13.5](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.gitakavya.gitagovinda-2!mananka.13.5)

he pīte ²gaurāṅgi rādhe tvaṃ murārervāsudevasya urasi hṛdaye taḍidiva vidyudiva rājasi; ‘³bhaviṣyadarthe vartamānā’ śobhiṣyase ‘sāmīpye vartamānavadvātuḥ’| kadā| rativiparīte| rateḥ suratasya viparītaṃ viparītāvasthā tasmin| kimbhūte urasi| upahitahāre| upahito nyastaḥ hāro muktāvalī yasmin| punaḥ kimbhūte| taralabalāke ghana iva| taralā'vadātā ‘balākā yasmin sa tathā tasmin| balākā bakapaṅktiḥ syād balākā viśakaṇṭhikā’ iti viśvalocanaḥ| kasmin samaye| sukṛtavipāke| sukṛtasya janmāntarārjitapuṇyasya vipākastasmin| athavā sukṛtasya puṇyasya vipākaḥ phalaṃ yasmin tathā tasmin| gatvā kiṃ karosi| ⁴tatrāha|  
vigalitavasanamityādi|  
iha samaye dampatyoḥ strīpuruṣayoḥ rasaḥ| ko na, ko na| api sarvo'pi| 'dampatī jampatī ³jāyāpatī bhāryāpatī ca tau' ityamaraḥ| kimbhūto rasaḥ| vrīḍāvimiśraḥ vrīḍayā lajjayā vimiśro miśrībhūtaḥ| kathambhūtayoḥ| anyo'nyaṃ gatayoḥ militayoḥ| kasmāt| kramāt anukramāt| ⁴kasmādanu| āśleṣāt| āliṅnāt| na kevalaṃ āśleṣādanu| cumbanādanu| na kevalaṃ cumbanādanu| nakhollekhādanu| na kevalaṃ nakhollekhādanu| svāntajaprodbodhādanu| ātmano'ntaḥ svāntaḥ antaḥkaraṇam| tatra jāyata iti svāntajaḥ kandarpaḥ| tasya prodbodhaḥ prakṛṣṭa udbodhaḥ| saṃbhramaḥ| kṣobhaḥ strīpuruṣāṅgasparśavikāraḥ tasmāt| anantarakālaṃ prītayoḥ muditayoḥ| tadanantaraṃ tamasi bahulāndhakāre saṃbhāṣaṇairvacanaiḥ anyo'nyaṃ jānato paricayaṃ gatayorityarthaḥ|  
sabhayacakitamityādi|

### [13.6](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.gitakavya.gitagovinda-2!mananka.13.6)

he sakhi tvam apidhānam anāvṛtaṃyathā syāttathā jaghanaṃ ghaṭaya saṃyojaya| kasmin viṣaye| paṅkajanayane śrīkṛṣṇe| viśeṣaṇena viśeṣyapratipattiḥ| kasmin| kiśalayaśayane| kiśalayaṃ navapallavaṃ tasya śayanaṃ śayyā| tasmin| kimbhūtaṃ jaghanam| ⁵vigalitavasanaṃ vigalitaṃ vasanaṃ yasmāttattathā| punaḥ kimbhūtam| parihitarasanam| parihitā rasanā yasmāttattathā| yākārau strīkṛtau hrasvau kavacit| ⁶punaḥ kimbhūtam| harṣanidhānaṃ harṣasya nidhānam āśrayaḥ| kamiva| nidhimiva| tarhi sa pavāyātu| ⁷tatrāha|  
harirabhimānītyādi |  
he sumukhi rādhe sa kṛṣṇaḥ tvāṃ paśyan avalokayan kṛtārthatāṃ kṛtakṛtyatām ⁵upaitu prāpnotu| kimbhūtaḥ| ⁶subhagaṃ māhātmyaṃ yasya sa subhagaḥ| kathambhūtāṃ tvām| kathaṃkathamapi mahatkaṣṭena rahaḥ ekānte prāptām| kaiḥ| aṅgaiḥ| ⁷kucabāhuhṛdayanābhinitambādigātraiḥ| kimbhūtaiḥ| anaṅgataraṅgibhiḥ| anaṅgena kandarpavikāreṇa taraṅgīṇi| cañcalaguṇasahitāni| kṛṣṇagātrasparśalobhīni taistathābhūtaiḥ| kiṃ kurvantīṃ tvām| sabhayacakitaṃ yathā syāttathā padāni caraṇāni vinyasyantīm āropayantīm| ⁸sabhayaṃ cakitaṃ yasmin karmaṇi tattathā| kasmin| pathi| na kevalaṃ padāni| dṛśaṃ dṛṣṭiṃ ca vinyasyantīm| kasmin| timire andhakāre|  
kathaṃ yathā syāt | mandaṃ ¹yathā syāt, kriyāviśeṣaṇam | padāni vitanvatīm vistārayantīm | kiṃ kṛtvā | muhuḥ sthitvā | kva | pratitaru | taruṃ taruṃ prati| ²tasmin | avyayībhāvasamāsaḥ | anena kimuktam | kāmarasajanakavacanairmānam panayatītyarthaḥ | iti śrīgītagovindaṭīkāyām ³abhisārikāvarṇane sākāṅkṣapuṇḍarīkākṣo nāma pañcamaḥ sargaḥ ⁴ |  
gītaṃ ślokenāvatārayati | atha tāmityādi |

### [13.7](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.gitakavya.gitagovinda-2!mananka.13.7)

he rādhe harirnandasūnuḥ abhimānī | atiśayena māno'bhimāno yasyāstīti sa tathā | ¹manasvī prabhurīśvaraśca | yadi tvāmavamanya anyāṃ prati yāti (yāsyati) tarhi kiṃ karoṣi | aparamapi śṛṇu | idānīṃ rātrirvidyate | gaccha | tvāṃ ko'pi na paśyatīti | iyamapi rajanī rātriḥ ²virāmaṃ yāti | ³bhaviṣyatsāmīpye vartamānakālaḥ rātristu kṣayaśīlā prabhātonmukhī ato hetormama vacanaṃ kuru | satvararacanaṃ yathā syāt saha tvarā śīghratvena racanaṃ yasmin tat | athavā satvaragamanaṃ tvaraṃ śīghraṃ gaccha | na kevalaṃ etatkuru | madhuripukāmamabhilāṣaṃ pūraya | madhuripoḥ hareḥ kāmaṃ pūraya | anena kimuktam | ⁴haristu cauryasuratābhilāṣī saṃketasthāne tiṣṭhati | sā sakhī ⁵kuṭṭinī dūtī rādhāṃ kulaṭāmabhisārikāṃ cālayatītyarthaḥ | kulaṭāyāḥ lakṣaṇaṃ kim |  
— vātsyāyanakāmaśāstramatamidam |  
śrījayadevetyādi |

### [13.8](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.gitakavya.gitagovinda-2!mananka.13.8)

he budhajanāḥ hariṃ kṛṣṇaṃ namata | kimbhūtam | sukṛtakamanīyam | sukṛtena janmārjitapuṇyena ⁶kamanīyo'bhilaṣaṇīyastam | punaḥ kimbhūtam | ⁷atisadayam | dayayā saha vartata iti tathā | atiśayena svabhaktyā sadayastam | punaḥ kimbhūtam | pramuditahṛdayam | prakarṣeṇa muditaṃ harṣayuktaṃ hṛdayaṃ yasya sa tathā tam | kasmin sati | paramaramaṇīyaṃ yathā syāttathā | śrījayadeve bhaṇati sati | kimbhūte | kṛtahariseve | kṛtā hareḥ sevā yena sa tathā | rādhāyāḥ śīghragamanārthamāha | śloka⁸catuṣṭayam |  
vikiratītyādi |

## Linked texts (1)

- [Gītagovinda](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.gitakavya.gitagovinda-2.1.5.7) — Jayadeva, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.gitakavya.gitagovinda-2!mananka.13](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.gitakavya.gitagovinda-2!mananka.13) · Pramāṇa
