Pramāṇa · Search · About · API

Ravanavadha 10

Jayamaṅgalā 10

Language
Sanskrit

10.1

drumaṅgetyādi-kṣaṇadācaryo niśācaryaḥ | '2930| careṣṭaḥ |
3|
16|' rāvaṇasya nivedanamakārṣuḥ kṛtavatyaḥ vakṣyamāṇaprakāreṇa | dru-bhaṅga-dhvani-saṃvignāḥ śākhābhaṅgaśabdena saṃtrastāḥ| '1373 ovijī bhaya-calanayoḥ |' '3019| oditaśca |
8|
45|' iti niṣṭhānatvam | kuvatpakṣikulākulāḥ kūjadbhiḥ pakṣikulaiḥ vyastamānasāḥ '1115| ku śabde |' ādādikastasya uvaṅādeśaḥ ||
16' iti samprasāraṇaṃ ḍhatva-katva-ṣatvāni ||
’ iti vṛddhiḥ ||
102' ityutvapakṣe guṇa eva ||
3’ iti nakāro na dvirucyate | kalpānte yugānte vāyuriva durdharaḥ jagat pipaviṣuḥ pavitumutkṣeptumicchuḥ ||
15' ityādinā samprasāraṇam | pāpo 'yaṃ
' iti ṇatvam ||
49’ iti saḥ | ‘787| ahaḥsarva-|

10.2

yadiṃtyādi-yadvanaṃ bhānuḥ śanairmandamatāpsīt tapati sma | halantalakṣaṇā vṛddhiḥ | marut mitaṃ stokamavāsīt vāti sma | himosreṇa śiśirarahimanā āpyānaṃ vṛddhiṃ nītam | pyāyateḥ ‘873| lopo vyorvali |
6|
66|’ iti yalopaḥ | oditvātpratvam | tadupavanaṃ kapirbhanakti cūrṇayatīti nivedanamakārṣuḥ ||
tata ityādi—nivedanānantaramindrajitsūḥ rāvaṇaḥ | indrajitaṃ sūta iti ‘2975| satsūdviṣa–|
61|’ ityādinānupasarge kvip | māruterhanūmato vināśāya | aśītisahasrāṇi samādiśat samādiṣṭavān | kiṅkarāṇāṃ kiṃ kurvantīti ‘2935| divā-vibhā–|
21|’ ityādinā ṭac | krodhamūrcchitaḥ krodhoddhataḥ mūrccheḥ samucchrāye vartamānatvāt ||
' iti sici vṛddhiḥ | nāntrājīt trāsaṃ bhayaṃ ca na jagāma | mahīdharatulyatvāt | '2268| neṭi |
5' iti pratiṣedhaḥ ||
5' iti vṛddhipratiṣedhaḥ | dehairbhuvaṃ praurṇāviṣuḥ chāditavantaḥ | anye yātudhānāḥ bhavaddbhiyaḥ bhavantī bhīryeṣāmiti bhayātpalāyamānāḥ | diśaḥ praurṇaviṣuḥ chāditavantaḥ | '2449| ūrṇotervibhāṣā |
9' ityādinā iṭpratiṣedhaḥ | śritvā yutāniti '2381| dhruvukaḥ kiti |
11' iti iṭpratiṣedhaḥ | vijighṛkṣūniti '2610| sani graha-guhośca |
12' iti | tatra '2609| ruda-vida-|
8' iti sanaḥ kittvaṃ '2412| grahi-jyā-|
13' ityādinā iṭpratiṣedhaḥ niyamita iti| evaṃ daśamukhāntike uccairūcuḥ ||
14' itīṭpratiṣedhaḥ | tatra śrayateryajāditvāt saṃprasāraṇaṃ '2559| halaḥ |
15' itīṭpratiṣedhaḥ vṛtorudittvāt | mitrān snigdhān mantriṇaḥ | '3036| āditaśca |
16' itīṭpratiṣedhaḥ | '3016| radābhyām-|
42' iti niṣṭhānattvam ||
20' iti nipātanam | parivṛḍhājñayā parivṛḍhasya prabhorājñayā prāptān | '3061| prabhau parivṛḍhaḥ |
23' itīṭpratiṣedhaḥ ||
12' iti cakāreṇeṭpratiṣedhe prāpte '2625| dṛḍha sani vā |
41' iti vibhāṣed | tatrānidūpakṣe '2612| iko jhal |
9' iti kittve '2494| udoṣvapūrvasya |
42' iti vṛño vibhāṣed | '2368| uśca |
12' itīpakṣe na kittvam| dhvṛṣīṣṭhāḥ yudhi māyābhiḥ kartṛbhūtābhiḥ tvaṃ kuṭilīkṛṣīṣṭhāḥ | '1005| dhvṛ hrūrcchane' '220| hūrcchā kauṭilye|' tasya codāttatvāt āśiṣi karmaṇi liṅ | '2526| ṛtaśca saṃyogādeḥ-7|
55' itīṭ ||
56' iti vikalpened | niraṅkuśaḥ niravagrahaḥ | kartiṣyan chetsyan | nartsyanniva nartukāma iva | ‘2506| se 'sici-|
57' ityādinā vibhāṣeḍ ||
59' itīṭpratiṣedhaḥ | ‘2347| vṛdbhyaḥ sya-sanoḥ |
60' iti cakārāt syakāre ca neṭ | tadā tamapyahamakatsyaṃ utsārayāmi | ahamadyeti evaṃ vadan kapirvanamacarat | ‘2506| se 'sici-|
57' ityādinā vibhāṣeḍ | akalpsyadakatsyaimiti ca ‘2229| liṅnimitte-|
74’ itīṭ | tantrāṅgeḥ ‘2446| na ndrāḥ-|
12’ iti pratiṣedhe prāpte ‘2625| ṛdṛddhanoḥ sye ca|
70’ iti vikalpe ‘2611| kiraśca pañcabhyaḥ |
75’ itīṭ | kirateriṭo dīrghatvaṃ necchantīti na dīrghaḥ ||
76’ itīṭ | bandhūn bandhoriva | yathā bandhorāgapane kaścit bandhūn roditi ||
20' ityādinā ṭaḥ | tena tulya ityarthaḥ | pūrvavat ṣatvam | yaśaskaro yaśojananaśīlaḥ | indrajit yaśaskāmaṃ yaśasi kāmo 'syeti taṃ kapiṃ bāṇairvākirat atāḍayat | '160| ataḥ kṛ-kami-|
' ityādinā ṇatvam | kharaṇasādadyaḥ kharasyeva nāsikā yasyeti | '856| añ nāsikāyāḥ|
103’ ityaṇ | niṣṇasya tava | nītau paṭuprajñasya kasmāddhetoḥ saṃrambhaḥ roṣaḥ ||
21' iti ṭaḥ| kapiyūthapā nīlaprabhṛtayaḥ | tasmānmuñca maithilīmiti || kiṃca sītāpratyarpaṇāt puruṣārthaprāptiriti darśayannāha-

10.4

śaktyādītyādi—te kiṅkarā vanaṃ prāpuḥ prāptavantaḥ | śaktyādayaḥ praharaṇaviśeṣāḥ pāṇau yeṣāmiti praharaṇārthebhyaḥ pare niṣṭhāsaptamyau bhavataḥ | vyakṣuvānāḥ diśo vyāpnuvantaḥ | ‘1345| aśū vyāptau’ sauvādikaḥ | dṛṣṭiviṣopamā bhujaṅgavat dṛṣṭyaiva vināśayanta ityarthaḥ ||
dadhvānetyādi—kapirbhīmaṃ parighaṃ bhayānaka Ties dhvanati sma | te 'pi kiṅkarāḥ taḍitvanta ivāmbudāḥ neduḥ nadanti sma | kiṅkarāṇāṃ kṛṣṇatvāt meghaiḥ sādṛśyaṃ āyudhānāṃ ca taḍiteti ||
' iti pratiṣedhasya '2284| ato halāderlaghoḥ |
' iti vṛddhipratiṣedhaḥ | yathā bahūnāṃ dviṣāṃ śatrūṇāṃ prāṇāṃnyagrahīt nigṛhītavān | '2284| ato halādeḥ-|
’ iti pratiṣiddho'to halāderiti vikalpaḥ ||
2' iti saṃprasāraṇasya dīrghaḥ | dvayorapyodittvānniṣṭhā natvam | udvṛttanayano roṣāt niṣkrāntatārakaḥ | '3025| yasya vibhāṣā |
45' prameditāḥ snigdhībhavitumārabdhāḥ | ādikarmaṇi niṣṭhā | tato '3054| vibhāṣā bhāvādikarmaṇoḥ iti pratiṣedhaḥ | iṭpakṣe '3052| niṣṭhā śīṅ-|
67' iti saṃprasāraṇam | kapirapi tamakṣaṃ upalairvṛkṣasahitaiḥ prorṇūnūṣuḥ saṃvarītumicchūrābabhau bhāti sma | ūrṇoteḥ pūrvavadvibhāṣeḍ | iḍpakṣe guṇaḥ | anyatra '2614| ajjhana|
16' iti dīrghaḥ | '3148| sanāśaṃsabhikṣa uḥ |
' iti kaḥ | '972| tatpuruṣe kṛti bahulam |
' iti ṇatvam | pratīcyāṃ diśi yadvanaṃ tasya vanasyāgre upari vartamāne candramaṇḍale prabhātasaṃdhyāyāmityarthaḥ ||
14' iti ṇatvam | hanūmantaṃ prahiṇvantaḥ ḍhaukayantaḥ | dviṣanmatīḥ śatrubuddhīḥ pramīṇantaṃ abhibhavantam | '1571| mīñ hiṃsāyām |' kraiyādikaḥ | '2530| hinu mīnā |
30' iti ṇatvam ||
31' iti ṇatvam | kupagupayorhalantayorigupadhatvāt ||
32' iti ṇatvam| phalānāṃ pariṇiṃsakaḥ bhakṣayitā |'1096| ṇisi cumbane' ityasya rūpam | asmān praṇindya tiraskṛtya | bhūyaḥ punarapyayaṃ madhūni no 'smākaṃ praṇikṣiṣyati bhokṣyati | '707| ṇikṣa cumbane' ityasya rūpam | '2839| vā niṃsa-nikṣanindām |
33' iti ṇatvam ||
29' iti prāptasya ṇatvasya '2840| na bhā-bhū-pū-kami-gami|
34' ityādinā pratiṣedhaḥ ||
35' iti ṇatvaṃsya pratiṣedhaḥ | bhṛṅgasaṃbhṛto bhramarasaṃcitaḥ | pranaṣṭa iti '2518| naśoḥ ṣāntasya |
36' iti pratiṣedhaḥ | agryaḥ śreṣṭhaḥ ||
87’ ityādinā ac | sarvarātraṃ kalyāṇya iti saḥ | na ratnabhūmayaḥ ratnākarāḥ ratnāni bhūmayaśceti saḥ | kaḥ tena saha vigrahaṃ kuryāt sandhireva yuktaḥ || tadeva darśayannāha-

10.6

kapinetyādi—kapinā ambhodhidhīreṇākṣobhyatvāt | rākṣasāḥ samagaṃsata saṃgatāḥ |‘2699| samo gamyṛcchi–|
3|
29|’ ityādinā | taṅ | luṅ | yathā sindhavo nadyaḥ uddhatatoyaughāḥ udriktajalapūrāḥ samudreṇa saṅgacchante ||
' iti vikalpaḥ | ūrṇoteḥ '2447| vibhāṣorṇoḥ |
' ityādinā ṇatvaṃ na bhavati | 'dvakṣara-tryakṣarebhya iti vaktavyam' iti vacanāt | ityevamūcuḥ ||

10.7

tathā lakṣya-rūpe kathānake 'mārutisaṃyamo' nāma navamaḥ sargaḥ - 257
lāṅgūlamityādi-sa hanūmān lāṅgūlaṃ pucchamuddhataṃ utkṣiptaṃ dhunvan | '1335| dhūñ kampane' iti svādau paṭhitaḥ | parighaṃ guruṃ udvahan toraṇamāruhya tasthau | na tu pūrvaṃ prajahāra prahṛtavān śūrāṇāṃ paścāt prahāritvāt || ete prakīrṇakāḥ ||
itaḥ paraṃ sici vṛddhimadhikṛtyāha-
akṣāriṣurityādi-tasmin vane rakṣaḥpayodharāḥ rakṣāṃsi payodharā iva | śarāmbhāṃsi śarān ambhāṃsīva | akṣāriṣuḥ kṣaritavantaḥ | kṣaratirakarmakaḥ kṣaretkṣatajavṛttityādi prayogeṣu dṛśyate | iha tu sakarmako vivakṣitaḥ | kapirmahīdhara iva | na cāhmālīt na calitavān | dvayorapi '2284| ato halāderlaghoḥ |
' iti vikalpe prāpte '2330| ato lrāntasya |
' iti vikalpite '2267| vada-vraja-|
3|' ityādinā vṛddhiḥ ||
avādīdityādi-tata uttarakālaṃ kapistiṣṭhata mā palāyadhvamiti uccaistānavādīt | pūrvavadvṛddhiḥ | tathā tena prakāreṇa parighaṃ parigheṇa prādevīt vijigīṣate sma | '562| divaḥ karma ca |
43|' iti parighasya karmasaṃjñā | diveḥ '2268| neṭi |
' iti vikalpe prāpte '2299| hyanta-kṣaṇa-śvasa-|
vraṇairityādi-yātudhānā rākṣasā vraṇaiḥ prahāramārgaiḥ raktaṃ śoṇitamavamiṣuḥ vamanti sma | '2299| hyanta-|
3|' ityaṅittvapakṣe draṣṭavyaḥ | ṅittve guṇavṛddhipratiṣedhāt ||
’ iti rutvaṃ visarjanīyasakārau ca pūrvasyānunāsikaḥ | tamaskalpān īṣadasamāptatamasaḥ | kupvorapavādaḥ | ‘152| so 'padādau |
' iti ṇatvam | roṣavāhaṇaṃ kapimādāya | roṣasyāsannīkṛtam | '1052| vāhanamāhitāt |

10.11

arāsiṣurityādi-cyutotsāhāḥ nirutsāhāḥ arāsiṣuḥ mṛtāḥ sma iti śabditavantaḥ | yataḥ priyāsavaḥ priyaprāṇāḥ | kapeḥ saṃbandhino nādādatrāsiṣuḥ trastāḥ | ubhayatrāpi ‘2268| neṭi |
ita iṭpratiṣedhamadhikṛtyāha-
' iti ṇatvābhāvaḥ pākṣikaḥ | prāpuḥ suṣṭhu nikaṭīkṛtāḥ | sāviṣkārāḥ sāhaṃkārāḥ | surāpiṇaḥ surāpairyuktāḥ| surāṃ pibantīti '2922| gāpoṣṭak |

10.12

māyānāmityādi-athānantaraṃ rākṣasā ye diśo gatāḥ te kapiṃ hantuṃ punaḥ pratyāvavṛtire pratinivṛttāḥ | māyānāmīśvarāḥ prabhavaḥ | ‘3155| stheśa -|
3|
175|’ iti varac | ‘2981| neḍvaśi kṛti |
8|’ iti neṭ | ārdhadhātuketyādinā prāptatvāt | rathaistatra gatāḥ santaḥ | śastrahastāḥ śastrāṇi hasteṣu yeṣāmiti | hani-kuśetyādinā ramerauṇādikaḥ kthan | rathāḥ | ami-camītyādinā śaserauṇādikastran | hasi-mṛgvañcetyādinā hasestan | tayostitutretyādinā iṭpratiṣedhaḥ | hantavyā māruteriti hanūmato vadhārhāḥ | ‘629| kṛtyānāṃ kartari vā |
3|
71|’ iti ṣaṣṭhī | ‘2246| ekācaḥ|
10|’ ityādinā iṭpratiṣedhaḥ | hantermānteṣvanidtvāt ||
' iti ṇatvam | uttarasya prātipadikāntasyaikāctvāt ||

10.13

tānityādi-samuditā ekasyāmeva velāyāṃ mayā hantavyā iti vānarastoraṇamāśritavān | sa toraṇaṃ śritvā tān rākṣasān vijighṛkṣūn vigrahītumicchūn | yutān samuditān | samāgatān ḍhaukitān | kṣitau pṛthivyāṃ cetavyān puñjīkartavyān jaghāna hatavān | parighamādhūya paribhrāmya | tatra cetavyāniti ‘2246| ekācaḥ-|
10|’ itīṭpratiṣedhaḥ | kṣitāviti '3313| kticktau ca saṃjñāyām |
3|
3|
174|' iti ktic | '3163| titu-tra-|
' iti ṇatvam | te anyonyābhibhavecchayā tridaśadviṣo rāvaṇasya pādau praṇemuḥ | '2287 upasargādasamāse 'pi-|

10.14

saṃjughukṣava ityādi-tata uttarakālaṃ ye hataśeṣā niśācarāḥ te saṃjughukṣava āyūṃṣi jīvitāni gohitumicchavaḥ | guheḥ pūrvavatpratiṣedhaḥ | rāvaṇāntikamājagmuḥ āgatāḥ | pratirurūṣavaḥ vakṣyamāṇamarthaṃ kathayitumicchavaḥ | atrāpi pūrvavatpratiṣedhaḥ | tatra cakāreṇogantānāṃ sani samuccitatvāt ||
' iti saptamyā aluk | gaganasthāṃ tārāmiva nirmalām | '2918| ambāresource|

10.15

ekenetyādi-vayaṃ bahavaḥ śūrāḥ sāviṣkārāḥ sāhaṃkārā api santaḥ ekenāpi kapinā hetubhūtena vaimukhyaṃ cakrama parāṅmukhatvamanuṣṭhitavantaḥ pramattavat madyapānamattā iva | evaṃ ca cittavyāsaṅgāduttamapuruṣe liṭi kṛte '2293| kṛ-sṛ-|
māṃsetyādi-sa daśamukhastānudvignān bhītānavetya jñātvā svānātmīyān mantriṇo vyasarjayat prāhiṇot | kīdṛśāṃstān | māṃsopabhogasaṃśūnān māṃsopabhogena sthūlavarṣmaṇaḥ | ubhayatrāpi '3039| śrīdito niṣṭhāyām |
8|
' iti ṇatvam ||

10.17

prameditā ityādi-te matriṇaḥ saputrāḥ putraiḥ saha niraguḥ nirgatāḥ | '2458| iṇo gā luṅi |
19|' ityādinā kittvapratiṣedhāt guṇaḥ | susvāntāḥ svāmini kalyāṇamanasaḥ | bāḍhavikramāḥ bhṛśaparākramāḥ | amliṣṭanādāḥ vispaṣṭavācaḥ mantriṇāṃ vāgmitvāt | phāṇṭacitrāstrapāṇayaḥ yadaśrutamapiṣṭaṃ kaṣāyamudakasaṃparkamātrādvibhaktarasaṃ īṣadūṣṇaṃ tadalpaprayāsasādhyatvāt anāyāsasādhyaṃ phāṇṭamityucyate tena citrāṇi rañjitāni astrāṇi pāṇau yeṣāmiti | svāntādayaḥ '3058| kṣubdha-|
' saṃprītāḥ hṛṣṭāḥ teṣāmanujñātapraveśatvāt | pūrvāhṇe pratyūṣasi | '791| ahno 'dantāt |
' iti ṇatvam ||

10.18

' ityādinā nipātitāḥ ||
tānityādi-tān dṛṣṭvā kapiḥ ārdidaditi vakṣyamāṇena saṃbandhaḥ | kiṃbhūtān dhṛṣṭān | dhṛṣṇotīti dhṛṣṭaḥ | '3059| dhṛṣi-śasī vaiyātye |
21|' iti nipātanam | kaṣṭaṃ vinardataḥ kṛcchraṃ dhvanataḥ | gambhīraravaṃ vā | '3062 kṛcchra-gahanayoḥ kaṣaḥ |
22|' itīṭpratiṣedhaḥ | krūrān hiṃsrān | śastraghuṣṭakarān | '3063| ghuṣiraviśabdane |
anyarṇa ityādi-anyarṇo 'pīḍitaḥ | '3064| ardeḥ saṃ-ni-vibhyaḥ |
24|' itīṭpratiṣedhaḥ | girikūṭābhān mahāgirisadṛśapramāṇān | abhyarṇānavidūrān | '3065| abheścāvidūrrye |
25|' itīṭpratiṣedhaḥ | drutamārdidat hiṃsitavān | ardeḥ svārthikaṇyantasya luṅi rūpam | vṛttaśastro 'dhītaśastravidyaḥ | '3066| ṇeradhyayane vṛttam |
26|' iti iḍabhāvo ṇiluk ca nipātyate | mahārambhān analpavyāpārān | tridaśairapyadāntān aśamitān | '3068| vā dānta-|
27|' ityādinā iḍabhāvo ṇiluk ca nipātyate ||
damitārirityādi-ye tu praśāntaujasaḥ śamitabalāḥ santo ruṣṭāḥ tūrṇamāgatāḥ tān kapirjaghāna vyāpāditavān | pratāpāddāmyanto 'rayo damitā yena damitāriḥ | praśāntaṃ śatrūṇāmojo yena sa praśāntaujāḥ | nādāpūritadiṅmukhaḥ tasya hṛṣṭatvāt | ruṣitaḥ kruddhaḥ | tvaritaḥ sasaṃbhramaḥ | atra damitapraśamitapūritāḥ ṇyantāḥ '3068| vā dānta-|
37|' ityādinā vikalpiṭeṭaḥ | ruṣṭaruṣitatvaritāḥ '3069| ruṣyamatvara-|
28|' ityādinā ||
teṣāmityādi-teṣāṃ rakṣasāṃ nihanyamānānāṃ saṃghuṣṭaiḥ śabdaiḥ karṇabhedibhiḥ bādhiryyakaraiḥ | abhyamitatrāsaṃ abhigatatrāsaṃ jagadbhūt | āsvāntāḥ aśeṣā diśo yasmin jagati | saṃghuṣṭābhyamitasvāntāḥ '3069| ruṣyamatvara|
28|' iti vikalpiṭeṭaḥ ||
' ityādinā ṇatvam ||

10.22

bhayetyādi-tataste rākṣasāḥ kapinā kṣaṇena kṣayaṃ vināśamaneṣata nītāḥ| karmaṇi luṅ | bhayesaṃhṛṣṭaromāṇaḥ bhayodgatarūomāñcāḥ | '3070| hṛṣerlomasu |
29|' iti vibhāṣiteṭ | apacitadviṣaḥ apacitānāṃ pūjitānāṃ ṛṣīṇāṃ śatravaḥ '3071 | apacitaśca |
30|' iti nipātaḥ | kṣīṇavikrāntāḥ kṣīṇaṃ vikrāntaṃ parākramo yeṣām | '3015| kṣiyo dīrghāt |
8|
46|' iti niṣṭhātakārasya naḥ || itīṭpratiṣedhādhikāraḥ | itaḥ prabhṛtīṭamadhikṛtyāha—

10.23

hatvetyādi—rakṣāṃsi hatvā mārutiraśokavanikāmeva punarlavituṃ chettum| ārdhadhātukasyeḍ | akramīt gatavān | ‘2323| snu-kramoranātmanepadanimitte |
36|’ itīṭ | nigṛhītāriśāsanaḥ dhvastārivyavasthaḥ | ‘2562| graho 'liṭi dīrghaḥ |
37|’ itīṭo dīrghatvam ||
' iti ṇatvam ||

10.24

āvarītumityādi—prabhañjanasuto hanūmān | vanamaśokavanikākhyaṃ vināśayan nādayiṣṭa dayāṃ na kṛtavān | luṅi rūpam | ākāśamāvarītumiva avaṣṭabdhumivotthitaṃ vanam | vīn pakṣiṇo varituṃ prārthayitumivotthitaṃ ‘āgacchata, nānyatra yāta, ihaiva phalavṛddhiṃ prāpsyatha’ iti | āvarītuṃ varitumivi ‘2391| vṛto vā |
38|’ iti vikalpeneto dīrghatvam ||
' iti ṣaṣṭhyā aluk ||
' iti nakārasya ṇatvam | hananasyābhāvarūpasyādeśatvāt | antarayaṇamantarāyaṇaṃ vighātaṃ mā kārṣīḥ | '3295| ayanaṃ ca |

10.25

variṣīṣṭetyādi—ye kalpaśākhinaḥ kalpavṛkṣāḥ svargādādāyāropitāstānūnmūlya yathāsthānaṃ kṣipyan maithilyāḥ śivaṃ kalyāṇaṃ variṣīṣṭa prārthitavān | maithilyā bhadramastvityāśaṃsāvacane liṅ | ‘2529| na liṅi |
39|’ iti dīrghapratiṣedhaḥ | anye ca vṛkṣāstena samantataḥ kṣiptāḥ santaḥ kṣoṇīṃ pṛthvoṃ prāvāriṣurivācchāditavanta iva | teṣāmanācchāditatvādvivārthaḥ | ‘2297| sici vṛddhiḥ parasmaipadeṣu |
' iti ṇatvam | prayāṇārhaṃ dīrghaprasthānārhamamumavehi avagaccha | '2835| kṛtyacaḥ |

10.26

samityādi—rāmadūtena kapinā karmedṛśaṃ kṛtamiti svamākūtarmābhaprāyaṃ saṃdhuvūṣuḥ saṃvarītumacchuḥ | daśānano drutamājñāṃ vivariṣuḥ prakaṭitumicchuḥ | akṣaṃ svasutamavariṣṭa prārthitavān | kartrabhiprāye taṅ | kimarthaṃ kapiṃ hantuṃ haniṣyāmīti | akṣamyaṃ kṣantumaśakyam | '2844| poradupadhāt |
3|
98|' iti yat | saṃdhuvūṣuḥ vivariṣuriti ugantatvāt | '2610| sani graha-guhośca |
ūca ityādi-kimityāha-tvaṃ gaccha śatroḥ parākramaṃ saṃvariṣīṣṭhāḥ saṃchādaya | āśiṣi '2528| liṅ-sicorātmanepadeṣu |
43|' iti vibhāṣed | anidrapakṣe uśceti kittvam | svaritā upatāpayitā | śatrusaṃmukhaṃ śatroragrataḥ | ato drutaṃ svariṣīṣṭhā iti vakṣyamāṇena yojyam | '998 svṛ śabdopatāpayoḥ |' ityasya '2279| svarati-sūtisūyati-|
44|' ityādinā vibhāṣed liḍsicoriti nānuvartate ||
drutamityādi-saṃsvariṣīṣṭhāḥ upatāpaya | nirbhayaḥ san | āśiṣi liṅ | '2699| samo gamyucchi-|
3|
29|' ityātmanepadam | atra ṛtaścetīṭ | pradhanottame saṃgrāmavare | evamuktaḥ san sa māyānāṃ sotā janakaḥ kaperyutiṃ tejo vidhavitumapanetumagāt gataḥ | sotā dhavitumiti '2279| svarati-|
44|' ityādisūtreṇa vibhāṣed ||
vigāḍhāramityādi-asau kapiḥ vanasya vigāḍhā avaloḍayitā | araṃ śīghram | śatrūṇāṃ gāhitā vināśayitā | karmaṇi ṣaṣṭhī | udittvāddhibhāṣeṭ '2279| svarati-|
44|' ityādinā | akṣaṃ radhituṃ hiṃsitumārebhe pravṛttaḥ | laṅkānivāsināṃ rakṣasāṃ raddhā hiṃsitā | '2515| radhādibhyaśca |
45|' iti vibhāṣed ||

10.30

niṣkoṣitavyānityādi—daśamukhātmajādakṣāt | prāṇānniṣkoṣitavyān apanetavyān apanayārhān niṣkoṣṭuṃ apaneṣyāmīti parighamādāya tasthau | '2560| niraḥ kuṣaḥ |
46|' iti vibhāṣed | niṣkuṣitadrumaḥ vanādapanītavṛkṣaḥ | '3045| iṇ niṣṭhāyām |
47|' itīṭ ||
eṣṭāramityādi-kapiṃ yuddhasyaiṣṭāraṃ eṣitā eṣaṇaśīlo 'kṣaḥ| tācchīlye tṛn | '627| na loka-|
3|
69|' iti ṣaṣṭhīpratiṣedhaḥ | soḍhāraṃ praharaṇasya sahitāraṃ sahitā bhṛśaṃ sahanaśīlaḥ | reṣṭāraṃ hiṃsakaṃ reṣituṃ hiṃsitum | roṣṭā roṣaṇaśīlaḥ śastrasaṃhatīrvyāsyat kṣiptavān | laṅi rūpam | sarvatra '2340| tīṣa-saha-|
48|' ityādinā veṭ ||

10.32

śastrairityādi—kapiḥ ardidhiṣuḥ yaśo vardhitumicchuḥ | parighaṃ dudyūṣuḥ | parighena krīḍitumicchuḥ | akṣaṃ vṛkṣairatāḍayat hatavān| kīdṛśam| śastrairdideviṣuṃ krīḍitumicchum | kīrtimīrtsuṃ vardhitumicchum | diverivantasya '1324| ṛdhu vṛddhau' ityasya ca '2618| sanīvantardha-|
49|' ityādinā vibhāṣiteṭ | tatra diveriḍabhāvapakṣe '2561| ṣṭhivu-klamu-hasām|'| ṛdheḥ '2619| āpajñapyṛdhāmīt |
55|' itītvaṃ abhyāsalopaśca ||
bhūya ityādi—taṃ rājaputraṃ akṣaṃ dhipsuṃ dambhituṃ vañcayitumicchum | bhūyaḥ punarapi didambhiṣuḥ vañcayitumicchuḥ | āhūyāgacchetyahan hatavān | tataḥ so 'kṣaḥ mūrcchāvān mūrcchāyuktaḥ | dhvajamātmīyaṃ saṃśiśrīṣuḥ saṃśrayitumicchuḥ abhūt bhūtaḥ | atra dambheḥ śrayateśca '2618| sanīvantardha- |
49|' itīṭ | atra śrayateranipikṣe '2614| ajjhanagamāṃ sani |
16|' iti dīrghaḥ | dvitīyasya ca '2621| dambha icca |
56|' abhyāsalopaḥ | dambherhalgrahaṇasya jātiparatvāsiddhamiti kittve anunāsikalopaḥ | '326| ekāco baśaḥ- |
8|
37|' iti bhaṣ | '124| khari ca |
8|
55|' iti catvam ||
āśvasyetyādi-kṣaṇāt kṣaṇamātreṇāśvasya saṃjñāṃ labdhvā lokān janān tejasā krodhotthena bibhrakṣuriva | atha sa kapiṃ bāṇairavākirat saṃchāditavān | kīdṛśam | bibhrajjiṣuprakhyaṃ agnitulyam | bibhrajjiṣuḥ bibhrakṣuriti '2618| sanīvantardha- |
49|' ityādinā vibhāṣeḍ | tatrānidūpakṣe '380| skoḥ- |
8|
29|' iti salopaḥ | '294| vraśca- |
8|
36|' iti ṣaḥ | iḍpakṣe sakārasya jaśtvaṃ ścutvaṃ ca ||
saṃyuyūṣamityādi-bāṇairdiśaḥ saṃyuyūṣuṃ miśrayitumicchu akṣaṃ kapiḥ dumairyiyaviṣuḥ yoktumicchurmāyāmivendrajālamivākārṣīt kṛtavān raṇe | vikramaṃ darśayan | yauteḥ san | '2618| sanīvantardha-|
29|' iti vibhāṣeḍ | '2577| oḥ pu-yaṇ-jyapare |
80|' itītvam | '2614| ajjhana-gamāṃ sani |
16|' iti dīrghaḥ ||

10.36

vānaramityādi-vānaraṃ prorṇunaviṣuḥ chādayitumicchūrakṣaḥ vividyute vidyotate sma | '2344| dyuti-svāpyoḥ- |
16|' iti dīrghaḥ | ubhayatra '2446| na ndrāḥ- |
3|' iti repho na dvirucyate ||
’ iti vikalpaḥ visarjanīyaḥ sakāro vā ||

10.37

svāmityādi—tau kapirākṣasau kiṃ svāṃ śaktiṃ jijñāpayiṣū bodhayitumicchū iva bubhūrṣū trijaganti kiṃ nu | trailokyaṃ śastreṇa bhartuṃ pūrayitumicchū ityevaṃ buddhimāhave paśyatāṃ prekṣakāṇāṃ akṛṣātāṃ kṛtavantau | jijñāpayiṣū bubhūrṣū iti vibhāṣeṭ | tatra ‘964 bhṛñ bharaṇe’ iti bhauvādikasya grahaṇam | ‘2618| sanīvantardha– |
49|’ iti sūtre bhareti śapā nirdeśāt ||
’ iti jihvāmūlīyopadhmānīyau | rakṣaspāśān kutsitarākṣasān | ‘1993| yāpye pāśap |
' draṣṭavyam | sarvatra '155| idudupadhasya ca-|

10.38

māyābhirityādi—rākṣaso māyābhiḥ suciraṃ kliṣṭvā kleśaṃ kṛtvā vānaraṃ akliśitakriyamanabhibhūtavyāpāraṃ saṃprāpya parighāhato bhūmau papāta | ‘3049| kkliśaḥ ktvā-niṣṭhayoḥ |
50|’ iti vibhāṣeṭ ||
’ iti sakāraḥ | tatra ‘pāśa-kalpa-ka-kāmyeṣu’ iti parigaṇanam | adudruvat ḍhaukate sma | ‘2312| ṇi-śri- |
’ [iti] ṇatvapratiṣedhaḥ| bhīmamukha ityanena nimittanimittinorvyavadhānāt| ‘792| kṣubhnādiṣu ca |

10.39

pavita ityādi—kapirapi payonidhau pūtvā snātvā anuguṇairanukūlaiḥ śītairvātaiḥ pavitaḥ pavitrīkṛtaḥ| ‘3050| pūṅaśca |
51|’ iti vibhāṣeṭ | bhūyaḥ punarvarnaṃ babhañja | kīdṛśam | patribhiḥ pakṣibhiḥ kṣudhitvā kṣudhitairbhūtvā | adhyuṣitaṃ kṛtanivāsam | ‘3046| vasati-kṣudhoḥ-|
52|’ itīṭ ||
' iti pāśādiṣveva visarjanīyasya ṣatvam | dudhuāva kampitavān | yasmānninaimaskārān apraṇāmān | rākṣasendreṇendrajitā puraskṛtan agrataḥ sthāpitān | '154| namas-purasorgatyoḥ |
’ iti ṇatvapratiṣedhaḥ | evamukte sati plavaṅgamaḥ rāvaṇaṃ proce vaktuṃ pravṛttaḥ | vākyaṃ vakṣyamāṇaṃ sānunayaṃ anukūlam | kimarthaṃ svārthasya siddhaye | svārthaśca sītāpratyarpaṇam || iti ṇatvādhikāraḥ ||

10.40

uccairityādi—uccairūrdhvaṃ añcitaṃ pūjitaṃ lāṅgūlaṃ pucchaṃ yasya | śobhanavinyāsena sthitatvāt | śiro 'ñcitveva saṃvahan anamratvāt pūjayitveva śiro bibhrāṇaḥ| ‘3047| añceḥ pūjāyām |
53|’ iti vibhāṣeṭ | vahnipiṅgalam̐ ca keśaraṃ saṭāṃ dadhat bibhrat | vātairvilubhitaṃ ākulitam | ‘3048| lubho vimohane |
54| itīṭ | vimohanamākulīkaraṇam ||
tathā lakṣya-rūpe kathānake 'mārutisaṃyamo' nāma navamaḥ sargaḥ—267
jaritvetyādi—tasya kaperjavena vegena anye śākhinaḥ jaritveva jīrṇā iva bhūtvā nipetuḥ | anyāṃstarūn balena vraścitvā chittvā | vivaśaRank strastapallavānapātayat pātitavān | ‘3327| jṝ-vraścoḥ ktvi |
damitvetyādi—ka Warnerkeśarī hanūmān arisaṃghātān damitvā upaśamaṃ nītvā | aśrāntvā apari śrānto bhūtvā vanaṃ cacāra | ‘3328| udito vā |
' iti visarjanīyasya sakāraḥ | iṇa uttarasya tu visarjanīyasya sa evādhikriyate | tatra namaḥśabdasya sākṣātprabhṛtiṣu pāṭhāt | puraḥśabdasya '768| puro 'vyayam |

10.43

pāramityādi—atha sa kapirdviṣāṃ pāraṃ jigamiṣan gantumicchan | ‘2401| gameriṭ parasmaipadeṣu |
58|' punarāvartsyatāṃ pratīpībhaviṣyatām | ‘2348| na vṛdbhyaḥ-|
3|92' iti parasmaipadam | laṅkānivāsināṃ vane mattadvirada iva reme krīḍitavān ||
' iti visarjanīyasya vā ṣatvam | arīn saṃgrāmādvahiṣkariṣyan apaneṣyāmīti | '158| isusoḥ sāmarthye |
' ripurevāstu kiṃ tena mitrīkṛtena, na vāsau śakto 'pakartumiti cedāha-

10.44

yadītyādi—rakṣaḥpateḥ rāvaṇasya svayaṃ yoddhuṃ yadyabhiprāyo 'kalpsyat samapatsyat | ‘2352| tāsi ca kḷpaḥ |
3|
3|139' iti laṅ | hetuhetumadbhāvaśca liṅo nimittam ||
hata ityādi—tasmin rakṣaḥpatau hate priyaṃ śrutvā prabhuḥ rāmaḥ parāṃ prītiṃ kalptā janayitā | atrāntarbhāvito ṇyathaiḥ | dhātorakarmakatvāt | sītāyāścādyaiva cetasi toṣaḥ paro mahān kalpsyati saṃpatsyate | '2352| tāsi ca kḷpaḥ |
60|' inīṭpratiṣedhaḥ | '2351| luṭi ca kḷpaḥ |
3|
93|' iti parasmaipadam ||
' iti visarjanīyasya ṣatvaṃ pakṣe | sāmarthyaṃ cātra vyapekṣā, naikārthībhāvaḥ | bahiṣkariṣyanniti dvayoḥ parasparavyapekṣatvāt ||
' iti khac ||

10.46

āhūyetyādi-atha rāvaṇaḥ indrajitamāhūya antikamavocat | kimavocadityāha-vane matta iva | yathā gajendro mattaḥ kruddho vane paryaṭan dviṣāmantaṃ gatavān tathā tvaṃ pradhaneṣu saṃgrāmeṣvaṭan | dviṣāmantaṃ yayātheti vakṣyamāṇaślokenānvayaḥ ||
yayāthetyādi-na kevalaṃ yayātha, bhūyaḥ punarapi yātāsi yāsyasi | yāteḥ krādiniyamāt prāptasyeṭaḥ | '2294| acastāsvatthalyaniṭo nityam |
61|' iti pratiṣedhaḥ | tasya hi tāsau nityamanidṛtvam | 'ajantā dhātavo 'nudāttāḥ' iti vacanāt | devān jetuṃ tvamasakṛt bahudhā śaśaktha śakto 'si | '2295| upadeśe 'tvataḥ |
62|' iti thalīṭpratiṣedhaḥ | śakestāsau nityānidṛtvam | śakistu kānta iti vacanāt | māyāśca kūṭayuddhāni | saṃyati yuddhe | sasmartha jñātavānasi | '2296| ṛto bhāradvājasya |
63|' itīṭpratiṣedhaḥ ||
' ityādinānavyayavisarjanīyasya satvam ||

10.48

tvamityādi-śastrāṇi tvaṃ sasarjitha kṣiptavānasi | arīṃśca duḥsahān yudhyataḥ dadraṣṭha dṛṣṭavānasi na palāyito 'si | '2404| vibhāṣā sṛji-dṛśoḥ |
65|' iti thali vibhāṣeṭ | aniṭpakṣe '2405| sṛji-dṛśorjhalyamakiti |
58|' iti ṣatvaṣṭutve | mahatāmapi madhye tvameva śastrāṇi parakīyāni śastraiḥ svairāditha jagdhavānasi | '2384| iḍattyarttivyayatīnām |
66|' ityaderiṭ ||
’ ityādinā caṅ ||
' iti satvam | marmāṇi vidhyantīti kvip | '1037| nahi-vṛti -|

10.49

sa tvamityādi - sa tvamevaṃvidhaḥ kapiṃ durbuddhiṃ capalatvāddhaniṣyan haniṣyāmīti madājñayā vraja | '2366| ṛddhanoḥ sye |
70|' itīṭ | vasvekājiti sūtratrayaṃ nodāhṛtam | vasvādeśasya chandoviṣayatvāt | rākṣasīrmāyā mā nākṣīḥ mā na vyaktīkuru | api tu vyaktīkurvityarthaḥ | '2546| aṅgaḥ sici |
71|' itīṭ | vikramaṃ na mā prastāvīḥ mā na prārabhasva | '2385| stu-su-dhūñbhyaḥ |
72|' itīṭ ||
mā netyādi - raṇe mahāstrāṇi mā na sāvīḥ mā na prasuhi mā na sṛjvetyarthaḥ | '1007| ṣu prasavaiśvaryayoḥ' ityasya rūpam | arīṃśca mā na dhāvīḥ mā na kampaya api tu bhīṣayasvetyarthaḥ | pūrvavadiṭ | vānaraṃ mā na saṃyaṃsīḥ mā na vadhīḥ | '2377| yama-rama-|
73|' ityādinā sagiṭau | '2742| samudāṅbhyo yamaḥ-|
3|
75|' iti taṅ na bhavati tatrākarmakāditi vartate | yata evaṃ tasmādaśaṅkitastūrṇaṃ vraja ||
anaṃsīdityādi - evamukta indrajit mandirāt vrajan gamiṣyan | '2789| vartamānasāmīpye vartamānavat |
3|
3|
131|' iti laṭ | tasya pituścaraṇāvanaṃsīt natavān | tasmādrāvaṇādāśiṣamavāpyottamāṃ prītimāyāsīt | pūrvavatsagiṭau ||
gata ityādi-gate tasmin rakṣasāṃ patiḥ rāvaṇaḥ saṃrambhāt krodhādupāraṃsīt nivṛttavān | pūrvavatsagiṭau | rameḥ '2750| upācca |
3|
84|' iti tip | sa indrajit vānaraṃ jitaṃ manvāno 'vagacchan | yato vikramābhijñaḥ | agāditi vakṣyamāṇena saṃbandhaḥ ||

10.53

saṃsismayiṣamāṇa ityādi - saṃsismayiṣamāṇaḥ upahasitumicchan dviṣaḥ śatrūn | agāt gatavān | ‘2734| pūrvavatsanaḥ |
3|62’ iti taṅ | māyāṃ vyañjijiṣuḥ vyaktīkartumicchuḥ | ‘2626| smi-pūṅ-rañjvaśāṃ sani |
lokānityādi-viparyaye vināśakāle lokānāśiṣiṣoḥ bhakṣayitumicchoḥ kṛtāntasya tulyo 'gāditi pūrveṇa saṃbandhaḥ| pūrvavadiṭ | vane vṛkṣāṃścikariṣoḥ vikṣeptumicchoḥ | kaperbalaṃ sāmarthyaṃ jigariṣuḥ apanetumicchuḥ | ṛgrorugantatvāt ‘2610| sani graha-guhośca |
roditītyādi—tasminnindrajiti āyātyāgacchati sati pakṣigaṇaḥ hatān vṛkṣān kapināśitān śucā śokena muktakaṇṭhaṃ saśabdaṃ nāmagrāhaṃ roditi smeva ruditavāniva | nāmagrahaṇapūrvayā rodanakriyayā vyāpyamānatvāt vṛkṣāṇāṃ karmasaṃjñā | ‘2474| rudādibhyaḥ-|

10.56

āśvasīdityādi-tasminnāyāti vanaṃ tadvegapavanāhataṃ sat āśvasīdiva saṃjīvitamiva | laṅi rūpam | yato vicitrastabakodbhāsi lulitapallavaṃ ca jātam | pūrvavadiṭ ||
' iti chandoviṣayatvānnodāhṛtam | tataḥ '3409| chandasi sahaḥ |
' ityaṅ | '2486| śāsa idaṅhaloḥ |

10.57

netyādi-vānarastamāgacchantamidaṃ vacanamūce | he durācāra! na prāṇiṣi na jīvasi | ‘1144| ana ca’ ityasya rūpaṃ pūrvavadiha | ‘2478| aniteḥ |
8|
19|’ iti ṇatvam | na ca māyānāmīśiṣe neśitā bhavasi | ‘2439| īśaḥ se |
77|’ iti iṭ | ‘613| adhīgartha-|
3|
52|’ iti karmaṇi ṣaṣṭhī | yadi kākutsthaṃ neḍiṣe na stauṣi | ‘2440| īḍajanordhve ca |
78|’ iti cakārāt secetīṭ || || itīḍadhikāraḥ || idānīṃ ‘138| visarjanīyasya saḥ |
8|
3|
34|’ ityadhikṛtyāha-
' iti kutvam | punarbyūhaṃ balasanniveśaṃ durjayākhyaṃ cakre | hastyaśvādisainikānāṃ maṇḍalasthityā viracyate ||

10.58

sasainya ityādi-indrajit sasainyaḥ sabalaḥ taṃ vānaraṃ sarvataḥ śaraiḥ kṣurapraiḥ bhallaiḥ chādayan muhuḥ kṣaṇaṃ māyābhiḥ śataśo 'nekadhā saṃkhye prāvartiṣṭa pravṛttaḥ | luṅi rūpam | tatra sasainyaśchādayan iti ‘138| visarjanīyasya saḥ |
8|
3|
34|’ iti satvaṃ chakāre pare ścutvam | śaraiḥ kṣuraprairiti satvāpavādaḥ | śarpare khari visarjanīyasya visarjanīyaḥ visarjanīyasya vikāranivṛttyarthaḥ | māyābhiḥ śataśaḥ sarvata iti ‘151| vā śari |
8|
3|
' ityādinā | '335| saheḥ sāḍaḥ saḥ |
ityādinā prāptasya ṣatvasya '2123| sāt-padādyoḥ |

10.59

vānara ityādi-vānaraḥ kulaśailābhaḥ saṃgrāme sthiratvāt | āyudhaṃ śīkaramiva nairantaryeṇa patanāt | prasahyābhibhūya | ‘142| kupvoḥ ॱkaॱpau ca |
8|
3|
5|
3|
47|’ | svārthikā api prakṛtito liṅgavacanānyativartante | yaśaskāmyan ātmano yaśa icchan | atra takāre parato ‘140| naśchavyapraśān |
8|
3|
8|
3|
3|
dhanurītyādi—dhanuṣpāśabhṛtaḥ kutsitadhanurdharān rākṣasān | jyotiṣkalporukeśaraḥ agnitulyabṛhatsaṭo vānaraḥ | '153| iṇaḥ ṣaḥ |
8|
3|
8|
3|
67|' iti gatisaṃjñā ||
svāmina ityādi—svāminaḥ sugrīvasya niṣkrayamānṛṇyaṃ gantuṃ śatrūn ghnan vināśayan kapiḥ samare rarāja | āviṣkṛtabalaḥ prakaṭitasāmarthyaḥ | duṣkṛtabahiṣkṛtaḥ | duṣkṛtaṃ pāpaṃ bahiṣkṛtamaneneti '900| vāhitāgnyādiṣu |
8|
3|
41|' ityanenāpratyayavisarjanīyasya ṣatvam ||
caturityādi—catasraḥ kāṣṭhā diśo yasmin kṣepaṇa iti kriyāviśeṣaṇam | pūrvavat ṣatvam | catasṛṣu dikṣu vṛkṣān raṇe bhraman eko 'pi bahudhā dadṛśe dṛṣṭaḥ kapiḥ | kṣipanniti taudādikaḥ | arīṃstiraskurvan abhibhavan | tiraskṛtadigābhogaḥ apanītadigvistaraḥ | '156| tiraso 'nyatarasyām |
8|
3|
42|' iti pakṣe satvam ||
dviṣkurvatāmityādi—asau kapirāṭīditi vakṣyamāṇeṇa saṃbandhaḥ | kīdṛśaḥ | dviṣkurvatāṃ dvau vārāvabhighātaṃ kurvatāṃ dviṣāṃ catuṣkurvan caturo vārān nagairvṛkṣairabhighātaṃ kurvan | '157| dvitriścaturiti kṛtvo'rthe |
8|
3|
8|
3|
' iti ṣaḥ| pratyayasakāratvāt | tatra hi 'iṇkoḥ' iti vartate | pareṇa ca ṇakāreṇa pratyāhāraḥ | āyūṃṣīti '434| num-visarjanīya-|
' iti prāptasya pūrvavatpratiṣedhaḥ | tena piñjarāḥ piṅgalāḥ ye bhramarāḥ tairākulām | ullasatkusumāṃ calatpuṣpām hemaratnalatāmiva | yathā hemaratnamayīṃ kalpatarulatāṃ puṇyāṃ pavitrāṃ tadvattāmapītyarthaḥ ||

10.64

jyotirityādi-eko 'pi jvalanapiṅgalaḥ jyotiṣkurvanniva agniṃ dīpayanniva | pūrvavatpakṣe visarjanīyasya ṣaḥ | parārdhyavat divya iva | parārdho dyulokaḥ | brahmāṇḍasaṃbandhina ūrdhvabhāgasyotkṛṣṭatvāt | tatra bhava iti '1375| parāvarādhama-4|
3|
5|' iti yat | saṃkhye saṃgrāme āṭīt paricakrāma '2266| iṭa īṭi |
8|
28|' iti sico lopaḥ | taṃ vānaramanāyuṣkaraṃ prāṇāpahāriṇaṃ śakraśatrurindrajit prāpa prāptavān | dhanuṣkaraḥ dhanuḥ kare yasyeti | '159| nityaṃ samāse-|
8|
3|
45|' ityādinā ṣatvam ||
asyannityādi-bāṇānaruṣkarān vraṇajanakān | '2935| divā-vibhā|
3|
21|' ityādinā ṭaḥ | asyan kṣipyan | jyotiṣkarasamadyutiḥ jyotiṣkaraṇaśīlaḥ ādityaḥ | '2934| kṛño hetu-|
3|
8|
3|
cakāretyādi-asau mārutirviyati caran adhaspadaṃ pṛthivyāṃ padaṃ na cakāra | adhaspadamiti mayūravyaṃsakāditvātsaḥ | '144| kaskādiṣu ca |
8|
3|
3|
116|' ityādinā pūrvapadasya dīrghatvam || iti satvādhikāraḥ | itaḥ prabhṛti '210| apadāntasya mūrdhanyaḥ |
8|
3|
55|' ityadhikṛtyāha-
puruhūtetyādi-puruhūtadviṣa indrajitaḥ saṃbandhino yānasya rathasya dhūrṣu yuktān vājinaḥ tvakṣu carmasu nirbhidya prābhañjanirmārutirāyuṃṣi jīvitāni amocayat tyājitavān | dhūrṣu tvakṣviti '212| ādeśa-pratyayayoḥ |
8|
3|
8|
3|
8|
3|
3|
63|' iti ṇvipratyayasya vidhānāt | evaṃ ca pṛtanāṣāḍdviṣa iti pāṭhāntaramayuktam ||
' ityādinā tu sakārasyābhyāsasakārasya ca ṣatvam | tamevaṃvidhaṃ kapim vijigīṣuvirjetumicchuḥ indrajit | '2331| san-liṭorjeḥ |

10.68

suṣupurityādi-te yadā bhūmau suṣupuḥ nipetuḥ | ādeśasakāratvāt pūrvavat ṣatvam | tadā rāvaṇirnyānaśvān‍āhartumānetuṃ sārathimaśiśat ādiṣṭavān | '2382| sarti-śāsti-|
3|
34|' iti ikāraḥ | '2410| śāsi-vasi-|
8|
3|
60|' iti ṣatvam | proṣitatrāsaḥ proṣitādrāmādupagatabhayaḥ | karkaśaśca raudraḥ | proṣita iti yajāditvātsamprasāraṇam | ṣatvaṃ pūrvavat ||
' iti ṣatvam | vyaṣṭabhnāditi aṅvyavāye veḥ '2272| stanbheḥ |

10.69

pratuṣṭūṣurityādi-aśvā ānītā iti punarapi yuddhaṃ pratuṣṭūṣuḥ prastotumārabdhumicchuḥ san '2614| ajjhanagamāṃ sani |
3|
168|' | '627| na loka-|
3|
' iti ṣaṣṭhīpratiṣedhaḥ | rathamātasthau ārūḍhavān | bhayamāsiṣakṣayiṣuḥ saṃśleṣayitumicchuḥ hanūmatā | atra stauteḥ sani ṣatvabhūtasañceśca '2627| stauti-ṇyoḥ|
8|
3|
61|' iti abhyāsāduttarasya ṣatvam | ātmīyān bhṛtyānutsisāhayiṣanniva utsāhayitumicchanniva yudhyadhvamiti | stautītyādinā ṣatve prāpte '2628| saḥ sivadi-|
8|
3|62' ityādinā ṣakārasya satvam ||
balānītyādi-kapivāridaṃ kapiṃ vāridamiva | balānyabhiṣiṣikṣantaṃ tarubhiḥ abhiṣektuṃ chādayitumicchantam|'2277| sthādiṣvabhyāsena-|
8|
3|
3|
' iti ṣatvam ||

10.71

abhiṣyanta ityādi - rākṣasāḥ krodhādātmano 'bhiṣyantaḥ antaṃ nayantaḥ | '1222| ṣo 'ntakarmaṇi|' ityasya śatari '2510| otaḥ śyani |
3|
' ityokāralopaḥ | '2270| upasargāt-|
8|
3|
65|' iti ṣatvam | saṃprahārasamudbhūtaiḥ raktaiḥ koṣṇairīṣaduṣṇaiḥ | aruścyutaiḥ vraṇānnirgataiḥ | kapimabhyaṣiñcanniva abhiṣiktavanta iva | laṅi rūpam | '2276| prāk sitādaḍvyavāye 'pi |
8|
3|
63|' iti ṣatvam ||
saṃgrāma ityādi- ye prāṇinaḥ abhiṣiñcanti tānnaraviṣṣaṇān rākṣasān | saṃgrāme adhiṣṭhāsyan asvasantīkariṣyan | kapiḥ | '2270| upasargāt-|
8|
3|
65|' iti ṣatvam | puratoraṇaṃ puradvāraṃ vyaṣṭabhnāt āśritavān | niṣadya tatraiva puratoraṇe sthitvā prāṇino mā praviśuriti aviṣīdan viṣādamagacchan | niṣadya viṣīdanniti '2271| sadiraprateḥ |
8|
3|
66|' iti ṣatvam | avaṣṭabdhān avidūrān | '2273| avāccālambanāvidūrryayoḥ |
8|
3|
8|
3|
67|' iti ṣatvam | '2555| stambhu-stumbhu-|
3|
82|' ityādinā śnāpratyayaḥ | saśabdāyāmabhyavahārakriyāyāṃ svanatirvartate | narāṇāṃ viṣṣaṇā iti saḥ | narān saśabdamabhyavaharanta ityarthaḥ | '2274| veśca svano bhojane |
8|
3|
viṣahyetyādi-viṣahya soḍhvā | kapiceṣṭitamityarthāt | '2123| sātpadādyoḥ |
8|
3|
111|' iti pratiṣedhe prāpte '2275| pari-ni-vibhyaḥ-|
8|
3|
70|' iti ṣatvam | rākṣasāḥ kruddhāḥ śastrajālamavākiran vikṣiptavantaḥ | laṅi rūpam | yacca śastrajālamindro 'pi na vyaṣahata na soḍhavān | laṅi rūpam | tatkapiḥ paryaṣahiṣṭa | luṅi rūpam | saheḥ '2359| sivādīnām-|
8|
3|
' ityādinā vibhāṣā ṣatvam ||
viṣvandetyādi—viṣvandamānarudhiraḥ kṣaradraktaḥ kapiḥ parigheṇāhan tāḍitavān | dviṣaḥ śatrūn | raktavisyandapāṭalān raktasrutilohitān | '2349| anu-paryyabhi-ni-vibhyaḥ syandateḥ-|
8|
3|
8|
3|
73|' iti vibhāṣā ṣatvam ||

10.75

meghanād ityādi—meghanāda indrajit pariṣkandan parito bhraman | pariskandantaṃ paribhramantamariṃ kapiṃ brahmapāśena brahmaṇā dattena pāśena śīghramababhrāt baddhavān | laṅi śnāpratyaye rūpam '2399| pareśca |
8|
3|
74|' iti vā ṣatvam | apariskandaṃ aprācyabharatattvāt | tena 'pariskandaḥ prācyabharateṣu' iti nipātanam | visphuran dveṣādudgacchannityarthaḥ | '2537| sphurati-sphulatyoḥ-|
8|
3|
visphuladbhirityādi—asau kapiḥ puruṣāśanaiḥ rākṣasaiḥ visphuladbhiḥ harṣāccaladbhirgṛhītaḥ | niṣphulaḥ satejāḥ | niṣphulati dīpyatīti pacādyac | pūrvavadvibhāṣā ṣatvam | viṣkambhituṃ vyāpārituṃ samartho 'pi brahmagauravānnācalat na calitaḥ | mā bhūnmogho brāhmaḥ pāśa iti | '2556| veḥ skanbhāteḥ|
8|
3|
77|' iti ṣatvam ||
kṛṣīdvamityādi—bhartuḥ rāvaṇasya ānandaṃ kṛṣīḍhvaṃ kurudhvam | liṅi rūpam | ato vānaraṃ drutaṃ netuṃ viyadākāśaṃ mā na proḍhvaṃ mā notpatiṣṭa | māṅi luṅ | '2247| iṇaḥ ṣīdhvam-|
8|
3|
78|' iti dhakārasya mūrddhanyaḍhakāraḥ | ityevamuccairindrajit svakān bhṛtyān prāvadat | vaderlaṅi rūpam ||
gatamityādi—aṅgulīnāṃ saṅgaḥ aṅguliṣaṅgaḥ | taṃ gataṃ prāptaṃ hastaprāsamityarthaḥ | '1019| samāse 'ṅguleḥ saṅgaḥ |
8|
3|
80|' iti ṣatvam | bhīroḥ kātarasya yat sthānaṃ tasmāddhīruṣṭhānādihāgatam | '1020| bhīroḥ sthānam |
8|
3|
81|' iti ṣatvam | khādiṣyāma iti procuḥ | dviṣo rākṣasā mārutiṃ nayanto neṣyantaḥ | vartamānasāmīpye bhaviṣyati laṭ ||
agnītyādi—agniṣṭomādisaṃstheṣu sadṛśeṣu jyotiṣṭomādiṣu yo dvijānarakṣīt tasya mānuṣasyāyaṃ dūta iti cāvadan | nayanto dviṣaḥ | '924|agneḥ stut-stoma-somāḥ |
8|
3|
82|' | '1021| jyotirāyuṣaḥ stomaḥ |
8|
3|
83|' iti ṣatvam ||
nāsāmityādi—rāvaṇasya yā mātuḥ svasā bhaginī sā mātṛṣvasā | '984| mātṛ-pitṛbhyām-|
8|
3|
84|' iti ṣatvam | tasyā apatyaṃ mātṛṣvaseyī '1140| mātṛṣvasuśca |
134|' iti ṭhagantalopau | tasyā yo nāsāṃ lulāva | mātuḥ svasuśca tanayān kharādīnnijaghāna | '983| mātuḥ-piturbhyāmanyatarasyām |
8|
3|
85|' iti ṣatvābhāvapakṣe '982| vibhāṣā svasṛpatyoḥ |
3|

10.81

prādurityādi-yasya rakṣaḥsamāgame saṃtrāsāḥ bhayāni na prāduḥṣanti na prādurbhavanti | '2472| upasargaprādurbhyām-|
8|
3|
87|' ityādinā duḥśabdāduttarasyāstisakārasya '2469| śvasorallopaḥ |
111|' ityallope kṛte ṣatvam | prāduḥsakārasya ca ṣutvam | tasya kṣatriyaduḥṣūteḥ duṣputrasyāyaṃ praṇidhirāgata iti cāvadan nayantaḥ | sūyata iti sūtiḥ | durnindāyāmiti sūteḥ sakārasya '2477| su-vi-nir-durbhyaḥ-|
8|
3|
88|' iti ṣatvam ||
dṛṣṭvetyādi—rājendraṃ rāvaṇaṃ dṛṣṭvā pramadāvanaṃ praviṣṭaḥ | suṣuptaṃ gāḍhanidram | '2409| vaci-|
viṣamāśayaḥ| '2477-supi-8|
3|
88|' ityādinā ṣatvam| cārakarmaṇi niṣṇātaḥ kuśalaḥ| '3082| ni-nadībhyāṃ snāteḥ kauśale |
8|
3|89' iti ṣatvam ||
supratītyādi-yeṣāṃ dvijātīnāṃ supratiṣṇātāni granthato 'rthataśca niśritāni sūtrāṇi teṣāṃ supratiṣṇatātasūtrāṇām | '3083| sūtraṃ pratiṣṇātam |
8|
3|
90|' iti nipātanam | kapiṣṭhalasamatviṣāṃ kapiṣṭhalo nāma dvijarṣabho gotrapravartakaḥ | '3084| kapiṣṭhalo gotre |
8|
3|
91|' iti sādhuḥ | tattulyatejasāṃ dvijātīnāṃ vṛtte carite sthitāṃ maithilīṃ [rātrau] aikṣata || kīdṛśīmityāha-
sarvaityādi-yāvanto nārīguṇāḥ taiḥ praṣṭhāṃ agragāminīm | '2197| praṣṭho 'gragāmini |
8|
3|
92|' iti sādhuḥ| viṣṭarasthāmāsanasthām | '3233| vṛkṣāsanayorviṣṭaraḥ |
8|
3|
93|' iti sādhuḥ | gaviṣṭhirāṃ vāci sthirām | '967| gavi-yudhibhyām-|
8|
3|95' iti ṣatvam | asmādeva vacanāt saptamyā aluk | kuṣṭhale śayānāṃ koḥsthale bhūtale śuddhe | '3085|vi-ku-śami|
8|
3|
96|' ityādinā ṣatvam | diviṣṭhāṃ divi tiṣṭhatīti '2916| supi sthaḥ |
3|
3|
8|
3|
97|' ityādinā ṣatvam ||
suṣāstrīmityādi-śobhanaṃ sāma yasyā iti vigṛhya '462| ana upadhālopino 'nyatarasyām |
28|' iti ṅīp | '1022| suṣāmādiṣu ca |
8|
3|
98|' iti ṣatvam | suṣṭhu priyaṃvadāmityarthaḥ| tanvīṃ kṛśām | śubhāṃ kalyāṇīm| sarvatejassu jyotiṣṭamāṃ atiśayena jyotiṣmatīm | '1325| hrasvāttādau taddhite |
8|
3|
101|' iti ṣatvam | evaṃ ca kṛtvā niṣṭapantīmivātmānaṃ sakṛjjvalayantīmivātmānam '2403| nisastapatāvanāsevane |
8|
3|
102|' iti ṣatvam | vanaṃ jyotiḥsātkurvatīṃ ajyotirjyotiḥ kurvāṇām | kātsnyena dīpayantīmityarthaḥ | kātsnyai sātipratyayaḥ | tatra '434| tum-visarjanīya|
8|
3|
8|
3|
111|' iti pratiṣedhaḥ | yuṣmadityādi nodāhṛtaṃ chāndasatvāt ||

10.86

madhvityādi-madhusādbhūtakiñjalkaṃ kātsnryena madhutāmāpannam yatkiñjalkaṃ puṣpakesaraṃ tanmadhusādbhūtakiñjalkam|'212| ādeśa-pratyayayoḥ|
8|
3|

10.87

vilocanetyādi-vilocanāmbu aśru muñcantīṃ vikṣi̍pantīm | hṛdayasya śokāgnisaṃtaptasya parisesicām bhṛśaṃ nirvāṇamiva kurvāṇāmaikṣateti pūrveṇa saṃbandhaḥ | siceryaṅantāt strīliṅge bhāve akārapratyayaḥ | '2270| upasargāt-|
8|
3|
65|' ityādinā abhyāsavyavāye 'pi prāptasya ṣatvasya '2640| sico yaṅi|
8|
3|
112|' iti pratiṣedhaḥ| uttamavratāṃ pativratātvāt ||
dṛṣṭvetyādi-tāṃ dṛṣṭvā vṛkṣānabhanak cūrṇitavān | dviṣaḥ śatrūn parisedhataḥ āgacchataḥ ghnan hiṃsan | pūrvavatprāptasya '2278| sedhatergaṃtau 8|
3|
113|' iti pratiṣedhaḥ | paritaśca samantādvicikṣepa unmūlitavān | liṭaḥ saṃyogāditvādakittve guṇaḥ | kruddhaḥ svayamiva sākṣādivānilaḥ ||
apratītyādi-ghanadhvanirmeghanādaḥ anistabdho 'nabhibhūtaḥ apratistabdhavikrāntaṃ anabhibhūtavikramaṃ kapim | '2272| stambheḥ |
8|
3|
67|' iti prāptasya ṣatvasya '3027| pratistabdha-nistabdhau ca |
8|
3|
114|' iti pratiṣedhanipātanam | astrāṇi mahāhave visoḍhavantaṃ '2358| soḍhaḥ |
8|
3|
115|' iti pratiṣedhaḥ | vyatastambhat niṣpāditavān | evaṃ nayanto 'vadanniti yojyam | stambherṇyantasya '2580| stambhu-sivu-sahāṃ caṅi |
8|
3|
116|' iti ṣatvapratiṣedhaḥ ||
ta ityādi—te rākṣasāḥ ye mārutiṃ neṣyantaḥ | raktaiḥ rakṣāṃsi visoṣyantaṃ abhiṣekṣyantaṃ kapim '2524| sunoteḥ sya-sanoḥ|
8|
3|117' iti [na]ṣatvam| yadyākṛṣyamāṇo na nīyeta avaśyaṃ rākṣasān raktaiḥ soṣyatīti vijñāya savyathāḥ sabhayāḥ santaḥ | anyairapi varatrāśṛṅkhalādibhirāyataṃ dīrghaṃ nehuḥ baddhanti sma | '1241| ṇaha bandhane' ityasya liṭi rūpam ||
viṣasādetyādi—bandhe divye bandhāntarakriyāṃ bandhanaviśeṣakaraṇaṃ buddhvā indrajit viṣasāda viṣādamupagataḥ | niyataṃ divyabandhaṃ muktavāniti | yato divyabandho nāparaṃ svayaṃ bandhanaṃ viṣahate | ato viṣasādeti yojyam | sadisañjayoḥ parasya liṭi ṣatvapratiṣedhaḥ | pūrvasya tu '2271| sadiraprateḥ |
8|
3|
66|' iti bhavatyeva | viṣahata iti na pratiṣedhaḥ | tatra soḍharūpasya grahaṇāt || || iti mūrddhanyādhikāraḥ || itaḥ prabhṛti ṇatvamadhikṛtyāha—
muṣṇantamityādi—rākṣasāḥ puraḥ kapimādāya daśagrīvamāseduḥ ḍhaukitavantaḥ | nanu darśanagocaraṃ gatāḥ | aprabhātatvāt | kīdṛśam | tejāṃsi muṣṇantaṃ khaṇḍayantamiva | vistīrṇoraḥsthalaṃ vistṛtavakṣasam | tatra '235| ra-ṣābhyāṃ no ṇaḥ-|
8|

10.93

bahudhetyādi—vānaradviṣo rākṣasā ūcuriti vakṣyamāṇena saṃbandhaḥ | kīdṛśāḥ kimūrtturityāha - bahudhā bhinnamarmāṇa iti | yāni kālāntare prāṇaharāṇi marmāṇi tāni bahudhā bhinnāni yeṣāmiti bahuvrīhiḥ | advapavargasamudāyasya vyavadhānāt '197 ad-ku-pvāṅ-|
8|
5|
118|' ityañ nasādeśaśca | '857| pūrvapadātsaṃjñāyām |
5|
118|' iti ṇatvam | kharaṇasādyo rākṣasāḥ | vanasyāgre agrevaṇam | rājadantāditvātparanipātaḥ | '1039|vanaṃ puragā-|
8|

10.94

nirvaṇamityādi-udyānaṃ saṃniveśaviśeṣaḥ nirvaṇaṃ vṛkṣasrahitaṃ anena kapinā kṛtam | āmravaṇādibhirupalakṣitam | ubhayatrāpi '1050| pranirantaḥ|
8|
5|' iti ṇatvam | devadāruvanāmiśraiḥ '1051 | vibhāṣauṣadhi|
8|
upetyādi-te rākṣasāḥ patimupāsthiṣata upāgatāḥ | dṛṣṭipathaṃ gatā ityarthaḥ | 'upāddevapūjā-' ityādinā saṃgatikaraṇe taṅ | '2389| sthā-dhvoricca |
8|
8|
8|' iti ṇatvam | roṣasya tatrādhīyamānatvāt | patiṃ rudhirapāyiṇāṃ rākṣasānām | '1053| pānaṃ deśe |
8|
9|' iti ṇatvam ||
suretyādi-surāpāṇātparikṣībaṃ mattaṃ rāvaṇam | '1054| vā bhāva-karaṇayoḥ|
8|
10|' iti ṇatvam | ripudarpahara udayo vṛddhiyasya tam | parastriyaṃ vāhayitumupabhoktuṃ śīlaṃ yasya taṃ parastrīvāhinam | '1055| prātipadikānta-|
8|
3|
8|' | te yeṣāṃ santīti matvarthīyaḥ | '307| ekājuttarapade ṇaḥ |
8|
samityādi—saṃgharṣayogiṇaḥ sparddhāyoginaḥ | '1056| kumati ca |
8|
8|
8|

10.98

pravapāṇītyādi—asya vānarasya vanacchidaḥ śiro bhūmau pravapāṇi chittvā pātayāmi | '2231| āni loṭ |
8|
16|' iti ṇatvam | vapiratra pātane vartate | saṃkruddhaḥ rakṣasāṃ patiḥ svāmī samitiṃ samūhaṃ āmantrayata bhāṣitavān ||
praṇyagādīdityādi—tata uttarakālaṃ vibhīṣaṇo rākṣasendraṃ praṇighnantaṃ hantumārabhamāṇaṃ praṇyagādīt vaktuṃ pravṛttaḥ | ghana iva praṇinadan garjan | svārthe rākṣasendrasya praṇihito 'vahitamanāḥ | sarvatra '2285| nergada|
8|
praṇiśāmyetyādi—he daśagrīva ! praṇiśāmya roṣaṃ tyaja | loṭi śyani rūpam | '2519| śamāmaṣṭānām-|
3|
74|' iti dīrghaḥ | ruṣaṃ praṇiyātumalaṃ na kiṃcit | pūrvavaṇṇatvam | praṇijānīhi avagaccha | satyapi doṣe na hanyante dūtā iti | jānāteḥ śeṣadhātorupadeśāvasthāyāṃ akakhādyaṣāntatvāt | '2232| śeṣe vibhāṣā-|
8|
’ iti asmado madādeśaḥ ||

10.101

prāṇayantamityādi-ariṃ kapiṃ yaḥ prāṇayati jīvayati taṃ prāṇayantaṃ vibhīṣaṇam | '1143| śvasa prāṇane |
144| ana ca' ityasya rūpam | '2478| aniteḥ|
8|
19|' iti ṇatvam | proce rākṣasendraḥ | na prāṇiṇiṣuḥ na jīvitumicchurayaṃ pāpaḥ | '2606| ubhau sābhyāsasya |
8|
21|' iti ṇatvaṃ dvayorapi | yo 'bhāṅkṣīt bhagnavān pramadāvanam | halantalakṣaṇā vṛddhiḥ ||
prāghāniṣatetyādi-mama āptāni akṣaprabhṛtīni yena vane prāghāniṣata māritāni | karmaṇi luṅ | ciṇvadviṭ | '358| ho hanteḥ-|
3|
54|' iti ghatvam | taparaparicchinnākārapūrvasya nakārasya hanteratpūrvasyeti ṇatvaṃ na bhavati | taṃ pūrvāpakāriṇaṃ pāpaṃ kathaṃ na prahaṇmaḥ mārayāma iti vada kathaya | '2429| vamorvā |
8|
veśmetyādi-śatrorveśmāntaḥ gṛhamadhya eva hananaṃ kopānmama kariṣyataḥ | '3294| antaradeśe |
8|
8|
8|
29|' iti ṇatvam | aca uttarasya nakārasya kṛtsthatvāt ||
prahīṇetyādi-śatrumupasthitaṃ prahīṇajīvitaṃ ye na kuryuḥ | jahāteḥ '3019| oditaśca |
8|
45|' iti niṣṭhādeśanakārasya pūrvavaṇṇatvam | te nyāyyāyā api kulakramādāgatāyā api lakṣmyāḥ prahāpaṇaṃ tyājanaṃ kurvanti '2836| ṇervibhāṣā |
8|
kaḥ kṛtvetyādi-avadyadhīḥ yo 'buddhiḥ rāvaṇāmarṣasya prakopaṇamabhivṛddhiṃ kṛtvā āyuḥpragopaṇaṃ kartuṃ śakto 'pi kaḥ śaktaḥ | '2837| halaścaijupadhāt |
8|
vanetyādi-preṅkhati gacchatīti prapūrvādiṅkheḥ kartari lyuṭ | vanāntasya vanasamīpasya preṅkhaṇaḥ | '2838| ijādeḥ sanumaḥ|
8|
8|
harerityādi-mayā gopāyite rakṣite vane harerindrasyāpi candrasya vā pragamanaṃ saṃcāro nāsti | himadruhaḥ ādityasya na prabhānaṃ na prakarṣeṇa dīptiḥ | vāyornātipravepanaṃ mandagamanam | tadanena bhagnamityarthāt | '2835 | kṛtyacaḥ |
8|
8|
duṣpāna ityādi-punaretena pranaṣṭavinayena kapinā puṣpāsavo duṣpānaḥ duḥkhena pāsyata iti '3309| āto yuc |
3|
3|128' | '3310| ṣātpadāntāt |
8|
8|
roṣetyādi—roṣabhīmamukhena iti ‘1057| padavyavāye 'pi|
8|
8|
itaḥ prabhṛti prakīrṇakaślokānāha—
dūtamityādi—dūtaṃ saṃdeśasya hārakaṃ ekamadvitīyaṃ baddhaṃ asvasatrīkṛtaṃ veśmānītaṃ paśyata iti sarvametanna roṣakāraṇam | ato lokatrayapatestavrāyaṃ tṛṇavallaghurasāraḥ kathaṃ kopaḥ ||
agnītyādi—agnyāhitajanaprahve āhitāgnau jane pravaṇe | vāhitāgnyādiṣu pūrvanipātaḥ| tasmin vijigīṣāparāṅmukhe tyaktarājyatvāt tāpase rāme| ‘1909| tapaḥ-sahasrābhyāṃ vinīnī |
5|
5|
netyādi—yaṃ vinirjitya sarvarātraṃ kalyāṇyaḥ striyo na labhyante | sarvāśca tā rātrayaśceti ‘726| pūrvakāla-2|
5|
saṃgacchetyādi-yathā ratnapūrṇāvambhonidhī pūrvapaścimau bhuvanasya sammṛddhaye himavān saṃgatavān tathā tvamapi rāmasugrīvau bhuvanasya samṛddhaye saṃgaccha saṃgatiṃ kuru | sakarmakatvāt '2699| samo gami-|
3|
29|' iti taṅ na bhavati || tacca saṃgataṃ paradārārpaṇenaiveti darśayannāha-
suhṛdāvityādi-rāmasugrīvau suhṛdau labhyete | '888| suhṛddurhṛdau mitrā mitrayoḥ-|
5|
150|' iti nipātanam | tatprītilābhāt kiṅkarā labhyante | kiṃ kurvantīti '2935| divā-vibhā-|
3|
dharmamityādi-sītāṃ pratyarpayan dharmam | adharmavirateḥ artham | rāmeṇa mitratām | sarvalābhānāmarthasaṃpannamitralābhasya mahattvāt | viśvāsavāsena rāmaviśvāsapūrvakeṇāvasthānena kāmam | ataḥ sītāṃ dattvā āpnuhi labhasva | trayaṃ trivarga trayo 'vayavā asyeti|'1844| dvi-tribhyāṃ tayasyāyajvā|
5|
virādhetyādi-yādṛgasau ripuḥ tādṛgviauthorādibhiḥ na ca na jñāpitaḥ tava | api tu jñāpita evetyarthaḥ | tasmāttena saha maitrī yuktā na vigraha iti bhāvaḥ | yādṛgiti '429| tyadādiṣu dṛśoḥ-|
3|
60|' iti kkin | '430| ā sarvanāmnaḥ |
3|
91|' || kharādīn vyāpādayatā tenaiva vairakāraṇamācaritaṃ na mayeti cedāha—
kharetyādi-kharādinidhanaṃ cāpi vairakāraṇaṃ mā saṃsthāḥ mā jñāsīḥ| luṅi rūpam| yasmādātmānaṃ saṃrakṣituṃ tat kharādinidhanaṃ kṛtaṃ, na tu jigīṣayā vijetumicchayā ||

10.118

tata ityādi-tataḥ kapivākyānantaraṃ krodho 'nila iva tasyāpātena saṃśleṣeṇa kamprā kampanaśīlā āsyāmbhojānāṃ mukhapadmānāṃ saṃhatiryasya sa evaṃ mahāhrada iva kṣubhyan calan | divā ditvācchyan ||
hatetyādi-hatāḥ rākṣa sayodhaḥ akṣaprabhṛtayo yena | virugṇā bhagnāḥ | '3019| oditaśca |
8|
45|' iti niṣṭhānatvam | udyānaśākhino yena | tasyaivaṃvidhasya tava dūto 'smīti bruvāṇasya kiṃ? dūtasadṛśam | saṃdeśamātrasya śrāpakā hi dūtā iti bhāvaḥ || aṅgyāhitajanagrahne tāpase kasmātsaṃrambha ityāha—
paṅgubāletyādi-paṅgumaṅgavikalaṃ kabandhaṃ, bālaṃ kharaṃ, striyaṃ tāḍakāṃ nighnan vyāpādayan yadi tapasvī kākutsthaḥ, kīdṛk ? pātakīti kathaya '1018| idaṃ-kimorīś kī |
3|
90|' || yaduktaṃ 'yaṃ vinirjitya striyo ratnabhūmayaśca na labhyante' ityāha-
abhītyādi—abhimānaḥ phalaṃ yasya mahattvasya tajjānan ratnādilābhaśūnyaṃ rāmavigrahaṃ kathaṃ niṣphalamuktavānasi ? | vigrahe sati abhimānaphalaṃ mahattvaṃ syāt || ‘sītāṃ pratyarpayan dharmamāmuhi’ ityetadapyayuktamityāha ||
paretyādi—parastrīṇāṃ haraṇaṃ pareṣāṃ bhogaharaṇaṃ ca dvayamapi narāśināṃ dharma eva ācāra eva | ato mukhamastītyabhāṣiṣṭhāḥ abhihitavānasīti sītāṃ pratyarpayan dharmamāmuhīti | luṅi rūpam | bhayāt pratyarpayasi cedāhakā me sāśaṅkatā tvayīti trailokyavijayitvāt | tvayīti hanūmadvyapadeśena rāmaṃ sūcayati || ‘saṃgaccha rāmasugrīvau’ ityetadapi na ghaṭata ityāha-
brūhītyādi—ṛddhyā vibhūtyā, śīlena svabhāvena, kriyayā anuṣṭhānena, anvayena kulena dūravibhinnānāṃ narādīnāṃ kīdṛśaṃ ? sakhyamiti | [he] hanūman ! tvameva brūhi || ‘virādhādibhirjñāpito'si yādṛgariḥ’ ityatrottaramāha—
eka ityādi—ekenāpi virādhena prathamaṃ dvāvapi jitau tābhyāṃ paścāddhataḥ | tatrāpi na prakāśaṃ api tu chalena | yato 'sau mūḍho 'lpabuddhiḥ | tathāpyavivakṣitaḥ śauryānna pratītaḥ | tenāpi hatena tava vismayo jātaḥ ||
manniyogādityādi—mārīcastu yato rāmamapaharan mamāra | manniyogādādeśāt | palāyanaparāyaṇaḥ apasarpaṇaniṣṭhaḥ san | palāyanaparāyaṇa iti parasya nāmarūpatvādanupasargatvānna ṇatvam | yuyutsārahitaḥ yoddhumicchārahitaḥ | manniyogāditi ‘1373| pratyayottarapadayośca |
nijaghānetyādi-rāmo latāmṛgaṃ vānaraṃ vālinaṃ nijaghāneti satyametat | kiṃtu anyasaṃsaktaṃ sugrīveṇa saha yuddhyamānaṃ hatavān | tacca tvameva saṃcintya brūhi yuktaṃ tanmahatāṃ yadi ||
puṃsetyādi-ātmānaṃ rakṣituṃ puṃsā bhakṣyeṇa bhakṣaṇārheṇa | satāṃ bandhūnāṃ kharadūṣaṇādīnāṃ vadho daśāsyena kṣamiṣyate sahiṣyate katyeyaṃ kvabhaveyaṃ tava durmatirduṣṭabuddhiḥ| kvaśabdāt '1324| avyayāttyap |
104|' 'ameha-kvata-si-trebhyaḥ' iti parigaṇanāt ||

10.128

kapirityādi-tava darśane anya upāyo nāstīti buddhipūrvakaṃ nirūpya drumabhaṅgaṃ rākṣasavināraṃ ca upāyamakārṣaṃ kṛtavānasmīti kapirjagāda | anyathā dūto 'hamāgata iti madāvakṣiptaḥ ko māṃ gaṇayet ? | ataḥ sadṛśameva mayā kṛtamiti ||
ātrītyādi-he daśagrīva ! ye tvatkāḥ tvadgrāmaṇīkāḥ kabandhādayaḥ | '1878| sa eṣāṃ grāmaṇīḥ |
5|
78|' iti kan | ā trikūṭaṃ trikūṭaparvatamabhivyāpya jagat nirjaṅgamaṃ nirjantukamakārṣuḥ | tān mahīpateḥ rāmasya kathamavadhyān brūṣe ? | aśiṣṭanigraho hi mahīpaterdharmaḥ | jaṅgama iti gameryaṅlugantasyāpi rūpam ||
abhītyādi- 'mā bhūdrāmavigrahe ratnādilābhaḥ abhimānaphalaṃ mahattvamasti' iti yattvayā proktaṃ tena nimittena śataśo 'nekaṇaḥ asurarakṣāṃsāṃ kulāni vineśuḥ vinaṣṭāni ||
yatsvetyādi-yadadharmaṃ parastrībhogaharaṇaṃ durbalaṃ asāraṃ aśreyasāṃ āvāhakatvāt | svadharmamātmīyamācāraṃ tvaṃ pratyapadyathāḥ pratipannavānasi 'svadharmaeva narāśinām' iti | laṅi śyani rūpam | yacca ripau rāme niḥśaṅkaḥ nirbhayaḥ viharasi 'kā me sāśaṅkatā tvayi' iti | tadetadubhayamapi na ciraṃ kṣemaṃkaraṃ kalyāṇakaram | '2961| kṣema-priya-madre 'ṇca |
3|
anvayetyādi-yathā narādīnāṃ anvayādibhirdūravibhinnatvāt sakhyamanīpsitaṃ āśumaniṣṭaṃ, evaṃ puruṣavānaraiḥ sārdhaṃ vigrahamapi naiṣīḥ neṣṭavānasi||
virādhamityādi-tapasāṃ vighnaṃ virādham | vihanyate 'sminniti 'ghañarthe kavidhānam' iti kaḥ | tādṛk chalenāpi hantuṃ na doṣāyeti darśayatidhanurbhṛtāṃ varaḥ śreṣṭhaḥ san vijito 'bhibhūto 'pi rāmo yadi jaghāna sa kathaṃ na vivakṣitaḥ ? | yato rāmamapyasau jitavān ||
praṇaśyannityādi-mārīcaḥ praṇaśyannapi palāyanaparo 'pi san mahāmāyaḥ kanakabhṛgarūpadhāritvāt | rāmahastinaḥ rāmo hastīva tasya bāṇagocaraṃ bāṇapadavīṃ atyetuṃ atikramituṃ nāśaknot na śaktavāniti tvayaivoktaṃ, mamāretyabhidadhatā na mayā | yadi śaknoti atikramituṃ na mamāra ||
anyetatyādi-saṃdhyāṃ devatāṃ namato anyāsaktasya vālino yadvīryaṃ sāmarthyaṃ tat dhruvamavaśyaṃ tvaṃ na smarasi na cetayasi | kutaḥ bāhupīḍitaḥ san mūrcchāvān jātaḥ | ata eva na smarasi yenaivamuktavānasi 'nijaghānānyasaṃsaktam' iti ||
asadityādi—yato balavadbhyo 'pi balīyān rāmaḥ tasmādbalinā rāmeṇa saha vigrahaṃ muñca tyaja| kīdṛśam| bandhuvadhopajñaṃ prathamo jñātivināśena viditamityarthaḥ | upajñāyata ityupajñā | '2897| igupadha-|
3|
135|' iti kaḥ | bandhuvadhasyopajñeti saḥ | '824| upajñopakramam-|
21|' iti napuṃsakaliṅgatā | tatsāmānādhikaraṇyādasad‌iti napuṃsakaliṅgatā | nantavye praṇāmāheṃ | kośadaṇḍātmabhūmibhiḥ saha sītāmarpaya ||

10.137

iti prakīrṇakāḥ | sphuṭetyādi—itthaṃ sphuṭaparuṣaṃ uktaprakāreṇa sphuṭaṃ spaṣṭaṃ, paruṣaṃ rūkṣaṃ ata evāsahyaṃ soḍhumaśakyam | uccairmahatā dhvaninā sadasi sabhāyāṃ maruttanayena bhāṣyamāṇo 'bhihitaḥ itthamityanena vastunaḥ parisamāpitatvāt | tena vartamānasāmīpya iti laṭ | parijanamabhitaḥ ubhayapārśve sthitān bhṛtyān vilokya vānarasya dāhaṃ pradideśa ādiṣṭavān || iti śrī-jayamaṅgalā''khyayā vyākhyayā samalaṃkṛte śrī-bhaṭṭikāvye— dvitīye 'dhikāra-kāṇḍe lakṣaṇa-rūpe caturthaḥ paricchedaḥ (vargaḥ), tathā lakṣyarūpe kathānake 'mārutisaṃyamo' nāma navamaḥ sargaḥ |
9||

Linked texts (1)