<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.gitakavya.gitagovinda-2!mananka.28 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Epic, Poetry, Drama & Narrative](https://indike.org/pramana/in.lit) › [Poetry (mahākāvya, lyric, messenger poems, stotra, Prakrit kāvya)](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya) › [Shorter narrative and descriptive poems](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda) › [Musical poems after the Gītagovinda](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.gitakavya) › [Gītagovinda](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.gitakavya.gitagovinda-2) › [Commentary of Mananka](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.gitakavya.gitagovinda-2!mananka) › 28

# Gita Govinda 28

Commentary of Mānāṅka 28

- **Language:** Sanskrit

### [28.2](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.gitakavya.gitagovinda-2!mananka.28.2)

sa suratārambhaḥ tayoḥ rādhāmādhavayoḥ babhūva| yasmin suratārambhe pratyūho vighnopi priyaṃbhāvukaḥ prītijanako'bhūt sa suratārambha udbhūtaḥ udbhaṭo babhūva| yadvā| yaḥ pūrvaṃ sakhi he keśīmathanamudāraṃ mayā saha ramayeti sakhīṃ prati prārthitaṃ utkaṇṭhitayā prārthitaḥ saḥ tathā anyatra kāryārambhe madhye vā pratyūho duḥkhajanako bhavedihādau madhye pratyūhamuttarottaraṃ parasparaṃ priyaṃbhāvuko'bhūditi| kasmin kena tatrāha| nirviśeṣe pulakāntareṇa ca| gāḍhāliṅgane vipulapulakapṛthudanturitamityuktena sāttvikāvirbhāvatvāt| krīḍākūtavilokite nimiṣeṇa ca alasanimīlitalocanayā pulakāvalilalitakapolamiti pūrvaṃ prārthitatvena sa kathaṃ priyaṃbhāvukaḥ taṃ kācinnetrarandhreṇa hṛdikṛtya nimīlya ca| pulakāṅkayupaguhyāste| kiñca| asanmukhāvalokanamāmimukhyamityuktatvācca tathā| krīḍāvicārāvirbhāvapūrvakavilokane'nubhavaikavedyānirvacanīyasukhātiśayajanakatvāt tathoktaṃ adharasudhāpāne kathānarmabhiḥ| pūrvaṃ prārthitādharasudhārasamupanīya bhāminītidarśamyavasthā……  
nivārikāvyadharasudhāpāne kathānarmabhiḥ nānāprakārikā rasotpādikā parāṅganāramaṇaviṣayiṇī "taddharamadhuramadhuni pibantam" (sargaḥ 6) ityādirūpā śliṣyati kāmapi cumbati kāmapi(sargaḥ 1) iti iṣṭatvādevaṃvidhābhirnarmakathābhiḥ pratyūhaḥ priyaṃbhāvuko'bhūt| tato manmathakalāyuddhe'pi ānandādhigamena tathā| kāmaśāstroktacaturaśītyāsanarūpā manmathakalāstāsāṃ yuddhe nakhadantakṣatabāhubandhanādibhirviratimamanyamānaḥ parasparaṃ jayābhikāṅkṣādirūpe suratayuddhe ānandādhigamaḥ anirvacanīyānandarasārṇavādhigamastena ca tathā| evaṃvidhe tayoḥ suratārambhe pratyūhaḥ priyaṃbhāvukaḥ priyabhavanaśīlo'bhūditi bhāvaḥ|  
na kevalaṃ suratārambhe pratyūha eva priyaṃbhāvuko'bhūt kintu bandhanādikamapi kāpyanirvacanīyaharṣajanakaṃ babhūva ityatrāha-dorbhyāṃ saṃyamitaṃ iti|

### [28.3](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.gitakavya.gitagovinda-2!mananka.28.3)

aho ityāścaryam| kāmasya vāmā gatiḥ kāmasya preraṇaḥ vāmādbhutā gatiḥ| tadgatervāmatvaṃ kimata āha| dābhyāṃ saṃyamitaḥ kāntayā bāhubhyāṃ kānto bandhitaḥ| kaṃ sukham ā samantāt anti prāpayati prāpnoti vā kāntaḥ| anta gatau| sa dorbhyāṃ do avakhaṇḍane| taddṛgbhyāṃ baddhaḥ bandha pīḍājanakaṃ kāmapi tṛptijanakatvādāścaryamiti bhāvaḥ| payodharabhareṇāpīḍitaḥ payodharabharātiśayenāsamantāt pīḍitaḥ| kāmapi tṛptijanakatvāt payodharoktaḥ...śināṃ nityānāṃ tṛptijanako bhavati kāntasyāpīḍanasparśāttathātvādityāścaryamiti bhāvaḥ| pāṇijairnakhairāsamantāt viddhaḥ daśanaiḥ kṣatādharapuṭaḥ dantaiḥ kṣataḥ adharapuṭo yasya saḥ| śroṇītaṭenāhataḥ ratiramaṇe| āsanabandhādiviśeṣe śroṇītaṭenāsamantādvatastāḍitaḥ prāpito vā| hana hiṃsāgatyoḥ| hastenānamitaḥ kace'dharasudhāpānena saṃmohitaḥ| hastena kṛtvā kace śikhāṃ gṛhītvā īṣannamitaḥ namrīkṛtaḥ vādharapānena adharasudhāpānaṃ kārayitvā samyak mohitaḥ|  
ityabhīpsitaprārthitatvāt tathā kṛtamiti bhāvaḥ| ityādibhiḥ kāntayā paribhūto'pi kāmapyanirvacanīyāṃ tṛptiṃ sarvendriyaviṣayiṇīm āpa prāptavān| tasmāt kāmasya vāmā gatirityāścaryamityarthaḥ|  
evaṃ bahuvidhacaṭulatvena bahu saṃprārthitaṃ tato na jñātaṃ tadāha vāmāṅketyādibhiḥ—

### [28.4](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.gitakavya.gitagovinda-2!mananka.28.4)

vāmāṅka iti| ratikelireva saṃkularaṇaḥ parasparāhatasaṃgrāmastasyārambhe tayā śrīrādhayā kāntajayāya kāntasyopari sāhasaprāyam utsāhapūrvakaṃ kiñcidanirvacanīyaṃ yat prārambhi tat saṃbhramāt saṃbhramajanitānandātiśayādāyāsāt| tasyā jaghanasthalī pūrvamaticapalābhūt sā niṣpandā gatirahitā jātā| śithilitā dorvalliḥ pūrvaṃ dobhyāṃ saṃyamitaḥ payodharabhareṇāpīḍitastayā tasyā dorvalliḥ śithilatā jātā| vakṣa ut adhikaṃ kampitaṃ sāttvikāvirbhāvādvepathuyuktaṃ jātam| pūrvamanimeṣe krīḍākṛtavilokanapare'kṣiṇyāstāṃ tadakṣinimīlitam| jātau pakvacanam| pūrvamevaṃ pauruṣarasaḥ| strīṇāṃ puṃbhāvaprāptirūpo rasaḥ kathaṃ kena prakāreṇa siddhyatīti bhāvaḥ| kīdaśe| ratikelisaṃkularaṇārambhe mārānke ratiraṇasaṃkula-  
tvāt miśritatvād dvayorviśeṣaṇam | ratipakṣe māraḥ kāmastasyāṅke cihnane dorbhyāṃ saṃyamitādikairaṅkite | raṇapakṣe'pi tathā | māraḥ māraṇaṃ tāḍanaṃ śroṇītaṭenāhananādikairaṅkite cihnite iti bhāvaḥ | jaghanasthalīpadoktyā ratiraṇabhūmiḥ sūcitā | pauruṣarasoktyā viparītaratyuktā | rativiparīte rājase sukṛtavipāke sakhyuktatvāttathā | evaṃvidhaḥ strīṇāṃ pauruṣarasaḥ kṛtaḥ siddhyatītyarthaḥ |  
tatastasyā rasāveśāvasare priyo'dharaṃ pītavānityāha-īṣanmīlitetyādi |

### [28.5](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.gitakavya.gitagovinda-2!mananka.28.5)

īṣanmīlitadṛṣṭīti | dhanyaḥ kuraṅgīdṛśaḥ ānanaṃ pibati | ātmānaṃ dhanyaṃmanyamāna iti dhanyaḥ priyaḥ śrīkṛṣṇaḥ kuraṅgī mṛgī tasyā dṛśīva capale dṛśau yasyāḥ sā kuraṅgīdṛk tasyāḥ śrīrādhāyāḥ ānanapānamaśakyaṃ tat kathaṃ pivatītyāha | kīdṛśyāḥ | harṣotkarṣavimuktiniḥsahatanoḥ harṣādānandātiśayādviśiṣṭāyā muktiḥ tayā sukhaduḥkhātyantābhāvarahitayā niḥsahā sahaḥ sahanaṃ, nirgataḥ sahaḥ yasyāḥ sā niḥsahā, niḥsahā tanuryasyāḥ | evaṃvidhāyāḥ sthirībhūtāyāṃ ānanam | kīdṛśam | mīlitadṛṣṭi mīlatīti mīlantī dṛṣṭiryasmin tat | cāñcalyarahitadṛṣṭiyuktam | punaḥ kīdṛśam | sītkāradhārāvaśādvyaktākulakelikākuvilasaddantāṃśudhautādharaṃ sītkārasya dhārā avicchinnatā tasyā vaśādvyaktā aspaṣṭā ākulā anavasthā yā kelistasyāṃ kākuḥ tayā vikasadbhirdantāṃśubhirdhauto ujjvalīkṛto'dharo yasmin tat | evaṃvidharasāveśayuktāyāḥ ānanaṃ pibati | evaṃvidhaḥ sannevaṃvidhāyā ānanapānādātmānaṃ dhanyaṃ manyamāno dhanya ityarthaḥ | ānanaṃ pivatītyatrānānasya pānaṃ na saṃbhavati pānamadharāmṛtasyeti cettadānanapānaśabdastu lākṣaṇikaḥ yathā gaṅgāyāṃ ghoṣaḥ prativasati | yathā godohanaṃ karotītyatra lakṣaṇā goḥ stanasakāśādugdhadohanaṃ, gaṅgāyāstīre ghoṣanivāsaḥ tathānanasakāśādadharāmṛtapānamityarthaḥ sūcitaḥ |  
atha priyāyāḥ suratacihnaśobhitavapurdarśanena priyasya pramodotsavamāha— tasyā iti |

### [28.6](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.gitakavya.gitagovinda-2!mananka.28.6)

ityamunā prakāreṇa prātarnikhātaiḥ kāmaśaraiḥ patyurdṛśorlagnairmanaḥ kīlitamityadbhutamabhūd| tasyāḥ śrīrādhāyāḥ uraḥ pāṭalapāṇijāṅkitaṃ pāṭalapuṣpatulyairnakhaiścihnitam| dṛśau nidrākaṣāye tasyāḥ netre rātrijāgaraṇānnidrayā kaluṣīkṛte| adharaśoṇimā nirdhautaḥ pratikṣaṇādharapānādāraktatā nirdhautā ujjvalīkṛtā| sahajāraktatvād nirgatadhauto nirdhūto'dharaśoṇimā nirgatadhauto jātaḥ| cumbanād dhauto'pi na jñāta iti bhāvaḥ| evaṃ sati pūrvoktadantāṃśu-dhautādharamityuktau virodhāpattiḥ tatrāyamāśayaḥ| tatra vikasaddantāṃśubhiḥ ati-nairmalyatvāt kundakalikātulyavikasaddantāṃśubhiḥ prativimbaiḥ dhautaḥ ujjvalīkṛtaḥ| na tu dhauta iti bhāvaḥ| mūrdhajā vilulitasrastasrajaḥ vilulitā srastāḥ srajo yebhyaḥ, grathitakusumamālāsraṃsanādvilulitā itastataḥ keśā jātāḥ| kāñcīdāma daraślathāñcalaṃ kaṭimekhalābandhanamīṣat ślatham añcalaṃ prāntabhāgaṃ yatra ityebhirninditaiḥ kāmaśaraiḥ patyurdṛśorlagnaiḥ manaḥ kīlitam| anyatra lagnairanyat kīlitamityāścaryamityarthaḥ|  
tato'vasthāntararasaviśeṣamāha—vyālolaḥ keśapāśa iti|

### [28.7](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.gitakavya.gitagovinda-2!mananka.28.7)

patyurmanaḥ kīlitasya bhāvanayā vilulitasragdhareyaṃ śrīrādhā māṃ dhinoti viśeṣeṇa lulitā srak dharatīti tathābhūtā māṃ punaratyutsukaṃ karoti| kīdaśī| stanajaghanapadaṃ sadyaḥ pāṇinācchādya satrapaṃ māṃ paśyantī| vilulitasragdharā kenaivaṃvidhaṃ karoti| stanaṃ ca jaghanapadaṃ ca stanajaghanapadaṃ pāṇinā ekena stanamācchādya ekena pāṇinā jaghanāgramācchādya| rasanādivyatirekeṇānāvṛtatvāt salajjaṃ yathā syāt tathā māṃ paśyantī dhinoti| kevalāṅgadarśanāt prīṇayatīti bhāvaḥ| kiṃ kṛtvā| vyālolaḥ keśapāśaḥ vilulitasraktayā vikīrṇakeśapāśaḥ, alakaiḥ staralitaṃ cūrṇakuntalaiścañcalībhūtam| kapolau svedena vyāptau, bimbādharaśrī kliṣṭā kṣatā kṣatayuktā bimbavaddharaśrīḥ śobhā jātā| kucakalaśarucā kāntyārthāt muktā-hārāliṅgane'ntarāyabhūtatvādyaṣṭiḥ sāritā tiraskṛtā| kāścī kāñcidāśāṃ gatā kāñciddiśaṃ prāptā sāṃnidhyābhāvaḥ stanajaghanapadaṃ sadyaḥ pāṇinācchādya satrapaṃ rasā-veśaśaithilyādevaṃ nijāṅgāvalokanānmanaḥ krīḍāviśeṣāt kalanāt satrapam| evaṃvidhā satī māṃ paśyantī tathā karotītyarthaḥ|  
tato'vasthāntaramāha-iti manaseti|

### [28.8](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.gitakavya.gitagovinda-2!mananka.28.8)

ityuktaprakāreṇa manasā nigadantaṃ govindaṃ sā suratānte sādaraṃ jagāda| kīdaśī| nitāntakhinnāṅgī| sā vilulitasragdharā pūrvoktavyālolakeśapāśā- dviyuktā śrīrādhā saṃsiddhirūpā pūrvoktaprakārayuktā paśyantī satrapaṃ māṃ vilulita- sragdhareyaṃ dhinotīti manasā nitarāṃ gadyantaṃ kathayantaṃ na tu mukhataḥ govindaṃ svasyendraṃ suratānte nitāntamatiśayena khinnāni śithilibhūtānyaṅgāni yasyāḥ sā sādaramidaṃ vakṣyamāṇamānandena sotsāhapūrvakaṃ nitarāṃ jagāda|  
¹rāmakalī (rī) rāgeṇa gīyate rūpakatālena tathā gauḍīrāge²| tadevāha-kuru yadunandanetyādi|

## Linked texts (1)

- [Gītagovinda](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.gitakavya.gitagovinda-2.1.12.10) — Jayadeva, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.gitakavya.gitagovinda-2!mananka.28](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.gitakavya.gitagovinda-2!mananka.28) · Pramāṇa
