Vrajayuvavilasa 10
Vrajayuvavilāsa 10
- Language
- Sanskrit
10.1
aṣṭamaḥ sargaḥ
rādhāsya nandatanayasya padābjaśobhāmanvākalayya kila tadvadanekaśobhām
nāmāpi kāmamadhuraṃ paramekatānalakṣmīṃ kṛtairativilakṣaṇatāṃ tatāna
10.2
yāvattayākalikalikṣayadāyi nāma kṛṣṇeti nāma vṛṣabhānutanūjayā tat
tāvattadīyahṛdayaṃ harilagnamāsīdīdṛgvidhā jayati śaktiralaukikasya
10.3
tasyāḥ śrutī api hareḥ paramaṃ nikāmaṃ pīyūṣapūramiva nāma mudā nipīya
cittaikatānakapaṭena jugupsayeva nāvāñchatāṃ svaviṣayaṃ viṣavattadanyam
10.4
no kṛṣṇanāma samasasti manograhītuṃ śaṃke sakṛcchravaṇato yadanena tasyāḥ
dhairyaṃ nivāryaṃ paribhūya bhayaṃ ca bhūyaḥ kaulaṃ cakarṣa kilamānasamāśu sūkṣmam
10.5
kṛṣṇāhṛkṛṣṇaghanakṛṣṇasarojakṛṣṇasārādi śabdanikare sati karṇapānthe
ākarṇitapriyamanoramanāmavarṇā tūrṇaṃ vikīrṇaviṣayāntaramutsukāsīt
10.6
jāgraddaśā'pi viṣayāgrahilātmakatvādekāgrato hṛdi samagratarātyudagram
bhūyo'nvabhūta kadācana kāṃcanāṃgayā kiṃcidavilakṣaṇatayaiva tathā suṣuptiḥ
10.7
bhūyiṣṭhagoṣṭhayuvarājavirājamānapremapramattamatiruttamahemadhāmā
sā yoginīva satataṃ vitataṃ vitene nāthayantikāgrahitayā viṣayeṣu bhāvam
10.8
dṛṣṭavā tamālajaladāṃja nakhaṃjanādīnālakṣitetadabhivācakakṛṣṇaśabdā,
unmattacittagatavṛttiratīva tāvannovāca kiṃcana samādhirato munirvā
10.9
tadbhāvanāvaśavisāriviśālayogavemāt kṣaṇaṃ sagatu harihaṃriṇekṣaṇāyāḥ
cetaḥ prapadya ca sapadyapasarpati sma kandarpahetihatajātabhiyeti manye
10.10
dhakṣyannasūn sapadi vāmadṛśastu tasyā yattatra kāntivirahorjjitajātavedāḥ
aśrāntavistṛtadṛgambuparipluto'pi tīvraṃ vyavardhata taddbhutameva bhūtam
10.11
evaṃ pratikṣaṇamavādhavivarddhamānakṛṣṇānurāgavṛttamānasavṛttireṣā
yāvat śaśāka na manobhavapāravaśyamāhanāya nihnutikṛte vṛṣabhānuputrī
10.12
tāvat kiyantamitī samayaṃ nayantīṃ durdravibhāva saviceṣṭita lakṣitādhim
papracchurutsukadhiyaḥ priyasakhya etāṃ duḥkhasya kāraṇamiti pratipattimatyaḥ
10.13
prāṇapriye ! priyasakhi ! praṇayapravāhasambandhabaddhahṛdayā vayamatra nityam
tvaddūrahṛdagadanidānamadastvidānīṃ yacchādmanā kimapi padmamukhena vidmaḥ
10.14
ajñātabhūribhavadantarabhāvabhāvādasmān vṛthāpriyasakhītvakṛtābhimānāḥ
tadvaktumarhasi viviktamapīha sarvaṃ tvat sauhṛdaṃ bhavatu sundari ! nirvyājīkam
10.15
asmāsvaviśvasitacittatayāsvayeha nādāya hanta hṛdaye'pyavakāśaleśam
bālapravālamiva dharmakṛto'bhitāpaḥ kenādhunāśu vidhinā sakhi gopanīyaḥ
10.16
etena te vapuṣi pāṇḍimasaṃkrameṇāntargato nanu mahānurāgapūraḥ
sākṣātkṛte'pi na vidhau kilakaumudīnāṃ rāśiḥ prakāśayati taṃ gaganāvakāśe
10.117
sā pāṇḍutā ca tava nihanutacandralepā candrānane | nanu tanau janitā nitāntam
praṣyaṃjayatyakhilahaimavibhūṣaṇāni cetaḥ prasaṃjayati kaṃjadṛśoha duḥkhe
10.118
rādhe ! tavādhipaṭṭalajvaliyānalasyāntaḥ pūraṇādiva bahirgata uṣṇabhāvaḥ
dīpyattaptastaraṇireva yathāśirīṣāṇyaṃgāni te vikalayannaha ki vyanakti
10.119
salakṣyate priyasakhi ? prasamaṃ śarīre dūraṃ tavātanuśarotkarasannipātaḥ
kimvā śirīṣavilasatkusumāvalīṣu na jñāyate tvatitarāṃ kuliśābhighātaḥ
10.20
premapravāha udayan hṛdaye janānāṃ nānāvidhena vidhinā durapallavo hi
nahyatra ke'pi kuśalāḥ sikatāmayena bandhena baddhumudadhiṃ prabhavo bhavanti
10.21
prāṇapriye| kapaṭapāṭavameva hitvāsmākaṃ śiraḥ śapathapānthamatistvamatra
brūhyantarādhiviṣayaṃ sakhi? rādhike? no nyāyyo nayaddayakalpasuhṛtsu dambhaḥ
10.22
itthaṃ niśamya dhuri samyagasāmyamuccaiḥ ramyaṃ vacopriyasakhījanato natāṃgī
śaṃkālisaṃkulamatiḥ kilamaunamāptā taptvāntarā cirataraṃ vimamarśa bālā
10.25
lagnaṃ mano mama pare citi cedvadāmi bhagnaṃ satīvratamathokulamākulaṃ syāt
nocettadābhavati jīvitavṛttihāniḥ hā nimito'tra vidhinā anavadhirvipākaḥ
10.26
kiṃ mugdhayā kṛtamaho vidhidagdhayātra kṛṣṇeti kiṃ lipiyugaṃ śrutamekavāram
mūrtaṃ natanna ca viṣaṃ na tathāmṛtaṃ ca kāveda vā śravaṇato'khilanāśi bhūyāt
10.27
yannāma vedṛśadaśāmadiśacchutaṃ me tasyāstu kiṃ kulakalevaraśīlanena
ki vā vinā paricayena ca tena yūnā kṛtyaṃ kimanyadiha mānuṣajanmanaḥ syāt
10.29
itthaṃ vicintya suciraṃ rucirā cirāṃśurociḥ sakhījanamuvāca tadeti nīcam
sakampamānahṛdayālamadhogatāsyā cittasthitapriyamiva pratibodhayantī
10.30
yadbrūtha hanta ! vitathaṃ nanu tattathaiva yuṣmāsvahaṃ na khalu vaṃcanamanvayāmi
yanme hṛdi sthitavatībhiratīvatīvraṃ hārdaṃ paraṃ karatalīkṛtameva sakhyaḥ
10.31
vakṣye tathāpi sakalaṃ kila yuṣmadīyanibaṃdhavandhanavilaṃdhanadoṣahantye
svābhāvikaṃ hi nirupādhidadhatsu abādhaṃ prema mānyathācaraṇamāśu ca śubhaṃ mā syāt
10.32
sakhyaḥ | purā khalu vikartanapūjanāya vṛndāvane viharatībhiratīva modāt
asmābhiradbhutamadarśi padābjacihnaṃ yūnastu kasyacana tatra śilātaleṣu
10.33
kasyedamityatha mayā kutukena pṛṣṭā hṛṣṭā viśiṣṭamatimohakaveṣṭitasya
vṛndāvadañcaritamadbhutakṛṣṇanāmnaḥ sā kasyacit puruṣamaulivibhūṣaṇasya
10.34
kuṇḍo tadantaragato samudīkṣya bhūyaḥ śuśrūṣayā tadabhidhānamaso kramānnāma
sevaitayorakadekataratra carādhākuṇḍaṃ1 paraṃ paramaśobhitakṛṣṇakuṇḍam
10.35
kṛṣṇābhidhānarucirasya ca tasya yūno
bhūyastayoditamahaṃ sarahasya vṛttam
aśroṣamaśruta tadīdṛśabhāvabhāvānmūḍhā
sakṛt vivṛtakarṇapuṭena sarvam
10.36
sakhyastadādi garalerivaliptametadāvartitaṃ dahanayantraṇayeva nityam
dambholineva niviḍaṃ paripīḍitaṃ vā citraṃ kvacicaralitasthiratāṃ na yāti
10.37
pīyūṣavarṣamiva hṛrṣavidhāyi tattu
vṛttaṃ tadāśravaṇataḥ śravasoridānīm
bhūyo viṣāyitamathāmadevanīti jānāti
nītimapi vā nanu bhūtapūrvām
10.38
śuśruṣate śravaṇamasya gaṇaṃ guṇānāṃ
tadrūpamakṣi ca didṛkṣata eva sākṣāt
aṅga jighṛkṣāta samaṃgalametadaṅgaṃ
sismarṣatīha paramanyadito na cetaḥ
10.39
ceto yato bhavati hanta! tadekalābhāddvaitaikavṛttiviṣayāntarardvidhaṃ me
tat procyatāṃ cadathayukti viśeṣavidbhiḥyuktaṃ samastamadhikaṃ vidhikiṃkarīṃ mām
10.40
itthaṃ nivedya viratāṃ vṛṣabhānukanyāmūce tadālipaṭale lalitā variṣṭhā
antarvikāsasamudāyatā'pi śuṣyanmukhī bahiḥkapaṭārabhaṭayā
10.41
durlabhyamabhyadhikabhāgyavibhūtihīnaiḥ
prāṇeśvarīpsitamidaṃ yadapītaraiste
suprāpyameva tadapi pratibhāti bhātirekaṃ
samīkṣya tadananyayuvaikabhogyam
10.42
tattvaṃ samāśvasihi nāśaya vaimanasyaṃ
dhairyaikadhuryavanitājanatottamāyā
nāmnodhṛtiḥ śamayatā śravaṇāt sakṛtte
sampāditaṃ na kimu vā vidhinādhunā'lam
10.43
dhātā parasparatulātulitaṃ mithaśca yogaṃ
subhogyamapi saubhagavaibhavaṃ vā
nirmāya tanvi| yuvayoryuvayoradambhaṃ
nirmāyamāhamilanaṃ na galādhvanā kimu
10.44
kṛṣṇasya tanvi ? kulagokulabhīrujāne jāni priyāsu bhavatī bhavitā viśiṣṭā
ullāsavānapi śaśītyaniśaṃ niśāsu rākāmṛte na labhate parabhāgapūrttim
10.45
itthaṃ sakhīṃ lalitayā kila sāntvayantyā diṣṭeṃgitena tarasāttarasāti citrā
ānāyya citrapaṭamatra javānnavīnaṃ kṛṣṇasya citramatimātramidaṃ jagāda
10.46
ullādhabhāgajananīṃ nayanadvayasya sadyo viśalyakaraṇīṃ hṛdayasya bhūyaḥ
ānandaratnanikarasya khanīmanīcāṃ kṛṣṇākṛtipratikṛtiṃ sukhameva vīkṣya
10.47
ullādhabhāgajananīṃ nayanadvayasya sadyo viśalayakaraṇīṃ hṛdayasya bhūyaḥ
ānandaratnanikarasya khanīmanācāṃ kṛṣṇākṛtipratikṛti sukhamehivīkṣya ||46(ka)
itthaṃ nivedya ca sapadyanavadyacitravidyā vinodasadanaṃ kṛtacitracitram¹
vistīrya tiryagabhivīkṣya sakhīmukhāni śrīrādhikākarapuṭe paṭamādadhe'sau
10.48
ātyantikeṣṭa²vigayopanatau nitāntaṃ
naikottarāya itivākyamavaimitathyam
yadrādhayā paṭagatapriyadaśanāya harṣodayāplutadhiyā kṣaṇamapi bighanaḥ
10.49
draṣṭuṃ priyākṛtipaṭaṃ paritaḥ purastāt saṃśuddhaye nayanayoriva rādhikāyāḥ
phullāravindakarayormakarandabindusandohavat samabhavannavamaśruvarṣam
10.50
manye nirargalavinirgaladaśrujālakallolasaṃplutatayā sudṛśo viduṣyāḥ
preṣṭhekṣaṇakṣaṇanimittatayātidhanyairanyaindriyairvyaraci rājatayābhiṣekaḥ
10.51
manye nirargalavinirargaladaśrujālakallolasaṃplutatayā sudṛśorviduṣyāḥ
preṣṭhekṣaṇakṣaṇanimittatayātidhanyairanyendriyairvyaraci rājatayābhiṣekaḥ ||50(ka)
saṃmṛjya netrayugalaṃ galadaśrudhāraṃ yāvaddadhāra paṭamutkaṭakapaṭakāñcau
tat piṣṭapeṣaṇavidhirvidadhe nijāṃgastāvattadeva pṛthuvepathuvegasaṃgāt
10.52
kaṣṭāt paṭasphuṭaniviṣṭanijeṣṭamūrteḥ śyāmākṛti sthagitadṛṣṭi yadā vyacaṣṭa
supteva mattamatikeva vimohiteva tāvannasā paramito dhuri paryacaiṣīt
10.53
kāye priyasya nayanaṃ rucire cireṇa yatra sma majjati yadā sudṛśastadānīm
yadvā¹ babhūva sukhameva taduttarāṅgavīkṣāntarāyarataḥ² khalu duḥkhamāsīt
10.54
vighaṭasya dhairyamatha hṛṣṭamatiḥ samantāt bālānimeṣarahitena dṛśordvayena
sā vismṛtānyaviṣayasmaraṇā nikāmameva vidhaṃ dhuri paraṃ priyamokṣate sma
10.55
agrābhimṛṣṭamaṇipīṭhikadakṣapādasāsaṃgajaṃdhikaparāṃghritalānuviddham
siṃhāsanaṃ nakhamukhakṣaradaṃśupūrairāslāvayantamiva gaṃgājalaiḥ samantāt
10.56
abhunasatrikavibhāgakuśāvalagnadeśāvalagna tarasārasanāvalīkam
sācoktasphuritakandharameva vanyamālāyugaṃsayugasannavasanniveśam
10.57
saundayaryamandakuruvindakarāravindadvandavaprabhāṣaṇitahārihiraṇyaveṇum
gārutmatīyagurucārukavāṭapālī prājiṇubhāpaṭalajiṇusuhṛtasthalīkam
10.58
¹kandarpahāramaṇidarpaṇadarpahārisadgaṇḍamaṇḍalavaladdyutikuṇḍalāḍhyam
ᵃvastapravālaśakalādharasat pravālaṃ bālaprakāśi tilasūnasamānanāsam
10.59
anvayaḥ-- daṇḍaḥ
dantadyutidviguṇitasmitakaumudībhirutkalitavrajavadhūvrajadhairyasindhum
dattabhramabhramaravibhramacillivallīcāpalyadūritaratipriyacāparītim
10.6-2
anvayaḥ—daṇḍaḥ
uttuṅgaraṅgadataraṅgadapāṅgabhaṅgayā naṃgasya saṃgamayatāṃ jayamaṃgalāni
mandālilocanakalindasutāravindanindaśriyaṃ vidadhadakṣiyugamamandam
10.61
uttuṅga riṅgadataraṅgadapāṅgayānaṅgasya saṅgamanada jayamaṅgalānām
mandātirocanakalindasutāravindanindaśriyā dhadhatamakṣiyugaṃ na mandam ||60(ka)
māyūrapicchavimalacchāvimacchāvi macchahāragucchāvalilitagauṃjikamaṃjumālam
pītāmbarāvṛtakalevaraḍambareṇa vādaṃ viḍambitadinmaladamdāṃbubhṛt
10.62
mādhuryasṛṣṭivibhavasya samaṣṭirūpamādyaṃ padaṃ ca hṛdayāharaṇakriyāṇām
autsukyaviślathahṛdātha tayā priyāṅgaḥ śrīrādhayā ciramatṛptadhiyā vyaloki
10.63
vaiyagryamāpnuhi samedhitamedhimattā modaṃ ca vāṅmanasayorapadaṃ prayāhi
gātraṃ stabhāna na ca vettha parāparatvaṃ citrīyate sma dhurivīkṣya ca citrameṣā
10.64
vaiyagryamāpnuhi samedhitamedhimattāmodaṃ ca vāṅmanasayorapadaṃ prayāhi
gātraṃ stabhāna na ca viddhi parāparatvaṃ citrīyate sma dhuri vīkṣya ca citrameṣā || 63(ka)
citrānnetraṃ na kimapi carīkṛṣyate sma svamasmālobhaṃ punarapi darīdṛśyate smāvayaitat
kaścit kālaṃ muniriva purā sā varīvṛtyate sma
svālī pālī kathamapi gatiṃ no jarīgṛhyate sma
10.65
citrānnetra na kimapi carīkriyate sma svasmālalobhaṃ lobhaṃ punarapi darīdṛśyate'smānnetat
kaṃcit kālaṃ muniriva purā sā varīvṛtyate sma
svālī pālī kathamapi gatiṃ na jarī gṛhyate sma ||64(ka)
smṛtimodāśrūṇāmapi varakiśorasya kalane
samantādantarddhi yadapi kila sākṣādakalayat
abādhaṃ rādhāyāstadapi hṛdayasthasya vidadhe
pratītau pratyūhaṃ na karmāpi tadāveśavaśataḥ
10.66
harṣotkarṣāśruvarṣādviguṇabhavanavasvedapūrābhipūrṇaṃ
tūrṇaṃ codīrṇaromodgamamatha sudṛśaḥ prāṇanāthekṣaṇe'syāḥ
asthairyaṃ paryacaiṣītpurapi rabhasāddhāryadhairyauḍupaṃ cāmandānandābdhimadhye hṛdayamapi parityajya maṃkṣu nyamāṃkṣīt
10.67
vaṃśīmāśu nidhāya tāṃ kaṭitaṭe bhūrvātpatiṣṇuḥ paṭāt
sācimūkamudaṃcayan mukhavidhuṃ vicvidhunvan bhujam
āliṃganniva cumbanaṃ dadadiva ālambyāṃbaraṃ vakṣasaḥ
śrīpītāmbara eva tāṃ varatanuṃ tāvattadovīvaśat
10.68
sakhīpariṣadāṃ kulairbahulasaṃbhramādākulemukundaguṇakalpitairdrutamitho jalpitaiḥ
vikarṣitamanaḥ śrutiḥ sphuṭabahirvivekastutisthitiḥ sapadi kātareti vimarśaḥ sā cāntare
10.69
cittaṃ me citramatra dravati vata kathaṃ citramātrāvalokāt
kiṃ vā kālena dhātuḥ kusumamapi balādbrahmaśastrāyate'smin
naivaṃ vā kintu hetuḥ smara iha nahi vāmādṛśāṃ syāttathā kiṃ
jñātaṃ bhāvyaṃ mahimnā tadidamakhilamautpattikenāsya yūnaḥ
10.70
etaddarśanato na toṣa udayatyantayadatyantataḥ
no sahyinya tato nivarttaya itaścetaḥ satīnāṃ vratam
kiṃ karttavyamato mato nahi mahādharmasya sādhurvyayo
hā cittaṃ na hi vetti bhadramitaraccenaṃ kiśoraṃ vinā
10.71
citra kinnu sacetanoktamabhūccetaściraṃ me harat
satyaṃ kṛtyamida babhūva vitathaṃ ki vā vilambāsaham
jāgratyasmi suṣuptirasti na ca me ko'yaṃ manovibhramo
sā hā kāpasaṃsāra sārasamukhastrailokyasāro yuvā
10.72
yātaḥ kavāsau puraṭapaṭalīhāripaṭāmbaraśrīḥ
kheladbāhuḥ sajalajaladaśyāmalaḥ śrīvilāsaḥ
yo māṃ vakṣaḥ parisaragatāṃ lobhyasaurabhyapūraḥ
sphāraṃ bimbādharamadhurase bhūritṛṣṇāṃ cakāra
10.73
tasyāmitthaṃ cintayantyāṃ hṛdantaḥ premṇā tūrṇaṃ paurṇamāsī purastāt
āsīdasyāḥ kṛṣṇakalpadrumeṇāsaktāṃ kartuṃ premavallīṃ praphullām
10.74
kāmāṅgatā namramūrddhānameṣā tathyaṃ tāvat prāha devī kiśorīm
kṣipraṃ vatse ! svaṃ prāpnuhīti prāñcaḥ kiṃcinnāmataṃ vyāharanti
10.75
dṛṣṭvātmānaṃ svīkṛtākāraguptiṃ vailakṣaṇyaṃ tanvatīṃ cābhilakṣya
rādhāṃ pṛṣṭvā tat sakhīstatvameṣā buddhyā sarvaṃ cāvādītīmām
10.76
vṛthāvahitthā prathimaprayāsaiḥ kṛṣṇekaniṣṭhaḥ praṇayo gariṣṭhaḥ
kāntasvadīyaḥ sumukhīha sindho gopāyatīndorudaye mudaṃ kaḥ
10.77
etāvatālaṃ milane bhavatyāḥ kṛṣṇena yatsā ratirāsa tatra
na kāraṇaṃ sannidhimantareṇa paraṃ yutau cumbakalohajātyoḥ
10.78
tannandanandanasugandhipadāravindādākṛṣṭumantaralim sakalaprayatnaiḥ
kā śaknuyājjalanidherudare vilīnamuddhardhaṃtuṃmatra hi kṛtī kṣamate'ṇukaṃ kaḥ
10.79
ityuktvā bhānuputrīṃ sapadi bhagavatī sambhramādigitodyad
bhaṃgībhiḥ sāntvayantī haricaritanutau prerthyatasyāvayasyāḥ
pūrṇāśīḥ paurṇamāsī niragamadatha tāstūrṇamāśīḥ kadambaṃ
yuṃjantī kuṃjarākāntarasadanacarīṃ vāṃchato kartumetām
10.80
vṛndāmāhūya bhūyaḥ svayamiyamapitāṃ rādhikāyāṃ vrajendroḥ
premollāsaṃ nigadyā'diśadatimuditāṃ sadya enāṃ vaneśīm
sānandaṃ nandasūnoḥ śravaṇapathanavaprādurbhavaṃ praṇoya
kṣipraṃ rādheti varṇau matimati ! nanu māmuttaraṃ dāsyatīti
10.81
adhigatya nideśamitthameṣā bhagavatyā bahumānamānamantī
abhimatya jagāma dhāma kāmaṃ pṛthulā॰nandathulābhamattacittā
10.82
pṛcchantī lalitāmukhaṃ nijasakhīvṛndaṃ mukundaṃ kṣaṇaṃ
yacchantī paṭagāṃ hṛdi kṣaṇamatho5 tanmūrtimārticchidam
icchantī ca samādhimādhihataye tadbokṣaṇāya kṣaṇaṃ
tanvaṃgīti vitanvatī vyavahṛti nirye∊trakālaṃ tataḥ
10.83
itthamiyaṃ vṛṣabhānutanūjā nandasute ratimāśu babandha
yogasaho sadacintyapadārtho nātra tataḥ śrama eva nirarthaḥ
10.84
tadanudanujahantuścetaso gocaratvaṃ
guṇagaṇakulalīlā bhānubhūḥ svānubhūtāḥ
svayamabhigamayantī svālibhiścābhinīya
śrutiyugaviṣayatvaṃ prāpitānandavṛndam