Arjuna and the Hunter 6.13
Ghaṇṭāpatha 6.13
- Language
- Sanskrit
6.13.1
śuciriti || apsu śuciḥ svacchastanunā sāndreṇa ca phenasya lavena śakalena saṃvalitaḥ saṃgato vidrumalatāyā viṭapaḥ pallavaḥ | 'viṭapaḥ pallave piṅge vistāre stambaśākhayoḥ' iti viśvaḥ | smaradāyinaḥ kāmoddīpakasya daśanāṃśubhṛto dantakāntikalitasya | dayitādharasya | 'adhīgarthe-' ityādinā ṣaṣṭhī | bhṛśaṃ smarayati sma | 'laṭ sme' iti bhūtārthe laṭ | 'mitāṃ hrasvaḥ' iti hrasvaḥ | smaraṇālaṃkāraḥ || taptānāmiti || viṣāṇabhinnā gajadantakṣatāḥ | 'viṣāṇaṃ dantaśṛṅgayoḥ' iti halāyudhaḥ | ataeva kṣarantaḥ sravanto ghanāstaptānāṃ surakariṇāṃ prahlādamupardādhare cakrire | tathāhi | paropakāre yuktānāmāsaktānāṃ mahatāṃ satāṃ rujatsvapi pīḍayatsvapi viṣaye kalyāṇī hitakāriṇī khalu pravṛttirvyāpāro bhavatītyarthāntaranyāsā'laṃkāraḥ | tato yuktaṃ meghānāṃ gajadantākṣatānāmapi tadāhlādakatvamiti bhāvaḥ || saṃvāteti || saṃvātā saṃvahatā | vātergaṃtyarthācchatṛpratyayaḥ | anilena | kāmineveti bhāvaḥ | divyastrīṇāṃ jaghaneṣu varaṃ śreṣṭhaṃ yadaṃśukaṃ tasminnivṛttimapasāraṃ muhurnīyamāne sati paryasyatprasarpatpṛthu viśālaṃ maṇimekhalāṃśujālamūrvòryutakaṃ callanākhyamiva | 'yutakaṃ saṃśraye yugme yautake callane'pi ca' iti viśvaḥ | antare bhavamantarīyamadhoṃ'śukam | 'gahādibhyaśca' iti chapratyayaḥ | 'antarīyopasaṃvyānaparidhānāntyadhoṃ'śuke' ityamaraḥ | saṃjajñe saṃjātam | janidhātoḥ kartari liṭ | utprekṣālaṃkāraḥ ||
6.13.2
pratīti || tuṣārapātaiḥ śīkaravarṣaiḥ| 'tuṣārau himaśīkarau' iti viśvaḥ | pratyārdrīkṛtatilakā mārjitaviśeṣakā api śamitapariśramāḥ prahlādamānandaṃ diśantaḥ payodāḥ kāntānām | kartari ṣaṣṭhī | bahumatiṃ saṃmānamāyayuḥ | tathāhi | alpīyānalpo doṣo bahu prabhūtaṃ sukṛtamupakāraṃ na hinasti na hanti | arthāntaranyāso'laṃkāraḥ || yātasyeti || grathitataraṅgaṃ baddhormi yatsaikataṃ tasyābhevābhā yasya tasminvigatāni payāṃsi yasmāttasminvipayasi nirjale | 'śeṣādvibhāṣā' ityādinā bikalpācca samāsāntaḥ | uraḥprabhṛtipāṭhastu payaḥśabdasyaikavacanāntasyaiveti na kaścidvirodhaḥ | vārivāhajāle meghavṛnde vicchedaṃ truṭiṃ yātasya suradhanuṣa indracāpasya tridaśavadhojanāṅgabhājāṃ maṇīnām | taraṅgasaṅghivibhūṣāmaṇīnāmityarthaḥ | prabhāḥ kāntayaḥ saṃdhānamātenuścakruḥ | atrābharaṇaprabhāṇāmindradhanuḥ saṃdhānāsaṃbandhe'pi saṃbandhābhidhānādatiśayoktiralaṃkāraḥ || saṃsiddhāviti || saṃsiddhau kāryasiddhiviṣaya itītthaṃbhāvinā prakāreṇa | kartavyamiti karaṇīyaṃ tena saṃnibaddhaiḥ | saṃyojitairityarthaḥ | ālāpairābhāṣaṇairupalakṣitayā | 'syādābhāṣaṇamālāpaḥ' ityamaraḥ | daśaśatāni saṃkhyā yeṣu tāni locanāni yasya saḥ| sahasralocana ityarthaḥ | tasya dhvajinyā senayā pipatiṣatāṃ pakṣiṇāṃ vīthīṃ mārgam | 'pitsanto nabhasaṅgamāḥ' ityamaraḥ | 'tanipati-'ityādinā vikalpādiḍāgamaḥ | vilaṅghya jīmūtairjīvasyodakasya mūtaḥ paṭabandho yeṣāṃ taiḥ | pṛṣodarāditvātsādhuḥ | apihitasānūrācchāditataṭaḥ | unnata ityarthaḥ | indrakīla āsede prāptaḥ | sīdateḥ karmaṇi liṭ ||
6.13.3
ākīrṇeti || vilāsinīnāṃ mukhanalinaiḥ | upamitasamāsaḥ | ākīrṇā vyāptā udbhūtānyūrdhvamutkṣiptāni sphuṭānyasaṃkucitāni viśadātapatrāṇi śvetacchatrāṇi phenā iva yasyāstathoktā tūryadhvanitairvādyaghoṣairgabhīraṃ yathā tathā bhūbharturindrakīlasya śira syāpatantī sā senā nabhonadīva reje || setutvamiti || payomucāṃ vitāne setutvaṃ dadhati sati saṃrambhādāṭopājjavenābhi patataḥ | meghavṛndamadharīkṛtya dhāvata ityarthaḥ | tathābhūtānthānniyamitairākṛṣṭai raśmi bhiḥ pragrahairbhugnā ākuñcitā ghoṇāḥ prothā yeṣāṃ taiḥ | 'kuñcitaṃ natam | āviddhaṃ kuṭi bhugnaṃ vellitaṃ vakram' ityamaraḥ | 'kiraṇapragrahau raśmī' ityamaraḥ | 'ghoṇā tu protha striyām' ityamaraḥ | avanamantītyavanāmino'vanatapūrvakāyāsturaṅgā kṛcchreṇa mahata prayatnena kṣitimāninyuriti svabhāvoktiḥ || māhendramiti || māhendraṃ nagamabhita indrakīlābhimukham | 'abhitaḥparitaḥ-' ityādinā dvitīyā | divo'ntarikṣātpatanto'vatarantaḥ paryantasthitāḥ pārśvata jaladā yeṣāṃ te kareṇuvaryāḥ kareṇuṣu varyāḥ | śreṣṭhā ityarthaḥ | 'na nirdhāraṇe' iti ṣaṣṭhīsamāsaniṣedhāt 'saptamī' iti yogavibhāgātsaptamīsamāsaḥ | nilayane sthāne niṣprakampapakṣairniścalapatrairjalanidhiśāyibhirnagendrairmainākādibhiḥ sādṛśyamājagmu rityupamā ||
6.13.4
utsaṅga iti || mahādrerutsaṅge mūrdhni yatsamaviṣamaṃ samaṃ ca viṣamaṃ ca nimnonnataṃ ta smin | dvandvaikavadbhāvaḥ | viyadabhipātalāghavena gaganasaṃcārapāṭavena samamekarūpama ārohāvaroharahitamityarthaḥ | krāntānāṃ gacchatāṃ turaṅgamāṇāṃ khurapadavī khurapaṅkti panadi nadīsamīpe | 'avyayībhāvaśca' iti napuṃsakatvāddhrasvatvam | saikateṣvāsūla nmūlamārabhya | ādita ārabhyeti yāvat | samagrasya bhāvaḥ sāmagrī sākalyama bhāve ṣyañ | ṅīp | lebhe | saikatādanyatra nimneṣu gaganacāreṇa samakhurasparśābhāvā dvicchinnā khurasaraṇiḥ | saikateṣu tu sarvatra samatvādavicchinnetyarthaḥ || sadhvānamiti || sadhvānaṃ saśabdaṃ nipatitā nirjharāḥ pravāhā yāsu tāsu | 'pravā nirjharo jharaḥ' ityamaraḥ | adhityakāsu nagordhvabhūmiṣu | 'bhūmirūrdhvamadhityakā' ityamaraḥ | 'upādhibhyāṃ-' ityādinā tyakanpratyayaḥ | mandrairgambhīraiḥ | 'mandrastu gambhīre' ityamaraḥ | pratininadaiḥ pratidhvānaiḥ saṃmūrcchanvdhamāno rathānāṃ dhvanirghanaravaśaṅkayā meghagarjitabhrameṇeti bhrāntimadalaṃkāraḥ | uḍḍīvairmayūraiḥ sotkaṇṭhamupaśruśruva upaśrutaḥ | śṛṇoteḥ karmaṇi liṭ ||
6.13.5
saṃbhinnāmiti || aviralapātibhirnirantaraprasāribhirupamekhalam | taṭeṣvityarthaḥ | 'atha mekhalā | śroṇisthāne'drikaṭake kaṭibandhe'sibandhane' iti yādavaḥ | nīlānāṃ maṇīnāṃ mayūkhairbhṛśaṃ saṃbhinnāmekībhūtāmataeva nabhontarāle vicchinnāmiva sthitāmityutprekṣā | vaprāmbhaḥsrutiṃ vaprodakadhārāṃ vanitā avalokayāṃbabhūvuḥ | vaprāmbhaḥsruteḥ svadhavalimatyāgenendranīlānāṃ nīlimasvīkārarūpatadguṇotthāpitā vicchedotprekṣeti tayoraṅgāṅgibhāvena saṃkaraḥ | tena ca nīlyavicchedabhramarūpo bhrāntimānvyajyate || āsanneti || dhuraṃ gatāsteṣāṃ dhūrgatānāṃ niyantṝṇāṃ dhiyamavamatyāvajñāyāsannāyāṃ dvipapadavyāṃ vanagajamārge yo madānilastasmai krudhyantastaṃ prati kupyantaḥ | 'krudhadruha-' ityādinā saṃpradānatvāccaturthī | savyājaṃ sakapaṭaṃ nijakariṇībhirāttacittā ākṛṣṭacittāḥ surakariṇo devanāgāḥ prasthānaṃ gamanaṃ kathaṃcitkaṣṭeneṣurabhileṣuḥ || nīrandhramiti || nīrandhraṃ sāndraṃ pathiṣu rathāṅgaiścakrairnunnaṃ preritam | 'nuttanunnāstaniṣṭhyūtaviddhakṣipteritāḥ samāḥ' ityamaraḥ | paryasyatprasarpannavasalilamivāruṇaṃ rajo vahantī sā vāhinī senā | gharmānte prāvṛṣi kṣubhitajalā | kaluṣodaketyarthaḥ | jāhnukanyā gaṅgeva | vanāni phalakusumapradhānāni, gahanāni jīrṇāraṇyāni ca tāni vanagahanānyātene vyānaśe | atra samāsagatavākyagatopamayoḥ sajātīyayoraṅgāṅgibhāvena saṃkaraḥ ||
6.13.6
saṃbhogeti || atha vṛtrāreḥ śakrasya sahāyāḥ sacivā gandharvā upagaṅgaṃ gaṅgāsamīpe | avyayībhāvasya napuṃsakatvādvrasvatvam | saṃbhogakṣamagahanāmupabhogayogyavanāṃ jvalitā maṇayo yeṣu tāni saikatāni bibhrāṇām | bhṛñaḥ kartari laṭaḥ śānac | cyutaiḥ svayam̐ 'patitaiḥ kusumairācitāṃ vyāptāmaviralāḥ sāndrāḥ śādvalāḥ śādvalavatpradeśā yasyāṃ sā tāṃ dharitrīmadhyuṣuradhitasthuḥ | vasateryajāditvātsaṃprasāraṇam | atra dharitrīviśeṣaṇārthānāmadhivāsahetutvādanekapadārthahetukaṃ kāvyaliṅgamalaṃkāraḥ || bhūbharturiti || tadā harisakhavāhinīniveśo gandharvasenāśibiram | 'niveśa śibirodvāhavinyāseṣu prakīrtitaḥ' iti śāśvataḥ | bhūbhartuḥ parvatasyorvyāḥ samādhiḥ pūrvasmādabhyadhikaṃ yathā tathā śrīmattām | śriyamityarthaḥ | ādadhe janayāmāsa tathāhi | mahodayānāṃ mahātmanāṃ saṃsaktau samyaksaṃbandhe | 'saṃbhaktau' iti pāṭhe| samyaksevāyām | kimasulabham | na kiṃciddurlabhamityarthaḥ | yataḥ | yadṛcchayā deva dyogo'pyucchrāyamutkarṣaṃ nayati | atra prakṛtayadṛcchayā yogasyotkarṣābhidhānādaprakṛ saktiyogasyotkarṣādhāyakatve kaimutikanyāyenārthāpattiriti prākaraṇikādaprāka ṇikarūpārthāpattiralaṃkāraḥ | taduktam—'ekasya vastuno bhāvādyatra vastvantara patet | kaimutyena yataḥ sā syādarthāpattiralaṃkriyā ||' iti ||
6.13.7
sāmodā iti || sāmodāḥ sasaurabhāḥ kusumapradhānāstaravaḥ | śākapārthivādita draṣṭavyaḥ | teṣāṃ śriyaḥ samṛddhayo viviktā vijanapradeśāḥ | 'viviktavijanacchannāni śalākāstathā rahaḥ' ityamaraḥ | kisalayaśālinīlatānāṃ navapallavayutavallīnāṃ saṃpa ttiretā amarāṅganopabhuktāḥ satyaḥ sāphalyaṃ yayuḥ | tathāhi | yayā lakṣmyā kāpena pareṣāmupakurute | lakṣmīvāniti śeṣaḥ | sā lakṣmīrnānyeti bhāvaḥ | pareṣāmityatra 'anukaroti bhagavato nārāyaṇasya' ityādivatkriyāyoge hi saṃbandhasāmānye ṣaṣṭhī| klānta iti || klānto'pi tridaśavadhūjanaḥ purastādagre līnānāṃ saṃśritānāma hīnāṃ śvasitairniḥśvāsairvilolāḥ pallavā yeṣāṃ teṣāṃ candanānāṃ saṃparkaṃ hatavinayairdu rjanaiḥ khalairānvṛtānāṃ saṃvṛtānāṃ sevyānāṃ prabhūṇāṃ saṃparkamiva pariharati sma | duṣṭa saṃbaddhasaṃsṛṣṭā guṇāḍhyā api tyājyā iti bhāvaḥ || utsṛṣṭeti || utsṛṣṭā ākṣiptā dhvajāḥ kuthā āstaraṇāni kaṅkaṭāstanutrāṇāni ca yebhyaste | 'praveṇyāstaraṇaṃ varṇaḥ paristomaḥ kutho dvayoḥ' ityamaraḥ | viditanayaiḥ śikṣābhijñairhantṛbhiḥ śramaṃ vinetuṃ klamamapanetuṃ dharitrīpānītāḥ | niveśyamānā ityarthaḥ | dvipā yugāntavātairākṣiptānyuddhṛtāni drumāṇāṃ gahanāni vanāni yebhyaste paryastā viparyāsitā giraya iva virejuḥ śuśubhire ||
6.13.8
prasthāneti || gajapatināṃ prasthānaśrameṇa gamanakleśena janitāṃ nidrāṃ vihāyāmukte'taeva sadānapaṅke gajamadayukte śayyānte śayanīyapradeśe kṣaṇaṃ vilīnaṃ lagnaṃmalināṃ kulaṃ saṃrambheṇotthānasaṃbhrameṇa cyutaṃ bhraṣṭaṃ śṛṅkhalaṃ nigaḍamivetyutprekṣā | 'atha śṛṅgale| anduko nigaḍo'strī syāt' ityamaraḥ | cakāśe śuśubhe || āyasta iti || vanagajadānasya gandho'syāstīti tathoktaṃ rodhaḥ | parakūlamityarthaḥ| saṃprāptuṃ gantumāyasta utsukaḥ | prayatnaṃ kurvāṇa ityarthaḥ | 'yasu prayatne' iti dhātoḥ kartari ktaḥ | kiṃtu surasaridoghena gaṅgāpravāheṇa ruddhaṃ vartma yasya saḥ | nāgo gajo nihito dattaḥ śitastīkṣṇo'ṅkuśo yasmin | 'aṅkuśo'strī sṛṇiḥ striyām' ityamaraḥ | taṃ mūrdhānaṃ vidhunvan | roṣāditi bhāvaḥ | yantāraṃ na vigaṇayāṃcakāra na vigaṇayāmāsa || āroḍhuriti || samavanatasya jalapānārthamānatapūrvakāyasya kareṇorgajasya | 'kareṇuribhyāṃ strī nebhe' ityamaraḥ | kareṇa pītasya śeṣe payasyāroḍhurhastipakātsāśaṅkaṃ sabhayaṃ samīrite | kṣipte satītyarthaḥ | śīkaro'mbukaṇaḥ | aruṇe madassrutī madadhāre yayostau kapolau saṃmārjan pramṛjan | 'mṛjerajādau saṃkrame vibhāṣāvṛddhirvaktavyā' iti vṛddhiḥ | mada iva sasyande susrāva | madasaṃpṛktasya madasādṛśyānmadopamā || āghrāyeti || atitṛṣyatāpyatipipāsatāpi kṣaṇamāghrāya roṣāduttīraṃ paratīre| vibhaktyarthe'vyayībhāvaḥ | nihite vivṛtte ghūrṇite locane yasya tena | pratigajadidṛkṣayeti bhāvaḥ | vāreṇena himaṃ śītalamati vanakariṇāṃ madāmbusekairdānadhārābhiḥ saṃpṛktaṃ vāri nāceme na pītam | 'camu adane' iti dhātoḥ karmaṇi liṭ ||
6.13.9
praścyotaditi || krīḍanto viharanto gajapattayo nimnagāyā gaṅgāyāḥ payāṃsi praścyotadbhiḥ kṣaradbhirmadaiḥ surabhīṇi kṛtvā kiṃjalkaiḥ kesarairvyavahitāstirohitāstāmrāstāmravarṇā dānalekhā madarājayo yeṣu tairataeva sarasijagandhibhiḥ kapolairupalakṣitāḥ santa uttasthurnirjagmuḥ | atra madasarasijagandhayoḥ samayorvinimayoktyā samaparivṛttiralaṃkāraḥ| tena ca gajānāṃ nimnagāyāśca parimalavyatyayāntarasaṃrambho vyajyate || ākīrṇamiti || ghanāruṇena sāndralohitena | viśeṣaṇasamāsaḥ | balarajasā senāparāgreṇākīrṇaṃ sapadi prakṣobhairāloḍanaistaṭeṣu tīreṣu taraṅgitaṃ saṃjātataraṅgam | tārakāditvāditac | yadvā | taraṅgavatkṛtam | matvantāt 'tatkaroti' iti ṇici karmaṇi ktaḥ | ṇāviṣṭhavadbhāvānmatupo luk | tathā mātaṅgairūnmathitānāṃ lulitānāṃ sarojānāṃ reṇubhiḥ piṅgaṃ piñjaramambu māñjiṣṭhena mahārajanenāraktaṃ māñjiṣṭhaṃ vasanamiva nirbabhāse 'tena raktaṃ-'ityaṇ | 'kauśeyam' iti vā pāṭhe 'kośāḍḍuñ' | 'kauśeyaṃ kṛmikośottham' ityamaraḥ || śrīmadbhiriti || śrīmadbhiḥ śobhāvādbhiniryāmitāḥ kaṃdharā aparāntāścaramapādāgrāṇi ca yeṣāṃ taiḥ | 'aparaḥ paścimaḥ pādaḥ' iti vaijayantī | aguruvaneṣu sāṅgahāraṃ sāṅgavikṣepaṃ yathā tathā saṃsaktairnissṛtāni prasrutāni madāmbūni yeṣāṃ tairgajendraiḥ prasyandino jalasrāviṇaḥ pracalitā ye gaṇḍaśailāścyutopalāsteṣāṃ śobhā saṃgrāpe prāptā | karmaṇi liṭ | 'gaṇḍaśailāstu cyutāḥ sthūlopalā gireḥ' ityamaraḥ | atrānyaśobhāprāptyasaṃbhavāttatsadṛśī śobheti pratibimbatvākṣepānnidarśanālaṃkāraḥ ||
6.13.10
niḥśeṣamiti || gandhaṃ vahatīti gandhavāho vāyuḥ | karmaṇyaṇ | niḥśeṣaṃ yathā tathā praśamito reṇuryena tanmadajalaṃ srotobhirmadanāḍībhirasramujjhatāṃ varṣatāṃ vāraṇānāṃ saṃbandhirna vyavahitastiraskṛto bhūrirbahulaḥ puṣpagandho yena saḥ | bhinnāḥ phullā elā latāviśeṣāḥ | 'pṛthvaukā candravālailā' ityamaraḥ | tatpuṣpāṇi cailāḥ| 'puṣpe jātīprabhṛtayaḥ svaliṅgā vrīhayaḥ phale' ityamaraḥ | bhinnailāvatsurabhi ghrāṇendriyatarpaṇamityupamā | āmodaṃ parimalamuvāha vahati sma || sādṛśyamiti || gabhīrairmeghaghoṣaiḥ sāndragarjitaiḥ sādṛśyaṃ dadhatītyupamā | dadhataḥ śatṛpratyayaḥ | 'vā napuṃsakasya' iti vikalpātrumabhāvaḥ | unnidrā bṛṃhitaśravaṇādeva prabuddhāḥ kṣubhitāḥ saṃrabdhāśca ye mṛgādhipāstaiḥ śrutānyākarṇitāni | na tu pratibaddharā nīti bhāvaḥ | amaramahebhabṛṃhitāni suragajagarjitāni kacchāntānanūpapradeśān | 'jalaprāyamanūpaṃ syātpuṃsi kacchastathāvidhaḥ' ityamaraḥ | cakitā garjitaśaṅkayā saṃbhrāntāścakorāḥ pakṣiviśeṣā nīlakaṇṭhā mayūrāśca yeṣu tāṃstathābhūtānātenuḥ| bhrāntimadalaṃkāraḥ ||
6.13.11
iti bhāravikṛtau mahākāvye kirātārjunīye saptamaḥ sargaḥ | śākheti || paricchādyate'neneti paricchadaḥ parikaro vasanābharaṇādiḥ | 'puṃsi saṃjñāyāṃ ghaḥ prāyeṇa' iti ghapratyayaḥ | 'chāderghe'dvyupasargasya' iti hrasvatvam | śākhāsvavasaktāḥ kamanīyāḥ paricchadā yeṣāṃ teṣāmadhvani śramestenāturaiḥ pīḍitairvadhūjanaiḥ sevitānāṃ niveśanavibhāgairāvasatikāvacchedaiḥ pariṣkṛtānāmalaṃkṛtānām | 'saṃparyupebhyaḥ-' ityādinā suṭ | vanapādapānāmaraṇyavṛkṣāṇāṃ pure yadupavanaṃ kṛtrimavanaṃ tatra jātā puropavanajā lakṣmīḥ śobhā jajñe jātā | atrānyonyalakṣmīsaṃbandhāsaṃbhavāttatsadṛśīti sādṛśyākṣepādasaṃbhave tadvastusaṃbandheyaṃ nidarśanā | vasantatilakāvṛttam—'uktā vasantatilakā tabhajā jagau gaḥ' iti lakṣaṇāt || iti śrīmahāmahopādhyāyakolācalamallināthasūriviracitāyāṃ kirātārjunīyakāvyavyākhyāyāṃ ghaṇṭāpathasamākhyāyāṃ saptamaḥ sargaḥ samāptaḥ ||
Linked texts (1)
- Kirātārjunīya — Bhāravi, Sanskrit