Vrajayuvavilasa 2
Vrajayuvavilāsa 2
- Language
- Sanskrit
2.1
dvitīya sargaḥ
athāparedyurvṛṣabhānupatnī sā kīrtidā ratnamivākarorbhiḥ¹
asūtasudārataraṃ kumāraṃ māraṃ śarīrādyamiva pratītam
2.2
āśrutya ca śrutyamṛtāyamānaṃ bhānustadā sūnujanurjanebhyaḥ
avindadānandamanandabheṣaḥ sutodbhavaḥ śevadhireva² nṛṇām
2.3
javainacāmodabhavenarājadvijannajāmuvajitenatena
tajjanmakarmāṇi sukarmaṇāṃ'tha purohitena svahitena tene
2.4
samakṣametaṃ tanujaṃ samīkṣya svamīkṣaṇotpattipalāyamānam
mene'munātmā manasākṛtārthaṃ sārthaikadṛṣṭāntitabhāgyabhūmau
2.5
dyāt śriyaṃ naḥ pratipadyamānamano'rthisārthebhya itīvasārtham
ālakṣya lakṣādhikalakṣaṇaṃ śrīdāmeti nāmāsya pitāpti cakre
2.6
labdhodayastatrapitṛprasūtaḥ kalāṃkramād'vikalā vitanvan
anantamārgodayabhāgabālo rarāja tatrendriveṣa bālaḥ
2.7
putroyatastasya sutaḥ sa jāto manorathasyārtha iva prabhūtam
autkaṇṭhyamodṛk tana yaikalābhe caityaṃ cireṇa dviguṇocakāra
2.8
athādasīya sadaṃ prapede gargaḥ karthaṃcita satapasvinīkaḥ
taṃ sa prapūjyādhikasambidhānaṃ prapaccha vāṃchāptikṛte'bhyupāyam
2.9
gopena gopīśvaranāmadheya śivaṃ bhavān kīrttidayā sameta
bhajasva bhavatābhimatapradāyametra yadīdṛyoha munimanasvī
2.10
gate munau tatra vidho nidiśya tādṛka prajāyāṃ sarasaḥ svajāyām
svayaṃ ca yogyairadhikopabhogye rārādha saśraddhamimaṃ prasiddheḥ
2.11
sā nityadā pratyavacitya puṣpāṇyudyānajāni svayamaṃśukena
bahuprahārairdvijavaryadāraispūjayat khaṇḍaśaśāṃkamaulim
2.12
arādhayantītthamudārabhāvā mārārimārāma mṛdulasvabhāvā
kālenukūle kriyātiprayāte devī punarbhūṇavatī babhūva
2.13
śrīḥ kīttidayā udaraṃvipāṇḍu śrīrādhayādhiṣṭhitamantarāle
suvarṇapāṃcālikayābhipūrṇaṃ jejīyate rājakumbhakaṃ sma
2.14
ānandaśakteḥ pariṇāma eṣā śrīrādhikā nandabharādhikātām¹
antardadhānā vanitāvataṃsā sāntarnanandeti² na citramatra
2.15
tadantare śrīvrajarājasūnurmanuṣyalokānukṛti praśūna
sa gokule bālyajavellanānāṃ nānāgatīḥ pallavayaṃ lalāsa
2.16
kadācanātha vrajanāthavargamārgaikavidagargamunirgarīyān
nandavrajaṃ cāvrajadevatīvrānanda vṛjaṃ śro ramaṇaṃ didṛkṣuḥ
2.17
āsādya sadyaḥ prajāvādepetaṃ tato'nimeṣaprabhubandyameṣaḥ
ānamya samyagvinayānnayāḍhyāṃ varyā saparyā dhuriparyakārṣīt
2.20
mṛdukaṇatkiṃkiṇikānikāryā bhūṣāvalī saṃbalitāṃśukāyo
tāvaṃkamānīya sudhīrabhāvaṃ prāpaddhṛteramuddhatadhīrabhāvam
2.21
tau vīkṣamāṇaḥ parimānahīnamānandamuccairdadhatoṣato ṣāt
uvāca taṃ cāśrubhareṇa sicana saṃśodhanāyetra tapodhano'yam
2.22
rāmastrilokī ramaṇād balitvād balaśca saṃkarṣaṇataḥ satāṃ ca
saṃkarṣaṇe'yaṃ balabhadra evaṃ tadyoga yogād vasudevasūnuḥ
2.23
tvannandanaṃ nanda vadanti kṛṣṇaṃ vedāntacintānipuṇāḥ saśabdaḥ
yat saccidānandadhubhūribhāradhurīṇamālamya varīvṛtīti
2.24
icchāntyamuṃ nirvicikitsameke kṛṣṇaṃ satṛṣṇāvikarṣaṇena
anye tathā cāvitatathārthamāhurbhaktāvalīmānasakarṣaṇena
2.59
dāmodarodāmanivaddhamadhyo lakṣmīpriyo mādhava eṣa devaḥ
govinda ukto bahukāmadhenu stathā kiśorastaruṇo yadeṣaḥ
2.26
acāridetyārimurārimukhyo nāmnā gaṇaḥ karmaguṇānurūpaḥ
sarvo'sya varvāti ya etamatra garvānni nirvaktumalaṃ sa śarvaḥ
2.27
tarītumetadguṇavṛndasindhuṃ hṛdā na śaktaṃ mama yattadenam
karotu tat pāracara marālaṃ vāmaṃjarīpaṃjarikā gataṃ kaḥ
2.28
etadguṇānāṃ gaṇanāparo'pi jihvāsahasradvayabhāgajasram
śeṣaṃ yadeṣāṃ labhate hyanantaḥ śeṣaṃ tatastaṃ tu vadanti santaḥ
2.29
tat pālayainaṃ nilayaṃ guṇānā mānandito nandanameva nanda
usyopamānīkaraṇāya dhīmannārāyaṇaḥ kiṃcananūnamūnaḥ
2.30
nivedya hṛdayaṃ niravadyamevaṃ devasya nāmāni manasvivaryaḥ
saṃcintayannantaramu tataḥ sānandena nandena sa vandito'gāt
2.31
tadantare sā vṛṣabhānujāyā gopīśvaraṃ kīrtita kīrtidākhyā
ārādhayantī sahasā pramodasaṃdohadaṃ dohadamādhāra
2.32
putrīyatīṃ tā hariṇāṃkacūḍo niḥśaṃkamūce ॰ kilasaṃviśantīm
sutāṃ madārādhanayā nayāḍhaye labdhāśulubdhā ॰ bhavati vateti
2.33
kāle tataḥ sā kiyati prayāte taṃ devamārādhayituṃ samutkā
bhrūṇālasāpi prayayau vanāya yutārccanāpuṣpakṛte sakhībhiḥ
2.34
tatrāvacitya svayamaprayudāraṃ puṣpopahāraṃ svapuṭāṃcalena
saṃgṛhya mandaṃ svasakhīkarābjamālambamānā sadanaṃ jagām
2.25
tanmadhyakakṣāntarabhūmibhāge kṣaṇādasaktā gamanāya bhūyaḥ
celāṃcalāt puṣpakulānyapāsya śāntavyathākṣipramathāvatasthe
2.26-2
tatovikīrṇe sumanaḥsamūhe vyalokibālā capalojvalāṃgī
ramānurūpyāpyagṛhītarūpā saundaryasampattirivānurūpā
2.27-2
tāṃkīrtidā sā janitāṃ nitāntaṃ svagarbhato nirbharaharṣapūrāt
anvīkṣya tanvīkṣataduḥkhameṣā² maugdhyādivāmastasamastavṛcyā
2.38
sā janmamātrādatimātracitraṃ vinirmimāṇādapi mudekṣyamāṇā
na spandanaॅ krandanamīlanādi ceṣṭāṃ nije'ṅgadeśe 2
2.39
chātrojanaiḥ sūtanavaprasūnavargeṇa saṃsargahatā nisargāt
vyayeta kiṃ neti tathā saśaṃkaiḥ kāṃcanaruk aṃkāntaraṃ vyanāyi
2.40
tataḥ kavoṣṇaiḥ salilaiḥ pramṛṣṭā pāṃcālikā kāṃcanajevaghṛṣṭāḥ
svapaśyalokasya ciraṃ cakāra cittaṃ camatkāracayācitaṃ sā
2.41
yāvannaniryaṃnnaravaryaṃryaṃcāturyaparyāptirudetyahāryā
ānanditairdundubhivṛndameva vṛndārakaiḥ stāvadavādyamandam
2.42
nabhaḥ sthalādāpatayāludevaprasūnavarṣādviguṇīkṛtena
gandhena vandībhavatā milindasadbandivṛndena ca vandyamānaiḥ
2.45
anvayaḥ:—iha tām āttām urvīṃ vārtā nivedya iva akharvīkṛtabhāgyagarvāt śālāvalīsaṃcalanacchalena sakampasampattiṃ dadhānaiḥ ivaanvayaḥ:—tadāhi modāt iva ramyāmburuheṣu saraṇīsaraḥ su svācchandyataḥ samyak
viśramya labdhajāḍyanaiviḍyabhūtyā mandaṃ mandam prayātaiḥ ivasamīraṇairāśucarasthirāṇāṃ mitho viparyastumithaḥ svabhāvaiḥ
cakketarāmantaraho bahistadāmodapūrṇaṃ bhuvanaṃ tadānīm
2.46
lokottarānandasamudramudrāmanohare śrīharijanmakāle
vyadhurvyatīte'pi punastadānīṃ navapraveśaṃ bhuvisarvajīvāḥ
2.47
javena gopā api sāvarodhāstatreya te dhūtarasāvarodhaḥ
mitho vitenurdravabhāralīlā sakuṃkumoddravabhāralīlāḥ
2.48
ānandasunedayabhāṣanandavrajokasāṃ cetasi yaḥ pramodaḥ
ākasmiko'sāvativismitānāmeṣāmabhūd vāṅmanasātipātī
2.49
gāndhartikāyā udayātpūrvamenaṃ kṣaṇāt koṭiguṇobhavantam
uhāṃ babhūvurnatadaivata yad vicārya tanmailabhato vacobhiḥ
2.50
tataḥ sutāyāḥ jananaṃ niśamya samyaga janebhyo vṛṣabhānureṣaḥ
dānānyadīnavahṛdayadāno navapramodena vaśī dadarśa
2.51
gāṃgeyajinmaṃgalaraktaraṃgaraṃge pratītādhikanistaraṃgaiḥ
jambūnadīpiṇḍitapaṃkaśāṃkāṃ vyatyastṛṇāt sāsyamanasyakasmāt
2.52
aṃkāntare kuṃkumapaṃkagaurīṃ bhānurnaṃtā tāvadurī cakāra
aspandamānandathuviślathatvaṃ tadantare'syā''sama yadantarāyaḥ
2.53
athekṣaṇābhyāṃ kṣaṇamudvilakṣya bālāmimāmapyamalaṃ vibhakṣaḥ
vilakṣaṇervīkṣaṇadurvilakṣyeḥ śaṃkāṃ kṣiṇoti sma na lakṣaṇaugheḥ
2.54
kṣaṇāt praṇīya praṇayena dhātryā mātrakaṃtaḥ pāṇitale'sya lole
yāvaddhe tāvadanīyantāṃ muktye diśāṃ kāṃcana kāṃcanāṃgīṣu
2.55
atha prapannā sadana tadānīṃ sā paurṇamāsī kilatūrṇamāsīt
jarad dvijastrījanasaṃvṛtāṃ tāṃ harṣāt sutāṃ darśayati sma bhānuḥ
2.56
sā tasya hastācca mudā vihastā svārohamārohayadāśu bālām
mukhaṃ tadīyaṃ sukhitākṣibhṛṃgayā vyapīyatāmbhojamivātha haimam
2.57
sa tāṃ kṛpādhūrṇanapūrṇacittāṃ vicakṣaṇaḥ kiṃciduvāca nīcaiḥ
ki bālikeyaṃ capalātulāṃgī na ceṣṭate spaṣṭamado'bhidhehi
2.58
taṃ sāha bhāno ! nahi yāhi cintāmasyāmasau nāṇarabālikeva
vaiguṇyametat sahaja na cāsyā na svācirasthāyi tataḥ sutāyāḥ
2.59-2
gururmamāyāsyatideśikaste pada kadācit karuṇādhurīṇaḥ
tenārthiteyaṃ madhurasvaranirūpitā tvāṃ sukhiṣyatīti
2.60
bhāgyodayaṃ bhāvi vibhāvya bhānustasyāmṛtavādāpasukha yathā saḥ
tathā yathārthaṃ pariśīlya sarvaṃ śrotā'pi santāpitatāmahāsīt
2.61
prādurbhavantītthamathaprakāmaṃ puraḥ kalānāthakaleva bālā
anantavistāriruciprasārairalaṃ cakārāvanimaṇḍalaṃ sā
2.62
sa nāradaḥ śāradanīradenduvṛndānyamandaṃ svarucātha nindan
vṛndārakairvandyapadāravindo'vindat kadācit kila nanda goṣṭham
2.63
kareṇa vīṇāṃ raṇayannarāṇāṃ svareṇadhīraṃ gaṇayannarāṇām
jeturguṇaṃ śrīramaṇasya nandavrajeśiturmandiramāpa nandan
2.64
nandena cānandita mānasena sa vanditaḥ sajjanavṛndavandyaḥ
sthito manaḥ kandaramandire yastamanvavindat purato mukundam
2.65
hemakvaṇatkaṅkaṇapuṃjamaṃjumaṃjīranādairanujyamānam
vakṣaḥ pariṣkāraniṣkabhāsā niṣkarṣitoraḥ sthalikāviśālam
2.66
samutlasatpavitramaramyaviḍimbidantacchadalambilīleḥ¹
smitaprasūnaiḥdakāntadūnaiḥ pralobhayanta janatākṣibhṛṃgam
2.67
sthūlāvalambanasthalikāvilambihairaṇyasūtrārpitakiṅkiṇīkam
virājamānaṃ nitarāmarālakeśālisaṃśālimukhāmbujena
2.68
tadā tadāsyenduvilokanena premāmbudhistasya munervivṛddhaḥ
cetasyanullābya ca tasyapāramasrucchalena bahiḥ vyagalad kim
2.69
romāṃcalakṣeṇa muneḥ śarīraṃ nibhidya sadyo bahiryatānāṃ
premāṅkurāṇāṃ prathamāmbusekaḥ svedastadānīṃ samudadīnam
2.70
pratipratīkaṃ pratipadya sadyo bhṛśaṃ dṛśā hṛdayamamu samādyan
majjanpohādbhutasindhubandho taṭasthabhūtaḥ svayamadbhutaṃ tat
2.72
kaṣṭena viṣṭabhya vinaṣṭadhairyaṃ cetastataḥ śrastatanurmunīndraḥ
nāsṛtpadasyāpyasakṛnmadāni vibhāvayan śaiśavacaibhavāni
2.72-2
vilokya pādapravaṇaṃ pravīṇaṃ surṣiṇātha vrajanāthamagre
tatkarṇakutyādṛvayamadayatulya vacaḥ sudhāpūrabharairapūri
2.73
alapetaratvannavakatpavatsaubhāgyaprasūnāyita eṣa sūnuḥ
svamandahāsaprasaranmarandevandīcakārāśu manomilindam
2.74
mahān mano'yaścayacumbakāya mānasya mānasyā mudāṃ nidānam
asya prabhāvaṃ vrajarājavaktuṃ vyaktaṃ na śaktiḥ savidhirvyanavita
2.75
kiṃ vābhidheyaṃ tavabhāgadheyaṃ dhiyāvadheyaṃ natadeva deva
jaganmanaḥ kandaravṛndanando pārīndralīlaḥ² suta eṣa yatte
2.76
avāryavīryārjavavaryabhāvasudāryasaundaryaguṇorjitena
sutena te nanda jitasmareṇa vismāritaṃ brahmamukhaṃ kimanyat
2.77
iti bruvāṇe praṇayena vīṇāpāṇau vrajendrāsya mudrāttandraḥ
sa gadgadīdugatvara koṇṭhayakaṇṭhaḥ kaṣṭāntaṃ sma prativaktumīṣṭe
2.78
hariṃ cirāyāvakalayya rajyanmanā munīndurjanakaṃ tato'tha
āśīrbhirabhyarcya sabandhuvṛndaṃ prayāṇakartuṃ tvamiyāyabhūyaḥ
2.67-2
pathi pratiṣṭhan vrajarājasūnoralokanāddunamanāḥ stadānīm
acintayat ceti sacetasi sve mahāmahābhaktiviraktiraktiḥ
2.80
jāne janānāṃ bhuvibhāgyabhūtyā līlākalākauśalalolacetāḥ
svayaṃ svayaṃrupitayā birāsīta vraje harirnandasarasvadinduḥ
2.81
prāṇapriyāpyasya tataḥ prakāśaṃ prāyaḥ prapede praṇayena tūnam
jyotsnāmṛte cāmṛtapūrpūrtiḥ śitāṃśumūrtiḥ sphūrtiṃ kimāyāti śitāṃśumūrtiḥ
2.82
tat saṃpratiha pratigopaveśmapratyakṣamanvīkṣya nijekṣaṇābhyām
paśyāmi tāṃ bhāgyabhareṇa dūraṃ tuṣyāmi tasmādapi hṛṣyamāṇaḥ
2.83
evaṃ viniścityasudhīradhuryo goṣṭhāntare sotsavatāgariṣṭhe
praviśya tatrākhilagodhanānāṃ niketane tāṃ vicikāya cāyam
2.84
pratyakṣataḥ pratipadaṃ sadanesvadīnaḥ
teṣupratīyaratirūpavatīratīva
bālāvalī ravirale staralāntaraḥ sannāsau viveda hṛdaye gatadūradeśam
2.65-2
niścinvannapitāḥ¹ surūpavaratāsāmānyamānyān harebhogyā bhāgyavatī viśiṣṭataratāḥ² spaṣṭaṃ ca nālakṣayan³
tṛptiṃ nāpadasāvarīṇakaruṇākumāra pārīṇahṛtasādhāraṇyamalaukikaṃ hi kathayetyutkarṣamanyā dṛśam
2.86
vrajapatisutasyāntaḥ⁴ śāntaḥ smaran satataṃ tataḥ
pratataṃ paramānandān mandaprayāṇarayodayaḥ
kṣaṇamadharayan bhāsā dhīrastuṣāragirīśvaraṃ
sa pathi śaśabhṛccāraṃ cakṣuścacāra ca cārayan