Pramāṇa · Search · About · API

Gotamiyakavya 10

Gotamīyakāvya 10

Language
Sanskrit

10.1

saptamaḥ sargaḥ
atha vijñāya bhagavāṃstattattīrthapravṛttaye
mahasenavanaṃ kṣetramapāpāyāḥ puro'ntike

10.2

pūrvāhnakāle vaiśākhavalakṣaikādaśītitheḥ
dravyaṃ ca gautamābhikhyaṃ bhāvaṃ caramadehitām

10.3

‘indrabhūte ! tvamāyāhī’tyasya nāmoktipūrvakam
vākyenālāpayāmāsa dvijaṃ madhurayā girā

10.4

saṃstuto'pi ciraṃ loko durlakṣo janasaṅkule
māmeṣa kathamajñāsīdityasau pratyacintayat

10.5

nāmavettā ca lokānāṃ vetrī vā'tra na dṛśyate
tadaho kathamahvāsīnnāmavādena māmayam ?

10.6

gautametyabhidhānaṃ me viditaṃ varttate jane
āhūyante mahānto hi prāyo gotrābhidhānataḥ

10.7

indrabhūtiriti me nāma viralā bahusaṃstutāḥ
vijānanti, tato'yaṃ tat kathamākhyātyasaṃstutaḥ ?

10.8

śaktaṃ padamapi svārthaṃ saṅketagrahaṇaṃ vinā
nābhidhatte tataḥ ko'tra saṅketaṃ grāhayettu yaḥ

10.9

pratyakṣīkṛtamaiśvaryaṃ prāgeva gṛhenirgamāt
sarvajñatā'pyanenā'sya vākyenā''virabhūtpunaḥ

10.10

kiṃvā svarvāsisānnidhyāt śriyaḥ puṃso na durlabhāḥ
sarvajñatā tu duḥprāpā yā parabrahmaniṣṭhitā

10.11

sarvajñatāpratītirvā na vākyenā'munā bhavet
nāmāni tu samākhyāti piśācīsādhako yataḥ

10.12

varṇacūḍāmaṇigranthā''mnātā'pi ca tathā vadet
svaraśāstrapravīṇo'pi tathā tumbarucakravit

10.13

ityevaṃ vimṛśatyasmin bhagavān punarabravīt
mayi sarvajñatāyāṃ tvaṃ mā dhā gautama ! saṃśayam

10.14

nanu kathaṃ sarvajñatvapratyayo me syādityāśaṅkyāha—
yadahaṃ saṃśayacchedī sarvajñaṃ māṃ pratīhi tat
12 anyathā'nupapattyaivārthāpattimavadhāraya

10.15

tvamāpṛcchasva vā mā vā vedmi te saṃśayānapi
parasparaviruddhārthavedavākyasamuddbhavān

10.16

aviruddho'pi mohātte viruddho'rtho'vabhāsate
śaṅkho viruddhavarṇairyadvīkṣyate timirāmayāt

10.17

tāvadātmani sandehastava cetasi varttate
jīvaḥ kimasti vā nāsti muhurvimṛśasīti yat

10.18

pratyakṣeṇa pramāṇena grahītuṃ naiṣa śakyate
indriyagrāhyatā'bhāvāttasmānnāsti khapuṣpavat

10.19

kṛśānorddhūmavalliṅgaṃ kimapyasya na labhyate
yatsambandhena jīvo'yamadṛṣṭo'pyanumīyate

10.20

9 astu vā cetanā liṅgaṃ sambandhastvanayā'sya ca
pratyakṣo nekṣitaḥ kvāpi prāk tataḥ kā'numeyatā ?

10.21

dhūmāgnyorapi sambandho gṛhīto hi mahānase
paścātsmaraṇātaḥ śaile dhūmo'gniṃ pratipādayet

10.22

sāmānyato'paratrāpi yadvā vyāptyā gṛhītayā
saṃsādhayedanumiti kashipi sthāne'numitsite

10.23

3yathā sthānāntaraprāptiṃ puṃso gatyā'valokya ca
raverdeśāntaraprāptyā gatiṃ loko'numānayet

10.24

tathā sāmānyato vyāptiṃ jīva-caitanyayoḥ purā
6gṛhītā kena ?, tasmānnā'numānaṃ tvasya sādhakam

10.25

tribhiḥ saṃbandhaḥ
syādāgamo'pyadṛṣṭārthaviṣayo hyāptanirṇayāt
pramāṇaṃ, kaḥ sa cātrā''ptaḥ pratyakṣaṃ yo'mumīkṣate ?

10.26

parasparavirodhindyāgamānāmapi bhāratī
bṛhaspatirhi bhūtātiriktaṃ jīvaṃ na manyate

10.27

vijñānaghana eveti vedavākyāśayo'pyayam
saṃbhāvyate tathā hyeṣa bhū-jalā-'nala-vāyutaḥ

10.28

18 vijñānaghana utpadya tānyevānuvinaśyati
pretyeti paraloke'sya kāpi saṃjñā na labhyate

10.29

—yugmam
śūnyatāmeva manvānāḥ saugatāḥ śūnyavādinaḥ
kṣaṇikatvātsato'pyanye bauddhā jīvaṃ na manvate

10.30

astitvamapi jīvasya saṃbhavedvedavākyataḥ
tathā hi juhuyādagnihotraṃ svargasya kāmukaḥ

10.31

aśarīraṃ vasantaṃ vā spṛśato na priyā'priye
priyā'priyaparityāgaḥ saśarīrasya nāsti hi

10.32

akarttā nirguṇo bhoktā cidrūpaḥ puruṣaḥ smṛtaḥ
evaṃ viruddhārthavādanibaddhā āgamā yataḥ

10.33

ātmasādṛśyamābibhrat pratyakṣaṃ na hi vastu tat
yasyopamāpramāṇena sādhanīyo'sumān bhavet

10.34

upapattirvinā''tmānaṃ na bhavedyasya kiṃ ca tat
yadvalātsādhayedenamarthāpattyā budho janaḥ

10.35

evaṃ pramāṇāviṣayo jīvo bhāvo'sti vā na vā
saṃśeṣe manasīti sve sarvajñatvāttu vedmyaham

10.36

9
śrutveti bhagavadvāco gautamo'ntaścamatkṛtaḥ
aho ! sarvajña eṣo'stu dadhyāviti viśuddhadhīḥ

10.37

sandigdho'rtho'prakāśyo'yamāsīcchalya ivorasi
pratiṣṭhālopabhītena mayā''khyāto na karhicit

10.38

yāvadvikalpaḥ sandeho'varttiṣṭa mama mānase
18 tāvadvikalpastvadhunā'munā'yaṃ prakaṭīkṛtaḥ

10.39

upāṃśu sthitametasmānna hi kiñcana vidyate
tataḥ sarvavido'smānme bhavatāttattvanirṇayaḥ

10.40

iti saṅkalpayantaṃ taṃ vijñāya puruṣottamaḥ
ācaṣṭa punarapyenaṃ nayannuttarapakṣatām

10.41

sukhaduḥkhe svasaṃvedye pratyakṣe bhavato yadi
śṛṇu gautama ! sandehavijñānaṃ kiṃ tathā na hi ?

10.42

vijñānamaya evaṃ hi pratyakṣo jīva iṣyate
pramāṇāntarasādhyatvamasatyasmin vicāryate

10.43

ahaṃpratyaya eko'pi kriyāṃ traikālikīṃ spṛśan
pratyakṣo dṛśyate, jīvaṃ vinā'haṃpratyayaḥ kutaḥ ?

10.44

śarīra eva cedeṣaḥ pratyayo gṛhyate tadā
tadavasthe śarīre'pi mṛtasya na bhavetkatham ?

10.45

utpādaḥ saṃśayasyāpi na syāt saṃśayinaṃ vinā
jñānākhyo guṇo hyeṣa vihāya guṇinaṃ kutaḥ ?

10.46

mūrttatvādvā jaḍatvādvā deho'sya na guṇī bhavet
amūrttasya guṇasyānurūpo'mūrtto guṇī yataḥ

10.47

prakārāntareṇāpyātmanaḥ pratyakṣasiddhatāmāha -
guṇī pratyakṣa eva syādguṇe pratyakṣatāṃ gate
rūpe guṇe hi pratyakṣe pratyakṣaḥ syāddhaṭo guṇī

10.48

śabde guṇe tu pratyakṣe guṇyākāśastathā na kim ?
maivaṃ maṃsthāḥ, paudgalikaḥ śabdo nākāśago guṇaḥ

10.49

pratyakṣaṃ mānasagrāhyaṃ vijñānādiguṇagrahe
viśadapratibhāsaṃ yattaddhi pratyakṣalakṣaṇam

10.50

yadi cākṣuṣameva syātpratyakṣaṃ kiṃ tadocyate ?
gandhādiviṣaye jñānaṃ pratyakṣaṃ nirupādhikam

10.51

18
ityātmā deśataste'pi pratyakṣaḥ sarvathā mama
askhalajjñānayuktatvādbhavataḥ saṃśayo yathā

10.52

anumānādgṛhāṇaivamanyadehe'pi cinmayam
jīvamastīti pravṛtti-nivṛttibhyāṃ svarūpavat

10.15-2

agṛhītvā'pi sambandhaṃ pūrvaṃ liṅgena liṅginaḥ

10.53

samaṃ vidhīyate cānumānaṃ liṅgena tadyathā

10.54

hasanai rodanairgānairbhūto gātre'numīyate
ato naikāntikaṃ pūrvaṃ sambandhagrahaṇaṃ smṛtam

10.55

18
anumānāntaramapyātmasādhakamāha–
ādimaniyatākārā jātau jātau yatastanuḥ
kulāla iva kumbhasya tatkarttā ko'pi kalpyatām

10.56

īśvaro nirguṇo yo vā na sa kartṛtvamarhati
kṛtakṛtyatvasācivyānnirvikalpatvato'pi vā

10.57

9
īśvaraḥ saguṇo yastu tvaduktyā karttṛtāṃ gataḥ
nāmāntareṇa taṃ jīvaṃ viddhi gautama ! buddhitaḥ

10.58

dṛṣṭānte mūrttatāṃ vīkṣya doṣamātmani mā grahīḥ
adṛṣṭadehasaṃyogānmūrttatvaṃ tasya niścitam

10.59

adṛṣṭatve'pi kiṃ vāyormūrttatvaṃ nābhilaṣyate ?
itthaṃ cānumitigrāhyo jīvaḥ sadbhāvamaśnute

10.60

akṣāṇāṃ paratantratvātkaraṇatvaṃ viniścitam
tato'dhiṣṭhāyakaṃ saumya ! vinā jīvaṃ kamicchasi ?

10.61

sandaṃśavadupādānamakṣagrāmaṃ pratīhi bhoḥ
karmāravadupādātā viṣayagrahaṇe'styayam

10.62

tanoḥ saṅghātarūpatvāt svāmī jīvo'numīyate
bhogyatvācca śarīrasya bhoktā jīvo'numīyate

10.63

vihāya vastuno'stitvaṃ na syātsaṃśayasambhavaḥ
satorhi sthāṇupuṃsoḥ syādaraṇye saṃśayodbhavaḥ

10.64

sandigdhaṃ yacca tattatrānyatra vā'stīti niścayaḥ
śaśīyabhṛṅganāstitve'pyanyatrā'sti tadeva sat

10.65

18
evaṃ saṃśayasadbhāvādātmā'stīti pratīyate
vandhyāputrasya nāstitve saṃśayo'pi na kasyacit

10.66

itthamātmānumityāpi sādhyatāṃ gautama ! tvayā
athā'viruddhavākyārthaṃ vedasyaivaṃ vibhāvaya

10.67

vijñānamupayogo'tra jñānadarśanayoḥ smṛtam
tatsaṅghāto ghanastena vijñānaghana ucyate

10.68

utpattimattvādbhūtebhyo ghaṭādibhyo yathāyatham
sa jīvadravyaparyāyaḥ samutthāyā'numaśyati

10.69

22
tataḥ saṃjñā'pi na pretyā'parasaṃjñāsamudgavāt
evaṃ hi dehiparyāyotpattināśau vivakṣitau

10.70

aśarīraṃ vasantaṃ vetyādivedoktibhiḥ sphuṭam
dhruvatvaṃ tasya jīvasya dravyatvena pradarśitam

10.71

kṣaṇanaśvaratābuddhirbauddhānāṃ yā śrute śrutā
jñānaparyāyamāśritya sā'stu dravyānapekṣaṇāt

10.72

atha nāstikādimataṃ nirākurvannāha—
anumānāt svasādhyaṃ yaḥ sādhayannapi taṃ punaḥ
khaṇḍayanniha cārvākaḥ satāṃ grāhyavacāḥ sa kim ?

10.73

śūnyataiva paraṃ tattvaṃ yeṣāṃ syācchūnyavādinām
teṣāṃ vāco'rthaśūnyatvāt pratītāḥ syuḥ kadā'pi na

10.74

vedāntimatamāśritya brahmaikyaṃ yadyapi sthitam
tathā'pi liṅgabhedenā''tmabhedamavadhāraya

10.75

6
upayogo hi liṅgaṃ syāttasyotkarṣā'pakarṣataḥ
bhedāstvanantā jīvānāṃ bhinnatā tena gṛhyatām

10.76

eṣāṃ vedapadānāṃ yattamarthaṃ vetsi naiva tat
karoṣi saṃśayaṃ jīve, sarveṣāmathavā dhruvam

10.77

arthaḥ kiṃ vā bhavecchabdo jātirdravyaṃ guṇaḥ kriyā
19 vijñānaṃ vastubhedo vā'yukto'yaṃ saṃśayastava

10.78

vastudharmo na yukto hi ayameva na vetyayam
sarvaṃ sarvamayaṃ caiva khānyaparyāyato yataḥ

10.79

sarvaṃ vivakṣayā'sarvamayamadhyesti kevalam
yuktaḥ padārthaḥ sāmānyaviśeṣātmā vivakṣayā
vastuno viśvarūpo yatparyāyāpekṣayā samaḥ

10.3-2

ṣaṭpadīyam | caturbhiḥ kalāpakam
pratītya mayi sārvajñyaṃ satyaṃ manyasva madvacaḥ

10.80

rāgadveṣabhayātīto na hyasatyaṃ prabhāṣate

10.21-2

itthaṃ saṃśayaghātakāni vacanānyāpīya vīraprabhoḥ
sarvajñatvamihādhigatya jagatāmīśatvamālokya ca

10.81

bāṇaiśchātraśatairasau parivṛto mithyātvamohājjhitaścāritraṃ praviveśa sarvaviratiṃ tīrthāgraṇīrgautamaḥ

Linked texts (3)