Harikeli 9
Harikeli 9
- Language
- Sanskrit
9.1
ityevaṃ danujamṛgālimārgaṇeṣu vyāsaktaṃ harimanukānanaṃ samīkṣya
adhyāsa kṣitimatha vāsarasya vṛddhyā saślāghastamiva niṣevituṃ nidāghaḥ
9.2
uddvānuḥ1 svakiraṇadhoraṇīvitānairāpannaḥ śiśiramayīṃ diśaṃ dineśaḥ
santyaktuṃ jhaṭiti na yat samaihataināṃ tenāsanniva divasā nidāghadīrghāḥ
9.3
mṛdvaṅgī śiśirapayodharā guṇāḍhyā saślāghaṃ hṛdi viniveśitā kareṇa
2nārīva sphuradatanupatāpaśāntyai lokānāmajani 3mahojjvalā jalādrā4
9.4
ārāmāścaramaniśā tuṣāradhāmā kṣāmāṅgī himaśiśirā śirīṣaśayyā
taptānāṃ tapaṛtunā ratiprapañce5 pañceṣoriṣava ime hi pañca jātāḥ
9.5
adhvanyāḥ kathamaniveśinaḥ sahantāṃ santāpaṃ tapanakarānuṣaṅgajātam6
soḍhuṃ vā na suśakamasti kinnu teṣāṃ yaiḥ kāntāvirahamayo'pyūrīkṛto'gniḥ
9.6
na ślāghā surabhiṇi kuṅkume na taile nepathye bahuni pureva nānurāgaḥ
bhūṣāyai vapuṣi babhūvuraṅganānāmānaṅgā vayasi taraṅgitā hi bhāvāḥ7
9.7
ārambhe nidhuvanabhañjanena yūnormadhye yo mihiramahobhirudvijāyai
āsannapriyajanasaṅgamaḥ sa āsa drāghīyānapi divaso'vasānahṛdyaḥ
9.8
8āsāyaṃ 9malayajapaṅkalepalakṣmīrāprātaḥ śiśiramayī śirīṣaśayyā
bhaiṣajyadvitayamidaṃ nṛṇāṃ10 na cet syānnaidāghī rugapi tadā kathaṃ vyayāsyat
9.9
vistāristavakavikasvarāṇi rejurmallīnāṃ mukulakulāni kānaneṣu
bhānīva11 pratibhayabhānavīyatāpatrāsena tridivatalādilāgatāni
9.10
utphullastavakitapāṭalīdrumālipāṭalpaprakaṭitamānmathapratāpāḥ
paryantā vipinabhuvaḥ pathi 12 prayāṇapratyūhaṃ 13 pratimuhuruhuradhvagānām
9.11
vāsantī kusumasamūhato babhāse dhāvālo14 dharaṇitale patatparāgaḥ
grīṣmeṇa prakaṭamupāyanīkṛto'sau bhūpāya smarasuhṛde suvarṇadaṇḍaḥ
9.12
uttaptaṃ mihiramahobhirantarantaḥ pānīyaṃ payasi pipāsu kiṃ nyamajjat
saṃśuṣyanmadhu madhupāyibhiḥ sarasyāmālasyāt kamalamasevi nābhilāṣāt
9.13
yāntīnāṃ samayavanāya 15 bandhakīnāṃ bāndhavye vidhuvaduvāsa vāsreśaḥ
tat kintvastimitaśayānajīvajātaṃ sañjātaṃ dinamapi madhyamarddharātraḥ
9.14
vyāvṛttā gajapatigaṇḍamaṇḍalebhyaḥ punnāge paripatati sma bhṛṅgamālā
kaḥ kṣīṇaṃ bhajati janaṃ jahāti ko vā sampannaṃ dhanamabhilāṣukaḥsacetāḥ
9.15
utphullairmadhumadasekasārdrapādairuttuṅgairatighanapuṣpamudgiradbhiḥ16
punnāgairapi naganāmibhiḥ17 samantāt punnāgairiva samapoṣi bhṛṅgamālā
9.16
madhyāhane bhuvanabhayaṅkare'nubhītāḥ pītāpastaraṇikareṇa tṛṣyateva
āhosvit tapanarujeva dīnadīnāḥ prakṣīṇāḥ pratidinamāpagā babhūvuḥ
9.17
madhyasthabhramaravilāni kesavāraprotāni 18 babhuramalāni kesarāṇi
cakrāṇi smaraṇabhuve viyogivadhyāvidhyarthe tapaṛtunā kimarpitāni
9.18
ityevaṃ tapattapanātapopatāpāduttasthau 19 vanabhuvi dussaho davāgniḥ
atyugrādatanujasaṃjvarāllalāṭe tārtīyaṃ nayanamiva triśūlapāṇeḥ
9.19
tatkālaṃ bahutaralelihānahetiḥ proddāmadyumaṇisahasradurnirīkṣyaḥ
sannaddhaṃ vanamavariṣṭa20 vītihotraḥ sānīko 21ripuriva pattanaṃ pareṣāṃ
9.20
vikrāntya bahiratibhūmadhūmapuñje sañjātadviradamatirdrutaṃ nipatya
siṃho'daḥ22śikhiśikharaṃ kharaṃ lalaṅghe jaṅghālo jagati na bhājanaṃ bhayasya
9.21
śārdūlaiḥ karayugalena mardito'pi vyādhūtaḥ śvasitabhareṇa pāṭitaśca23
lagnao'ṅge tadapi śaśāma no kṛśānuḥ kairvā na vyathayati vipriyo vidhātā
9.22
saṃlagnaṃ vyudasitumagnimena maṅge bhallūko na khalu śaśāka bhīṣaṇo'pi
sadyastat24prakaṭakacaughatāratṛṇyāsaṅgīrṇaṃ vanamavanaṃ sphuṭaṃ yato'bhūt
9.23
ujjvalajvalanaśikhākalāpādāpannaḥ punarapi kānanasya madhye
na sthātuṃ bahirapi nāśakat prayātuṃ jīvātaṃu25vimṛśati kevalaṃ hayāriḥ
9.24
26ūrdhvaṃ ye tapatapanātapena taptāstasyādho vata parito davāgnidagdhāḥ
te gopā vanabhuvi viṣṇutoṣakāmāḥ pañcāgnivrataparamā27janā ivāsan
9.25
vitrastaṃ tama iva bhūtalaṃ prayātuṃ bhūdāro28 vanamapi sandadāra dadbhyām
bhīmo'pi sphurati kilātra yasya dāhe māheyaṃ śuṣiraśaraṇyameva cakre
9.26
ājanmāvadhi tadupāśrayasthitānāmājīvaṃ samasukhaduḥkhabhogabhājām
dagdhānāmapi taruṇā dhavena29 sākaṃ vallīnāmajani pativrataṃ balīyaḥ
9.27
uḍḍīnaṃ vihagakulairgataṃ kuraṅgairjambūkeḥ śaśakagaṇaiḥ kvacicca līnam
drāgākasmikasamupāgamo vane'smin mārīva30vyavasitamātatāna vahniḥ
9.28
ityūcustadanusametya sarvagopāḥ sāṭopād davadahanāt samudvijantaḥ
śrīkṛṣṇa pratikuru no vipatprapannān khinnānāṃ jagatigatistu kastvadanyaḥ
9.29
kṛṣṇāstāniti nijagāda vāñchitaṃ vo yadyevaṃ bhavata tadā nimīlitākṣāḥ
śrutvaivaṃ31samajani gopamaṇḍalaṃ tat sandhyāyāṃ sara iva mīlitākṣipadmam
9.30
ityevaṃ nayananimīlaneṣu teṣāṃ govindo'giladakhilaṃ davānalaṃ tat
vyāmohe mahati purā surāsurāṇāṃ sindhūtthaṃ śiva iva kālakūṭakūṭam
9.31
susthatvopagatavihaṅgayugmamuccaistatkālaṃ nayanapuṭaiḥ samunmiṣadbhiḥ
niṣpītasthagitadhanañjayaṃ vanaṃ tat32te'paśyan munijanacittavatprasannam
9.32
uddāmadyumaṇikareṇa kṛṣyamāṇāḥ kṛṣṇena priyavacasā nidiśyamānāḥ
kālindītaṭamagamannime bhave'sminnutaptāḥ surasaritaṃ hi saṃśrayanti
9.33
uttuṅgaistaralaraṅgaśīkaraughaiḥ siñcantīṃ pituriva sambhrameṇa pādān
atyarthaṃ tribhuvanavikramāvasāde te dṛṣṭvā jahṛṣuratīva bhānukanyām
9.34
susnigdhaṃ vapuriva keśavasya nīlaṃ te dṛṣṭvā tapanasutāmbu tatkṣaṇena
niḥśaṅkaṃ parihṛtavanta eva tāpaṃ cikrīḍuḥ paramiha bālacāpalena
9.35
tatraikaḥ payasi pariplavantamanvaidanyo'pi sthagitatanuṃ vyamṛgradanyam
kecittu svaparavibhāgakalpanābhirvācyūkṣīsamaramahaṃ33 cirāya cakruḥ
9.36
ye ye tajjalamapiban viṣākramārtāste sarve sapadi vicetanā babhūvuḥ
dṛṣṭyaiva prabalakṛpātirekaratyā patyā'tha śriya iha yojitāśca jīvaiḥ
9.37
ityevaṃ kalitakumārakautukeṣu krīḍatsu svajanagaṇeṣu34 nandasūnuḥ
kālindīhradamadanasya kāliyāheruruddāme damanavidhau mano dadhāra
9.38
niḥśaṅkaḥ sakaruṇasaubhariprayuktaiḥ 35 śāpāstrairvihagapaterudasyamānāt
yo nityaṃ phaṇikaradānakātaratvādujjhitvā ramaṇakamenamadhyuvāsa
9.39
kṛtvādau parikaragāḍhabandhamuccairārūḍhastadanukadambapādapāgram 36
nāgendrāvasathahrade37 tataḥ sa tasmādākāśādaśaniriva drutaṃ papāta
9.40
vyāmṛdnan kamalavanāni cintitāgā nāgānāṃ nagaramatīva kampayaṃśca
unmattaḥ puruṣakarī kareṇa kṛṣṇaḥ kālindīsalilamamantharaṃ mamantha
9.41
unmīlatkamalakucāvamardabādhā kurvāṇā kisalayapāṇidhūnanāni 34
tatkāle puruṣavareṇa mṛśyamānā kālindī navaramaṇīvadācakampe
9.42
udvelapracala bṛhattaraṅgamālaṃ39 vyābadhnadbahuulatarāhinakrajālam40
samvartanalila iva vāridhiṃ mukundaḥ kālindīhṛdamatilolayāñcakāra
9.43
taṃ dṛṣṭvā kupitamatiḥ patiḥ sa vegānnāgānāmagamadurukramākramāya41
ugraḥ42sanniha sahate hi kintvakāmaṃ vaipakṣācaraṇaparaṃ viṣāṇi pātā
9.44
visphārisphuritaphaṇaśca43yo mukundaṃ mando'sāvadraśadupaitya dandaśūkaḥ
jānīte jagati nirañjanaṃ janaṃ ko jātyandhaḥkimuta ruṣā kaṣāyitākṣaḥ
9.45
44rīḍhābhirdṛḍhamupasṛtya bhogajālairuttālairahipatirenamābabandha45
46vyāmohāt paripatitaṃ bhavāmburāśau kṣetrajñaṃ mana iva mānasairvikāraiḥ
9.46
sandaṣṭaḥ parilagittāhipāśabandho nispandaḥ sapadi papāta nandasūnuḥ
nirbhinno raṇabhuvi rāvaṇaprayuktairjānakyāḥ patiriva bhīṣaṇeṣujālaiḥ
9.47
tatraike taṭabhuvi kṛṣṇamohapaśyā hāhetivyathitagiro niṣeduranyāḥ47
anye ca drutamupasṛtya gopavāsānācākhyuḥ sakalamudantameva48 tebhyaḥ
9.48
te śrutvā tanayadaśāmatīva śocyāṃ nandādyāḥ sabalavadhūjanāḥ sametāḥ
kālindyāṃ vikalataraṃ vilokya bālaṃ nirjīvā iva jagatītale nipetuḥ
9.49
hitvaikaṃ haladharamāpnuvan49 vimohaṃ te sarve vikalamukundavīkṣaṇena
gharmāṃśau viramati pāvake pataṅgāḥ prāyeṇa jvalati patanti no rathāṅgāḥ
9.50
rāmastān prasabhāmudīkṣya mohamagnān saṅketairajitamabodhayat svarūpam
tenāsau viditanijānubhāvaśaktirdrāgevaidhata vapuṣā ghanatviṣā ca
9.51
tatkāle vapuṣi bhṛśaṃ vivardhamāne kṛṣṇasyācchuṭadakhilo'pi bhogabandhaḥ
dṛṣṭvāto viṣayapidhāyakaṃ samantāt 50 tāruṇye tama iva śarvarīkarasya
9.52
śrīkṛṣṇaḥ sapadi vinirgato'hibandhāt sānandasmitavadano bhṛśaṃ mamantha
tanmaulīn padasarasīruhaṃ vidhāya trailokyodvahanabharātibhāri51 bhūyaḥ
9.53
yaṃ yamatyākulo maulimuttolayatyeṣa roṣāruṇo dandaśūkeśvaraḥ
pādapaṅkeruhaṃ nyasya tasyopari prītimānacyutaṃ 52 nṛtyati smācyutaḥ
9.54
śoṇitaughaṃ śatenānanairudvaman nṛtyaṃtā mādhavenādhikaṃ bādhitaḥ
53 vajrivajrāhato dhātudhārāmayaiḥ śrṛṅgasaṃghairiva kṣoṇibhṛt so'patat
9.55
nāgapatnīgaṇastuṣṭuve keśavaṃ trātumatyāturaṃ kāliyaṅkātaraḥ
54bhartṛduḥkhena yā duḥkhitā yoṣitastorṣitastābhirevākhilo nirjaraḥ
9.56
tvaṃ haristvaṃ harastvaṃ vidharvāāstavvāmṛte kiñcidapyasti nāsacca sat
tvadguṇodīraṇe kā vayaṃ yoṣitaḥ kena mūkāyate55 yatra yogīśvaraḥ
9.57
ucchralacchīkarācchodavikṣepitkollāsahāsāvṛtā bhānukanyāmbhasi
bālagopāvalī kelikautūhalaṃ manyate mānavaṃ veṣato'mānavam56
9.58
nāparādhyatyayaṃ kintu yuṣmatkṛpāmuṣya sannīyate dṛṣṭipāte yayā
dīnamenaṃ janaṃ rakṣa hīnaṃ hiyā yatsatāṃ nigraho'nugrahānantaraḥ
9.59
evamādistutiśreṇibhistoṣito yoṣitaḥ prāha pītāmbaraḥ prītimān
yāta yūyaṃ sahānena pāyonidhiṃ bhānukanyājalairastu puṇyāmalaiḥ57
9.60
matpadāmbhojalekhāṅkite kāliye vyetu vo bhītiradyādi madvāhanāt
prīṇitasya prabhoḥ sāparādhaṃ jane yatparopadrave patramekaṃ58 balam
9.61
ādiṣṭo bakaripuṇeti kādraveyaḥ stutvāgādramaṇakanāmakāntarīpam
kṛṣṇo'pi pramuditamānasaḥ parīto nandādyairnijakanivāsamāsasāda
9.62
anyedyuḥ śiśukautukavaśāt pṛṣṭhe pralambaṃ vahan
lambaṃ lakṣitamīkṣitādibhiratikrodhena kṛṣṇāgrajaḥ
59niṣpātyainamilātale'tibalato mallājimullāsayan60
pretādhīśapuraṃ prati pratibhayaprauḍhiḥ61 prabhuḥ prāhiṇot
9.63
pitā yasyānvīkṣāmbudhibahalane candramā rāmacandro
jagatkhyātā mātā jayamatiriti śrībhavānīva vandyā
kṛte tena śrīvaṃśamaṇikavinā kṛṣṇakāvye'ti bhavye'bhavat pūrṇastūrṇaṃ bhujagadamanaḥ62 pañcamaḥ sarga eṣaḥ