<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.gitakavya.gitagovinda-2!mananka.7 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Epic, Poetry, Drama & Narrative](https://indike.org/pramana/in.lit) › [Poetry (mahākāvya, lyric, messenger poems, stotra, Prakrit kāvya)](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya) › [Shorter narrative and descriptive poems](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda) › [Musical poems after the Gītagovinda](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.gitakavya) › [Gītagovinda](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.gitakavya.gitagovinda-2) › [Commentary of Mananka](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.gitakavya.gitagovinda-2!mananka) › 7

# Gita Govinda 7

Commentary of Mānāṅka 7

- **Language:** Sanskrit

### [7.1](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.gitakavya.gitagovinda-2!mananka.7.1)

śrīkṛṣṇābhiprāyaṃ uttarīyagītārthaṃ ślokābhyāṃ prakaṭayati kaṃsārirapītyādi | kaṃsāriḥ śrīkṛṣṇo'pi saṃsāravāsanābandhaśṛṅkhalāṃ rādhāṃ hṛdaye ādhāya saṃcintya vrajasundarīḥ aparagopīstatyāja jahau | saṃsārasya vāsanā jagataḥ sthititatparatā vigatarūpā pūrvajanmakṛtasukṛtasaṃskārātiśayaprāptasarvasundarījanādhikasaubhāgyatā- \[? subhagatā \] | tayā baddhā viṣayāsaktirūpaśṛṅkhalā śṛṅkhalāsthānaṃ yā dṛḍhahetustām |  
itastataḥ iti |  
iyaṃ rādhā māṃ śrīkṛṣṇaṃ vilokya dṛṣṭvā calitā nirgatā 3 | kimbhūtam | vṛtaṃ parivṛtam | kena | vadhūnicayena | 4gopavadhūnāṃ nicayaḥ samūhastena | mayā na nivāritā atibhayena | kayā | sāparādhatayā | saha aparādhena vartata iti sāparādhastasya bhāvaḥ sāparādhatā tayā | sā rādhikā kupiteva kruddheva gatā yātā | kayā | hatādaratayā | hato vinaṣṭo ādaraḥ satkārastasya bhāvastayā | hari hari śiva śiva khede'rthe dvau śabdau bhavataḥ |

### [7.2](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.gitakavya.gitagovinda-2!mananka.7.2)

he ⁸śubhe kānane vṛndāvane ahaṃ govindaṃ paśyāmi | na kevalaṃ paśyāmi hṛṣyāmi ca | hṛṣṭā bhavāmi | kimbhūtam | vrajasundarīgaṇavṛtam | ⁹vraje sundaryaḥ tāsāṃ gaṇaḥ kadambaḥ tena vṛtaḥ pariveṣṭitaḥ tam | punaḥ kimbhūtam | māmudvīkṣya samavekṣya hastasrastavilāsavaṃśam | hastāt srasto'dho nipatito vilāsasya vaṃśo yasya sa tam | punaḥ kimbhūtam | anṛjubhrūvallimadballavīvṛndotsāhadaganta-vīkṣitam | anṛjuḥ kuṭilā cāsau bhrūvalliriti | anṛju bhrūvallirvidyate yāsāṃ tāḥ anṛjubhrūvallīmadballavyaḥ gopyaḥ tāsāṃ vṛndaṃ nikaraḥ tena utsāhāt saṃbhramāt dagantai¹⁰netropāntairvīkṣitastam | athavā tasya vṛndasya ¹¹utsāhaḥ saṃbhogena vīkṣitaḥ ( saṃbhogastena vīkṣitaḥ ) ¹²athavā uktavividhaballavīvṛnde utsāhena dṛgantavīkṣitaṃ yasya sa tathā tam | athavā vṛndotsāri pāṭhe utsāri saṃsarpi dṛgantaḥ ¹³kaṭākṣanirīkṣitam | gopastrīparivṛtam atra krīḍati | ati-  
1) B drops śrījayadevabhaṇitam | 2) B drops this line from Amara. 3) P drops this pratīka 4) | B reads utkaṇṭhā jātā yasyā(syāṃ) sā…… 5) B drops this sentence. 6) B vṛndotsāha° | 7) B vilajjitasmita° | 8) A adds rādhike after śubhe | 9) B vajasundarīṇāṃ gaṇa(ṇaḥ) kadamba(mbaḥ) tena vṛtaṃ pariveṣṭitam | 10) A netraprāntaiḥ | 11) B utsāhasaṃbhogena | 12) B drops from athavā to kaṭākṣanirīkṣitam | 13) A kaṭākṣastena vīkṣitam | krīḍātiśayena svedārdragaṇḍasthalaṃ bilambaṃ tasmin tayā (? tayā) tāhaśī sudhāhāsyāmṛtaṃ yayā mugdhaṃ sundaramānanaṃ yasya | B gopastrīpariveṣṭitam anukrīḍati atiśayena svedārdragaṇḍasthalaṃ yasya sa tam | punaḥ kathaṃbhūtam | vilambitaṃ smitasudhāmugdhānanam | vilambitā smitasudhā tasyāmṛtatayā mugdhaṃ sundaramānanaṃ yasya sa tam | śayena svedārdragaṇḍasthalaṃ yasya sa tam | punaḥ kimbhūtam | vilambitasmitasudhāmugdhānanam | vilambitā smitasudhā hāsyāmṛtaṃ tayā mugdhaṃ sundaramānanaṃ yasya | athavā vilakṣitaśca smitamugdhānanaśceti |  
durāloketi |  
sa mādhavaḥ anaṅgabāṇavraṇakhinnamānasaḥ kandarpaśarāghātāva sannahṛdayaḥ kṛtānutāpaḥ | tadekagatacittatvāt | itastataḥ tāṃ rādhām anusṛtya parimṛgya kalindanandinītaṭāntakuñje niṣasāda niṣaṇṇo'bhavat | kalindanandinī yamunā tasyā staṭaṃ tasyāntaḥparisaraḥ tatra kuñjaṃ tasmin | kali pāpaṃ dayati khaṇḍayatīti kalindaḥ sūryaḥ tasya nandinī putrī | anaṅgasya kāmasya bāṇāḥ taiḥ vraṇāni kṣatāni tairyuktaṃ khinnaṃ khedasahitaṃ mānasaṃ yasya | punaḥ kimbhūtaḥ | kṛtaḥ anu paścāttāpo yena saḥ |  
sā rādhā ciraṃ cirakālaṃ yo virahaḥ tena kiṃ kariṣyati | kiñca | kiṃ vadiṣyati | ataḥ mama dhanena kiṃ prayojanam | sukhena kiṃ 7prayojanam | 8gṛheṇa janena vā kiṃ kāryam |

### [7.3](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.gitakavya.gitagovinda-2!mananka.7.3)

he sakhi māṃ vyathayati | kaḥ | durālokastokastavakanavakāśokalatikāvikāśaḥ | navakāśca tāḥ aśokalatikāśceti | stokaḥ alpaḥ stavakaḥ guccho yasyāḥ sā tathā | tāsāṃ vikāśaḥ | duḥkhena āsamantāt avalokituṃ śakyate iti durālokaḥ sa ca stokastavakanavakāśokalatikāvikāśaśca | na kevalaṃ saḥ kāsāropavanapavano'pi māṃ vyathayati | sarasīyuktamupavanam ārāmaḥ tasya pavanaḥ so'pi | kiñcāyamapi na sukhayati | mukulaprasūtiḥ utpattiḥ | keṣām | cūtānām | kathambhūtā | bhrāmyantī bhṛṅgī bhramarī, raṇitena manoharā'pi punaḥ | kīdṛśī | śikhariṇī | śikhare nivasituṃ śīlamasyā iti | chando'pi śikhariṇī |  
iti śrīgītagovindaṭīkāyāṃ āśleṣakeśavo nāma  
dvitīyaḥ sargaḥ |  
tadānanam | tasyā rādhikāyāḥ ānanaṃ mukhaṃ cintayāmi | kimbhūtaṃ mukham | kuṭilabhru | kuṭile vakre bhruvau yasmin ānane tat kuṭilabhru | kena | kopa 10bhareṇa | kopasya bharaḥ ādhikyaṃ tena \[kopabhareṇa\] | kamiva | śoṇapadmamiva | upari bhramatā bhramareṇa ākulaṃ vyākulaṃ śoṇapadmaṃ raktotpalamiva |  
¹hṛdayasthāṃ rādhikām anunayannāha tāmityādi|

### [7.4](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.gitakavya.gitagovinda-2!mananka.7.4)

tāṃ rādhāṃ bhṛśamatyarthaṃ ramayāmi krīḍayāmi| kimbhūtām| hṛdi saṃgatām| hṛdaye saṃgatāṃ saṃlagnām| katham| aniśaṃ vāraṃvāram| kimiti vitarke| vane vanamadhye| anusarāmi| anugacchāmi| kimiha nikuñje vṛthā vilapāmi| mithyā ²paridevanaṃ karomi| ³kiṃ vitarke paripraśne kṣepe nindāprakāśayoriti vistaraḥ |  
tanvītyādi |

### [7.5](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.gitakavya.gitagovinda-2!mananka.7.5)

he tanvi sūkṣme rādhe| tava hṛdayaṃ aham ākalayāmi jānāmi| kimbhūtam| khinnaṃ khedayuktam| kayā| asūyayā īrṣyayā| kutaḥ kutra tvaṃ gatāsi| tanna vetsi na jānāmi| tena kāraṇena te tubhyaṃ nānunayāmi parisāntvanaṃ karomi|  
hṛśyasetyādi |

### [7.6](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.gitakavya.gitagovinda-2!mananka.7.6)

he rādhe purato'grataḥ| hṛśyase avalokyase| kasya| mama| kiṃ nu gatā-gataṃ gamanāgamanam| vidadhāsi karoṣi| kimiti pureva pūrvānubhūtamiva| pari-rambhaṇamāliṅganaṃ na dadāsi| kimbhūtam| sasaṃbhramaṃ saha saṃbhrameṇa vartata iti|  
kṣamyatāmiti|

### [7.7](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.gitakavya.gitagovinda-2!mananka.7.7)

he rādhe kṣamyatām| aparam īdṛśam aparādhaṃ tava kadāpi kasmin kāle'pi na karomi| ato he sundari rādhe| ātmadarśanaṃ dehi| kasya| mama| kimiti| yato'haṃ manmathena kandarpeṇa dunomi ⁴tāpamanubhavāmi|  
varṇitamityādi |

### [7.8](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.gitakavya.gitagovinda-2!mananka.7.8)

idaṃ gītam| ¹hareḥ kṛṣṇasya pravaṇena bhaktinamreṇa yatnena jayadevakena kavinā varṇitam| kimbhūtena| ²tindubilvasamudrasaṃbhavarohiṇīramaṇena| ³tindubilvaṃ nāma nagaram| tadeva samudraḥ tatra saṃbhavaḥ utpattiryasya sa tathā sa cāsau rohiṇī-ramaṇaśceti| anena tasya candropamā| ⁴gītāpekṣārthaṃ virahamāha hṛdi viśalateti|

## Linked texts (1)

- [Gītagovinda](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.gitakavya.gitagovinda-2.1.3.1) — Jayadeva, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.gitakavya.gitagovinda-2!mananka.7](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.khanda.gitakavya.gitagovinda-2!mananka.7) · Pramāṇa
