Gotamiyakavya 10
Gotamīyakāvya 10
- Language
- Sanskrit
10.1
saptamaḥ sargaḥ
atha vijñāya bhagavāṃstattattīrthapravṛttaye
mahasenavanaṃ kṣetramapāpāyāḥ puro'ntike
10.2
pūrvāhnakāle vaiśākhavalakṣaikādaśītitheḥ
dravyaṃ ca gautamābhikhyaṃ bhāvaṃ caramadehitām
10.3
‘indrabhūte ! tvamāyāhī’tyasya nāmoktipūrvakam
vākyenālāpayāmāsa dvijaṃ madhurayā girā
10.4
saṃstuto'pi ciraṃ loko durlakṣo janasaṅkule
māmeṣa kathamajñāsīdityasau pratyacintayat
10.5
nāmavettā ca lokānāṃ vetrī vā'tra na dṛśyate
tadaho kathamahvāsīnnāmavādena māmayam ?
10.6
gautametyabhidhānaṃ me viditaṃ varttate jane
āhūyante mahānto hi prāyo gotrābhidhānataḥ
10.7
indrabhūtiriti me nāma viralā bahusaṃstutāḥ
vijānanti, tato'yaṃ tat kathamākhyātyasaṃstutaḥ ?
10.8
śaktaṃ padamapi svārthaṃ saṅketagrahaṇaṃ vinā
nābhidhatte tataḥ ko'tra saṅketaṃ grāhayettu yaḥ
10.9
pratyakṣīkṛtamaiśvaryaṃ prāgeva gṛhenirgamāt
sarvajñatā'pyanenā'sya vākyenā''virabhūtpunaḥ
10.10
kiṃvā svarvāsisānnidhyāt śriyaḥ puṃso na durlabhāḥ
sarvajñatā tu duḥprāpā yā parabrahmaniṣṭhitā
10.11
sarvajñatāpratītirvā na vākyenā'munā bhavet
nāmāni tu samākhyāti piśācīsādhako yataḥ
10.12
varṇacūḍāmaṇigranthā''mnātā'pi ca tathā vadet
svaraśāstrapravīṇo'pi tathā tumbarucakravit
10.13
ityevaṃ vimṛśatyasmin bhagavān punarabravīt
mayi sarvajñatāyāṃ tvaṃ mā dhā gautama ! saṃśayam
10.14
nanu kathaṃ sarvajñatvapratyayo me syādityāśaṅkyāha—
yadahaṃ saṃśayacchedī sarvajñaṃ māṃ pratīhi tat
12 anyathā'nupapattyaivārthāpattimavadhāraya
10.15
tvamāpṛcchasva vā mā vā vedmi te saṃśayānapi
parasparaviruddhārthavedavākyasamuddbhavān
10.16
aviruddho'pi mohātte viruddho'rtho'vabhāsate
śaṅkho viruddhavarṇairyadvīkṣyate timirāmayāt
10.17
tāvadātmani sandehastava cetasi varttate
jīvaḥ kimasti vā nāsti muhurvimṛśasīti yat
10.18
pratyakṣeṇa pramāṇena grahītuṃ naiṣa śakyate
indriyagrāhyatā'bhāvāttasmānnāsti khapuṣpavat
10.19
kṛśānorddhūmavalliṅgaṃ kimapyasya na labhyate
yatsambandhena jīvo'yamadṛṣṭo'pyanumīyate
10.20
9 astu vā cetanā liṅgaṃ sambandhastvanayā'sya ca
pratyakṣo nekṣitaḥ kvāpi prāk tataḥ kā'numeyatā ?
10.21
dhūmāgnyorapi sambandho gṛhīto hi mahānase
paścātsmaraṇātaḥ śaile dhūmo'gniṃ pratipādayet
10.22
sāmānyato'paratrāpi yadvā vyāptyā gṛhītayā
saṃsādhayedanumiti kashipi sthāne'numitsite
10.23
3yathā sthānāntaraprāptiṃ puṃso gatyā'valokya ca
raverdeśāntaraprāptyā gatiṃ loko'numānayet
10.24
tathā sāmānyato vyāptiṃ jīva-caitanyayoḥ purā
6gṛhītā kena ?, tasmānnā'numānaṃ tvasya sādhakam
10.25
tribhiḥ saṃbandhaḥ
syādāgamo'pyadṛṣṭārthaviṣayo hyāptanirṇayāt
pramāṇaṃ, kaḥ sa cātrā''ptaḥ pratyakṣaṃ yo'mumīkṣate ?
10.26
parasparavirodhindyāgamānāmapi bhāratī
bṛhaspatirhi bhūtātiriktaṃ jīvaṃ na manyate
10.27
vijñānaghana eveti vedavākyāśayo'pyayam
saṃbhāvyate tathā hyeṣa bhū-jalā-'nala-vāyutaḥ
10.28
18 vijñānaghana utpadya tānyevānuvinaśyati
pretyeti paraloke'sya kāpi saṃjñā na labhyate
10.29
—yugmam
śūnyatāmeva manvānāḥ saugatāḥ śūnyavādinaḥ
kṣaṇikatvātsato'pyanye bauddhā jīvaṃ na manvate
10.30
astitvamapi jīvasya saṃbhavedvedavākyataḥ
tathā hi juhuyādagnihotraṃ svargasya kāmukaḥ
10.31
aśarīraṃ vasantaṃ vā spṛśato na priyā'priye
priyā'priyaparityāgaḥ saśarīrasya nāsti hi
10.32
akarttā nirguṇo bhoktā cidrūpaḥ puruṣaḥ smṛtaḥ
evaṃ viruddhārthavādanibaddhā āgamā yataḥ
10.33
ātmasādṛśyamābibhrat pratyakṣaṃ na hi vastu tat
yasyopamāpramāṇena sādhanīyo'sumān bhavet
10.34
upapattirvinā''tmānaṃ na bhavedyasya kiṃ ca tat
yadvalātsādhayedenamarthāpattyā budho janaḥ
10.35
evaṃ pramāṇāviṣayo jīvo bhāvo'sti vā na vā
saṃśeṣe manasīti sve sarvajñatvāttu vedmyaham
10.36
9
śrutveti bhagavadvāco gautamo'ntaścamatkṛtaḥ
aho ! sarvajña eṣo'stu dadhyāviti viśuddhadhīḥ
10.37
sandigdho'rtho'prakāśyo'yamāsīcchalya ivorasi
pratiṣṭhālopabhītena mayā''khyāto na karhicit
10.38
yāvadvikalpaḥ sandeho'varttiṣṭa mama mānase
18 tāvadvikalpastvadhunā'munā'yaṃ prakaṭīkṛtaḥ
10.39
upāṃśu sthitametasmānna hi kiñcana vidyate
tataḥ sarvavido'smānme bhavatāttattvanirṇayaḥ
10.40
iti saṅkalpayantaṃ taṃ vijñāya puruṣottamaḥ
ācaṣṭa punarapyenaṃ nayannuttarapakṣatām
10.41
sukhaduḥkhe svasaṃvedye pratyakṣe bhavato yadi
śṛṇu gautama ! sandehavijñānaṃ kiṃ tathā na hi ?
10.42
vijñānamaya evaṃ hi pratyakṣo jīva iṣyate
pramāṇāntarasādhyatvamasatyasmin vicāryate
10.43
ahaṃpratyaya eko'pi kriyāṃ traikālikīṃ spṛśan
pratyakṣo dṛśyate, jīvaṃ vinā'haṃpratyayaḥ kutaḥ ?
10.44
śarīra eva cedeṣaḥ pratyayo gṛhyate tadā
tadavasthe śarīre'pi mṛtasya na bhavetkatham ?
10.45
utpādaḥ saṃśayasyāpi na syāt saṃśayinaṃ vinā
jñānākhyo guṇo hyeṣa vihāya guṇinaṃ kutaḥ ?
10.46
mūrttatvādvā jaḍatvādvā deho'sya na guṇī bhavet
amūrttasya guṇasyānurūpo'mūrtto guṇī yataḥ
10.47
prakārāntareṇāpyātmanaḥ pratyakṣasiddhatāmāha -
guṇī pratyakṣa eva syādguṇe pratyakṣatāṃ gate
rūpe guṇe hi pratyakṣe pratyakṣaḥ syāddhaṭo guṇī
10.48
śabde guṇe tu pratyakṣe guṇyākāśastathā na kim ?
maivaṃ maṃsthāḥ, paudgalikaḥ śabdo nākāśago guṇaḥ
10.49
pratyakṣaṃ mānasagrāhyaṃ vijñānādiguṇagrahe
viśadapratibhāsaṃ yattaddhi pratyakṣalakṣaṇam
10.50
yadi cākṣuṣameva syātpratyakṣaṃ kiṃ tadocyate ?
gandhādiviṣaye jñānaṃ pratyakṣaṃ nirupādhikam
10.51
18
ityātmā deśataste'pi pratyakṣaḥ sarvathā mama
askhalajjñānayuktatvādbhavataḥ saṃśayo yathā
10.52
anumānādgṛhāṇaivamanyadehe'pi cinmayam
jīvamastīti pravṛtti-nivṛttibhyāṃ svarūpavat
10.15-2
agṛhītvā'pi sambandhaṃ pūrvaṃ liṅgena liṅginaḥ
10.53
samaṃ vidhīyate cānumānaṃ liṅgena tadyathā
10.54
hasanai rodanairgānairbhūto gātre'numīyate
ato naikāntikaṃ pūrvaṃ sambandhagrahaṇaṃ smṛtam
10.55
18
anumānāntaramapyātmasādhakamāha–
ādimaniyatākārā jātau jātau yatastanuḥ
kulāla iva kumbhasya tatkarttā ko'pi kalpyatām
10.56
īśvaro nirguṇo yo vā na sa kartṛtvamarhati
kṛtakṛtyatvasācivyānnirvikalpatvato'pi vā
10.57
9
īśvaraḥ saguṇo yastu tvaduktyā karttṛtāṃ gataḥ
nāmāntareṇa taṃ jīvaṃ viddhi gautama ! buddhitaḥ
10.58
dṛṣṭānte mūrttatāṃ vīkṣya doṣamātmani mā grahīḥ
adṛṣṭadehasaṃyogānmūrttatvaṃ tasya niścitam
10.59
adṛṣṭatve'pi kiṃ vāyormūrttatvaṃ nābhilaṣyate ?
itthaṃ cānumitigrāhyo jīvaḥ sadbhāvamaśnute
10.60
akṣāṇāṃ paratantratvātkaraṇatvaṃ viniścitam
tato'dhiṣṭhāyakaṃ saumya ! vinā jīvaṃ kamicchasi ?
10.61
sandaṃśavadupādānamakṣagrāmaṃ pratīhi bhoḥ
karmāravadupādātā viṣayagrahaṇe'styayam
10.62
tanoḥ saṅghātarūpatvāt svāmī jīvo'numīyate
bhogyatvācca śarīrasya bhoktā jīvo'numīyate
10.63
vihāya vastuno'stitvaṃ na syātsaṃśayasambhavaḥ
satorhi sthāṇupuṃsoḥ syādaraṇye saṃśayodbhavaḥ
10.64
sandigdhaṃ yacca tattatrānyatra vā'stīti niścayaḥ
śaśīyabhṛṅganāstitve'pyanyatrā'sti tadeva sat
10.65
18
evaṃ saṃśayasadbhāvādātmā'stīti pratīyate
vandhyāputrasya nāstitve saṃśayo'pi na kasyacit
10.66
itthamātmānumityāpi sādhyatāṃ gautama ! tvayā
athā'viruddhavākyārthaṃ vedasyaivaṃ vibhāvaya
10.67
vijñānamupayogo'tra jñānadarśanayoḥ smṛtam
tatsaṅghāto ghanastena vijñānaghana ucyate
10.68
utpattimattvādbhūtebhyo ghaṭādibhyo yathāyatham
sa jīvadravyaparyāyaḥ samutthāyā'numaśyati
10.69
22
tataḥ saṃjñā'pi na pretyā'parasaṃjñāsamudgavāt
evaṃ hi dehiparyāyotpattināśau vivakṣitau
10.70
aśarīraṃ vasantaṃ vetyādivedoktibhiḥ sphuṭam
dhruvatvaṃ tasya jīvasya dravyatvena pradarśitam
10.71
kṣaṇanaśvaratābuddhirbauddhānāṃ yā śrute śrutā
jñānaparyāyamāśritya sā'stu dravyānapekṣaṇāt
10.72
atha nāstikādimataṃ nirākurvannāha—
anumānāt svasādhyaṃ yaḥ sādhayannapi taṃ punaḥ
khaṇḍayanniha cārvākaḥ satāṃ grāhyavacāḥ sa kim ?
10.73
śūnyataiva paraṃ tattvaṃ yeṣāṃ syācchūnyavādinām
teṣāṃ vāco'rthaśūnyatvāt pratītāḥ syuḥ kadā'pi na
10.74
vedāntimatamāśritya brahmaikyaṃ yadyapi sthitam
tathā'pi liṅgabhedenā''tmabhedamavadhāraya
10.75
6
upayogo hi liṅgaṃ syāttasyotkarṣā'pakarṣataḥ
bhedāstvanantā jīvānāṃ bhinnatā tena gṛhyatām
10.76
eṣāṃ vedapadānāṃ yattamarthaṃ vetsi naiva tat
karoṣi saṃśayaṃ jīve, sarveṣāmathavā dhruvam
10.77
arthaḥ kiṃ vā bhavecchabdo jātirdravyaṃ guṇaḥ kriyā
19 vijñānaṃ vastubhedo vā'yukto'yaṃ saṃśayastava
10.78
vastudharmo na yukto hi ayameva na vetyayam
sarvaṃ sarvamayaṃ caiva khānyaparyāyato yataḥ
10.79
sarvaṃ vivakṣayā'sarvamayamadhyesti kevalam
yuktaḥ padārthaḥ sāmānyaviśeṣātmā vivakṣayā
vastuno viśvarūpo yatparyāyāpekṣayā samaḥ
10.3-2
ṣaṭpadīyam | caturbhiḥ kalāpakam
pratītya mayi sārvajñyaṃ satyaṃ manyasva madvacaḥ
10.80
rāgadveṣabhayātīto na hyasatyaṃ prabhāṣate
10.21-2
itthaṃ saṃśayaghātakāni vacanānyāpīya vīraprabhoḥ
sarvajñatvamihādhigatya jagatāmīśatvamālokya ca
10.81
bāṇaiśchātraśatairasau parivṛto mithyātvamohājjhitaścāritraṃ praviveśa sarvaviratiṃ tīrthāgraṇīrgautamaḥ
Linked texts (3)
- Gautamīyamahākāvya — Rūpacandra 1725, Sanskrit
- Gautamiyakavya (ed. Kanakarāja (Muni Kanakavijaya)) — Sanskrit
- Gautamīyakāvya — Sanskrit