Pramāṇa · Search · About · API

Ravanavadha 4: atha tṛtīyaḥ sargaḥ

Sarvapathīnā 4

Language
Sanskrit

atha tṛtīyaḥ sargaḥ

4.1

1. vadheneti || saṅkhye yuddhe piśitāśanānāṃ kauśikamakhadhvaṃsināṃ kravyādāṃ vadhena kṣatrāntakasya jāmadagnyasya abhibhavena ca| evakāraḥ pādapūraṇe | ubhayatra kṛdyoge karmaṇi ṣaṣṭhī | yaśasā anāḍhya āḍhyo bhavatītyāḍhyaṃ bhaviṣṇuḥ rakṣovadhajāmadagnyavijayasaṃjātakīrtisaṃpanna ityarthaḥ || “āḍhyasubhaga—” ityādīnāmanuvṛttau “kartari bhuvaḥ khiṣṇuckhukañau” iti khiṣṇuc pratyayaḥ | evaṃbhūtaḥ kumāro rāmaḥ yasya | apriyaḥ priyo bhavatīti priyaṃbhāviṣṇuḥ | pūrvavatprakriyā | so'priyarāmo jano nāsīt | rāmasya sarvapriyaṃkaratvāditi bhāvaḥ | etenāsya yauvarājyābhiṣekaheturjanānurāga uktaḥ ||

4.2

2. tata iti || tato janānurāgānantaram | sucetīkṛtāḥ samyakpālanenānuraktacittīkṛtāḥ paurāḥ paurajanāḥ bhṛtyāśca yena saḥ bhūmipatirdaśarathaḥ sutaṃ rāmaṃ rājye'bhiṣekṣye abhiṣekṣyāmi | sicaḥ karttari lṛd taṅ | anīcairuccaiḥ prakāśamāghoṣayan bhūyo'pi punarapi samastaṃ lokaṃ
sumanīcakāra saṃtuṣṭacittaṃ cakāra || “arurmanaścakṣuḥ—” ityādinā sucetī sumanī sādhuḥ || rāmābhiṣekavārttā sarvalokānandakarī jātetyarthaḥ ||

4.3

3. ādikṣediti || tasya rāmasya ādīptakṛśāmukalpaṃ sauvarṇatvātprajvalitāgnisavarṇam | īṣadasamāptau kalpap | kiṃ ca saṃtaptaṃ yaccāmīkaraṃ suvarṇaṃ tadvadvalgūni vajrāṇi yasya tat | vibhāgeṣu tattatpradeśeṣu vinyastāni mahārghāṇi mahāpūnyāni ratnāni padmarāgādīni yasmin tat | sapādapīṭhaṃ pādapīṭhasahitaṃ siṃhāsanamādikṣat sajjīkriyatāmityādiṣṭavān | diśerluṅi “śala igupadhādaniṭaḥ ksaḥ” ||

4.4

4. prāsthāpayadiṃti || apūgāḥ pūgāḥ kṛtān saṅghīkṛtān | śreṇyādiṣu chvyarthavacanāt “śreṇyādayaḥ kṛtādibhiḥ” iti cvyarthasamāsaḥ | svena dhanena puṣṭān svapoṣaṃ puṣṭān | “sve puṣaḥ” iti ṇamul || “amaivānvayena” iti samāsaḥ | kaṣādiṣu yathāvidhyanuprayogaḥ | dṛḍhagātrabandhān dṛḍhagātrasaṃdhīn bhāravahane yogyānityarthaḥ | sahemakumbhān suvarṇakalaśayuktān || “tena saha—” iti bahuvrīhiḥ || “vopasarjanasya” iti sahasya sabhāṣaḥ || pādau kaṣantīti patkāṣiṇaḥ || “supyajātau—”
iti tācchīlye ṇiniḥ || "himakāṣihatiṣu ca" iti pādaśabdasya padādeśaḥ| puruṣān tīrthajalārthaṃ tadānayanārthamityarthaḥ | samantādāśu prayatnādutsāhāt prāsthāpayat prasthāpitavān | tiṣṭhaterṇyantālluṅ || "arttihrī-" ityādinā pugāgamaḥ ||

4.5

5. ukṣāmiti || artheṣu karttavyārtheṣu nipuṇāḥ dakṣāḥ rājñā niyuktāḥ adhikṛtāḥ puruṣāḥ nagarasya mārgān ukṣāṃpracakruḥ dhūlipraśamanārthaṃ niṣiṣicuḥ | ukṣa secane liṭ || "ijādeśca gurumato'nṛcchaḥ" ityāmpratyaye kṛño'nuṃprayogaḥ || "kṛñcānuprayujyate liṭi" ityatra anugrahaṇasya vyavahitaviparyayaniṣedhārthatvāt vyavahitaprayogasyāsādhutve'pi ukṣāṃcakrurityatra anuprayogavadupasargāṇāmapi "te prāgdhātoḥ" iti vyavahitaviparyastapūrvaprayoganiyamād dhātvarthābhivyañjakatvādinā dhātvakṣaraprāyatvāñca propasargasya na vyavadhāyakatvamiti nāsādhutvam | "taṃ pātayāṃ prathamamāsa" "prabhraṃśayāṃ yo nahuṣaṃ cakāra" ityādāvupasargetarasya vyavadhānādasādhutvameva | yattu padamañjaryāmubhayamapyasādhutvenodāhṛtaṃ tadanāstheyamityavagantavyam | yattu jayamaṅgalākāreṇa vyavadhānabhayāt "gurośca halaḥ" ityakārapratyaye tato matvarthīyākāre ca 'ukṣān ukṣāvataḥ sekavataḥ' iti śasantaṃ pāṭhaṃ parikalpya vyākhyātaṃ tadatiprasiddhapāṭhatyāgādatyantāprasiddhapāṭhakalpanācca sāhasamevetyupekṣyamevetyalaṃ prasaktānuprasaktyā | dhvajān babandhuḥ udanīnamannityarthaḥ | khaṃ vyāpino dhūpān khadhūpānmumucuḥ prasārayāmāsurityarthaḥ | diśaścavicitrairnānāvidhaiḥ puṣpaiḥ cakraruḥ dikṣu puṣpāṇi vivikṣipurityarthaḥ | sarvaśaktiyo-
gitvāt vaivakṣikī kārakotpattiḥ | taduktam || 'anekaśaktiyuktasya viśvasyānekarmaṇaḥ| sarvadā sarvathābhāvātkvacitkiñcidvivakṣyate' iti||

4.6

6. mātāmaheti || tadrāmāniṣecanaṃ soḍhumaśaknuvānā aśakanaśīlā || “śakiṣvṛṣi—” ityādinā sahestumunpratyayaḥ | śaknoterātmanepadatvābhāvāttācchīlye cānaśpratyayaḥ | śroruvaḍādeśaḥ | prathamasarge kekayī vyākhyātā | tadānīṃ varaprārthanākāle | mātuḥ pitā mātāmahaḥ || “pitṛvyamātulamātāmahapitāmahāḥ” iti ḍāmahacpratyayānto nipātaḥ|| tasyā vapratyasminnityāvāsamāvasatham | adhikaraṇe'rthe ghañ | upeyivāṃsamupagatam || “upeyivānanāśvānanūcānaśca” iti kvasvanto nipātaḥ || bharataṃ mohānmauḍhyāt | apṛṣṭvā evaṃ kariṣyāmītyananuyujya rāmasya kartuḥ vanāya prayāṇaṃ gamanaṃ vanaprayāṇam || “gatyarthakarmaṇi dvitīyācaturthyo—” ityādinā kṛdyogaṣaṣṭhyapavādena caturthī || “caturthī” iti yogavibhāgātsamāsaḥ | vavāra varamayācatetyarthaḥ | vṛṇoterliṭ ||

4.7

7. karṇejapairiti || karṇejapaiḥ upāṃśu sūcayantīti karṇejapāḥ piśunāḥ | 'karṇejapaḥ sūcakaḥ syātpiśunaḥ' ityamaraḥ | tairāhitarājyalobhā janita-
rājyatṛṣṇā straiṇena strīsaṃbandhinā | ‘strīṇāṃ puṃsāṃ ca yatkiñcitstraiṇaṃ pauṃsamiti kramāt’ ityamaraḥ || “strīpuṃsābhyāṃ nañsnañau bhavanāt” iti nañpratyayaḥ || laghimnā tucchatvena | pṛthvādīmanici ṭilopaḥ | vikṛtiṃ prakṛtivaiparītyaṃ nītā kaikayī rāmapravāse sati sanarendramṛtyuṃ daśarathamaraṇasahitaṃ janāpavādaṃ lokanindāpavādaṃ lokanindārūpaṃ doṣaṃ na vyamṛśat na vyacārayat | mṛśerlaṅ ||

4.8

8. vasūnīti || nṛpo rājā rāmaṃ nivartayiṣyan vanagamanānnivarttayitukāma ityarthaḥ || “lṛṭ śeṣe ca” iti cakārātkriyopapade lṛṭ || vasūni dhanāni deśān janapadāṃśca saṃgiramāṇa eva devyetāni te dāsyāmīti pratijānāna eva | giratestaudādikāt “samaḥ pratijñāne” ityātmanepade laṭaḥ śānajādeśaḥ ||“ṛta iddhātoḥ” iti rephapara ikāraḥ || tayā devyā avajajñe rāmavivāsanena avajñātā ityarthaḥ | jānāteḥ karmaṇi liṭ | kiṃ ca bharatābhiṣeka eva viṣādaśaṅkuḥ śokaśalyaṃ ca matau manasi nicakhne nikhātaḥ | khanateḥ karmaṇi liṭ || “gamahana—” ityādinā upadhālopaḥ || rāmavivāsanaṃ bharatābhiṣecanaṃ ceti varadvayamayācatetyarthaḥ ||

4.9

9. tata iti || tato varaprārthanānantaraṃ rājā daśarathaḥ kumāraṃ rāmaṃ pravrājayituṃ pravāsayitumicchuḥ pravivrājayiṣuḥ san | vrajaterṇyantātsāna upratyayaḥ | sumitrāyāḥ apatyaṃ pumān saumitriḥ lakṣmaṇaḥ || “bāhvādibhyaśca” iti iñpratyayaḥ || sa ca sītā ca saumitrisītam | ‘sarvo dvandvo vibhāṣaikavadbhavati’ iti vacanādekavadbhāvaḥ | anyathānucaraśabdaḥ pacādiṣu caraṅiti ṭitkaraṇāt striyāṃ ṅīpi “nadyṛtaśca” iti kapprasaṃgāt | samāsāntānityatve'pi puṃvadbhāvānupapatteriti | tadanucaraṃ yasya tasya tathoktasya rāmasya | kartari ṣaṣṭhī | sumantro netro netā sārathiryasya | nayaterauṇādikaṣṭran | bāhulakātkartaryarthe | ‘netraṃ mathiguṇe vastre tarumūle vilocane | netraṃ rave ca nāḍyāṃ ca netro netari bhedyavat’ iti viśvaḥ | rathena vanāya || “gatyarthakarmaṇi—” ityādinā caturthī || abhigamo'bhigamanaṃ prayāṇam || “grahavṛdṛniścigamaśca” ityapratyayaḥ || śocan rudan ādikṣannādiṣṭavānājñāpitavān | diśerluṅi “śala igupadhādaniṭaḥ ksaḥ” ||

4.10

10. keciditi || evaṃ rāmapravrājanādeśe kecijjanāḥ apraśāntaṃ nairghṛṇyātkrūraṃ nṛpaṃ nininduḥ ninditavantaḥ | ṇidi kutsāyāṃ liṭ | iditvānnumāgamaḥ | kecana sāstraṃ sabāṣpamuccaistāraṃ vicukruśuḥ hā rāma rāmeti cakranduḥ | krośaterliṭ | tadā asya bharatasya māyāmūcuḥ svayamapasṛtya mātṛmukhenedaṃ kapaṭanāṭakamācaratītyūcuḥ | apare kekayīṃ dhigiti jajalpuḥ vyaktamūcuḥ | atipāpiṣṭheyamiti ninindurityarthaḥ || ‘dhiṅnirbha-
rtsananindayoḥ' iti viśvaḥ || dhigyoge dvitīyā | jalpa vyaktāyāṃ vāci | liṭ ||

4.11

11. gata iti || janānāṃ samūho janatā || "grāmajana-" ityādinā samūhārthe talpratyayaḥ || rāmaḥ śvaḥ parehni vā vanaṃ gato bhavitā bhaviṣyati || "anadyatane luṭ" || atra dhātusaṃbandhe pratyayā iti vacanātkṛtaḥ gataḥ śvo bhaviteti bhūtabhaviṣyatorviśeṣaṇaviśeṣyabhāvena saṃbandhaḥ sādhuḥ | viśeṣaṇasya viśeṣyakālānurodhitvāt iti | śokenātimātraṃ dehe dagdhā | dahateḥ karmaṇi liṭ || "ata ekahal-" ityādinā etvābhyāsalopau || tatra janatāyāmanye katiciddhīrāḥ dhairyavantastu cyutamanyavaḥ vītaśokāḥ santaḥ | 'manyuśokau tu śuk striyām' ityamaraḥ | kumārānugame rāmānuvrajane manāṃsi dadhuḥ nidadhuḥ rāmamanugantumīṣurityarthaḥ | atasteṣāṃ rāmaviyogābhāvāccyutamanyava ityuktam ||

4.12

12. prasthāsyamānāviti || prasthāsyamānau prayāsyantau || "samavapravibhyaḥ sthaḥ" ityātmanepadam || "luṭaḥ sadvā" iti śānajādeśaḥ || tau rāmalakṣmaṇau upaseduṣaḥ upasannān || "bhāṣāyāṃ sadavasaśruvaḥ" iti saderliṭaḥ kasurādeśaḥ || śośucyamānān bhṛśaṃ śocataḥ | śocateryaṅantā-
luṭaḥ śānajādeśaḥ| tān janānidaṃ vakṣyamāṇamūcatuḥ | bruvi śāsīti dvikarmakatā | tadevāha he janāḥ piturniyogalābhena ājñākaraṇalābhena kṛtārthān kṛtakṛtyānasmān aśocyānityarthaḥ | ihāsminnabhyudaye gurvājñākaraṇamahotsave kimarthaṃ śocata na śocitavyamityarthaḥ | adhīṣṭe loṭ| batetyāścarye | saṃtoṣavye śocanādāścaryam |

4.13

13. asraṣṭeti || kiṃ ca yaḥ pitā asmānasraṣṭa sṛṣṭavān | prathamaṃ tāvadidaṃ śarīraṃ taddattamityarthaḥ | sṛjestaudādikasya parasmaipaditvādaivādikātkarttari luṅi taṅ || “jhalo jhali” iti salopaḥ || vraścādinā ṣatvam | ṣṭutvam | yo bhayeṣvāpatsu arakṣīt rakṣitavān | rakṣerluṅi “iṭa īṭi” iti salopaḥ| yaḥ sarvadā svena puṣṭān svapoṣam | gatametat | apuṣat puṣṭavān | puṣyaterluṅ | puṣāditvāccleraṅādeśaḥ | tasya pituḥ saṃbandhino mahopakārasya ṛṇabhūtasyeti bhāvaḥ | tucchenātyalpena vanasya yānena tadājñayā vanagamanena mokṣo nivṛttirānṛṇyamasti kim | nāstyevetyarthaḥ ||

4.14

14. vidyuditi || uta kiṃ ca pravāse atyalpe vanapravāse kiṃ kintu durāpe duḥśaṅke'pi | kṛcchrārthe khalapratyayaḥ| arthe karttavyārthe viṣaye yo gurūṇā śāsane vā nāvāsthita nāvasthitaḥ | avapūrvāt tiṣṭhaterluṅi
“samavapravibhyaḥ sthaḥ” ityātmanepade “sthādhvoricca” iti kitvamitvaṃ ca || “hrasvādaṅgāt” iti sico lopaḥ || saḥ vidyudiva praṇāśaṃ vidyutpraṇāśaṃ varaṃ praṇaṣṭaḥ sadya eva mṛtaprāya ityarthaḥ || “upamāne karmaṇi ca’ iti cakārātkartṛpamānopapade ṇamulapratyayaḥ || kaṣāditvādanuprayogaḥ || “upasargādasamāse'pi ṇopadeśasya” ityubhayatrāpi ṇatvam || yadvā tṛṇavadūrdhvaṃ śuṣitvā ūrdhvaśoṣam || “ūrdhve śuṣipūrvoḥ” iti kartturyūrdhva upapade ṇamulapratyayaḥ || pūrvavadanuprayogaḥ | viśuṣkaḥ || “śuṣaḥ kaḥ” iti niṣṭhātakārasya kaḥ | śuṣkatṛṇavanniḥsāra ityarthaḥ ||

4.15

15. paurā iti || he paurāḥ nivatrttadhvaṃ pratiyāta | vidhau loṭ | tātasya pituḥ śokamapanudantīti śokāpanudaḥ duḥkhāpaharttāraḥ || “tundaśokayoḥ parimṛjāpanudoḥ” iti kapratyayaḥ || “ālasyasukhāharaṇayoriti vaktavyam” || bhaveta | vidhau prārthanāyāṃ vā liṅ | bharataṃ matto'nyaṃ mā darśata na paśyata | dṛśermāṅi luṅ || “irito vā” iti vikalpāccleraṅgādeśaḥ || “ṛdṛśo'ṅi guṇaḥ” iti guṇaḥ || iti nyagādīt nigaditavān | gaderluṅi “ato halāderlaghoḥ” iti vṛddhiḥ || “iṭa īṭi” iti salopaḥ || sūtaṃ ca rathaṃ nivarttayetyāha sma uktavān || “laṭ sme” || “bruvaḥ pañcānāmādita āho bruvaḥ” ||

4.16

16. jñātveti || 1rāmaḥ iṅgitaiśceṣṭitaiḥ janānāṃ paurajanānāṃ gatvaratāṃ sahagantṛtvam || “gatvaraśca” iti karabanto nipātaḥ || jñātvā saprauraḥ paurajanasahitaḥ ekāṃ rajanīm | atyantasaṃyoge dvitīyā | tān paurajanān vane vāso vanevāsaḥ || “śayavāsavāsiṣvakālāt” ityaluk | tena kṛtāt saṃbhāvitāt bhayāt siṃhavyāghrādibhayādrakṣan || “bhītrārthānām” ityapādānatvam || śāyitvā suṣvā || “na ktvā seṭ” iti kittvapratiṣedhāt guṇāyādeśau || prātaḥ prabhāte chalena saṃmānādivyājena apajagāma apagataḥ ||

4.17

17. asrākṣuriti || te paurāḥ karuṇaṃ dīnaṃ ruvanto vilapantaḥ | rauterlaṭaḥ śatrādeśaḥ | asraṃ bāṣpamasrākṣuramuñcan | sṛjestaudādikālluṅi || “sṛjidṛśoḥ—” ityamāgamaḥ|| halantalakṣaṇā vṛddhiḥ| kutvādi Bleue| muhurmuhuḥ punaḥ punaḥ kavoṣṇamīṣaduṣṇaṃ yathā tathā || “kavaṃ coṣṇe” iti koḥ kavādeśaḥ || nyaśvasiṣuḥ niśvasitavantaḥ| śvaserluṅi || “hyantakṣaṇaśvasa—” ityādinā vṛddhipratiṣedhaḥ | hā rāma hā kaṣṭamiti bruvantaḥ krandantaḥ parāṅmukhairbahirmukhairyena gato rāmastena gatairityarthaḥ | manobhirupalakṣitāḥ nyavṛtannivṛttāḥ|| “dyubhyo luṅi” iti parasmaipadam || dyutāditvādaṅ||

4.18

18. sūta iti || sūtaḥ sārathiḥ sumantro'pi sahāśvaṃ sāśvam || “vopasarjanasya” iti vikalpātsaddasya sabhāṣaḥ || ātmānaṃ gaṅgāsalilaiḥ pavitvo pūtvā śodhayitvetyarthaḥ || “pūṅaśca” iti vikalpādiṭ || analpamanyuḥ prabhūtaśokaḥ san sasītayoḥ sītāsahitayoḥ rāghavayoḥ adhīyan rāmalakṣmaṇau sītāṃ ca saṃsmarannityarthaḥ | iṅ smaraṇe iti dhātoḥ śaturi iyaṅādeśaḥ || “adhīgartha-” ityādinā karmaṇi śeṣe ṣaṣṭhī || kaduṣṇamīṣadūṣṇaṃ śvasan || “kavaṃ coṣṇe” iti cakārātkoḥ kadādeśaḥ|| puramodhyāmāviveśa ||

4.19

19. pratīyati || janena rāmānuyāyinā pratīya pratyetya | īṅ gatau iti dhātoḥ kṛtvo lyapi rūpam | na tviṇaḥ | tasya “patvatukorasiddhaḥ” ityekādeśasyāsiddhatvāt tuki pratītyeti syāt | pratīyuṣeti pāṭhāntare “upeyivānanāśvānanūcānaśca” iti upopasargasyātantratvāt atra iṇo liṭaḥ kasupratyayo nipātitaḥ | rājanyaiḥ kṣatriyaireva nakṣatraiḥ samanvitāpi śokenaivāndhakāreṇa kṣatasarvaceṣṭā nirastasarvavyāpārā sā pūrayodhyā bhānuśītāṃśuvinākṛtā rāmalakṣmaṇaviyogādarkeṇendunā viyojitā dyauriva dadṛśe tadvadaśobhatetyarthaḥ | karmaṇi liṭ | rūpakopamayoḥ saṃkaraḥ ||

4.20

20. vilokyeti || nṛpatirdaśaratho rāmeṇa vinā || “pṛthagvināva” ityādinā tṛtīyā || sumantraṃ vilokya cyutāśaḥ rāmāgamene nirāśaḥ san sattvātsvabhāvāt | ‘sattvaṃ guṇe piśācādau bale dravyasvabhāvayoḥ’ iti viśvaḥ | acyoṣṭa cyutaḥ | dhairyād bhraṣṭa ityarthaḥ | cyavateraniṭo luṅi taṅi caleḥ sic | kiṃ ca madhūni madyāni naiṣīt naicchat | iṣerluṅi “neṭi” iti sici vṛddhipratiṣedhaḥ | āḍvṛddhiḥ || “iṭa īṭi” iti sijlopaḥ || gandhaiḥ kuṅkumacandanādibhiḥ | ‘gandhastu surabhau mṛtyau gandhane garvaleśayoḥ | sa eva dravyavacano bahutve puṃsi ca smṛtaḥ’ iti vacanādvahuvacanam | na vyaliṃpat na samālabdhaḥ || “lipisivihvaśca” iti caleraṅādeśaḥ || manorame vastre na vyavasiṣṭa nācchāditavān | vaserācchādanārthāluṅi sicīṭ | atiśokādaratyaparanāmā viṣayadveṣo jāta ityarthaḥ ||

4.21

21. āsiṣṭeti || candanairuśīrairnalairharmṛṇālaiśca digdhaḥ dāhaśāntyarthaṃ liptaḥ | diheḥ karmaṇi ktaḥ | ghatvādikāryam | sa rājā śucā śokena ekatra nāsiṣṭa nopaviṣṭaḥ | tenānavasthā lakṣaṇarūpaḥ śokānubhāva uktaḥ| āserluṅi taṅi sicīḍāgamaḥ | kṣitipālabhāgbhyaḥ rājārhebhyaḥ || “bhajo ṇviḥ” || kṛtāni cākṛtāni ca || “kena nañviśiṣṭenānañ” iti samānādhikaraṇasamāsaḥ || tebhyaḥ kṛtākṛtebhyaḥ hemarūpyebhyaḥ tanmayabhūṣaṇabhājanādibhya ityarthaḥ | ‘hemarūpye kṛtākṛte’ ityamaraḥ | “jugupsāvirāmapramādārthānāmupasaṃkhyānam” ityapādānatvam || “apādāne pañcamī” || vyaraṃsīt virataḥ virakto'bhūdityarthaḥ | ramerluṅi “vyāṅ-
paribhyo ramaḥ" iti parasmaipadam || "yamarāmanamātāṃ sakū ca" iti sagiṭau || "neṭi" iti vṛddhipratiṣedhaḥ | kiṃ bahunā śokāgninā divi nivāso yasya tasya bhāvaṃ dyunivāsabhūyaṃ devabhūyamagāt svarge gata ityarthaḥ || "bhuvo bhāve" iti kyap ||

4.22

22. vicukruśuriti || atha bhūmipaterdaśarathasya mahiṣyo dārāḥ vicukruśuḥ hā nāthetyājuhuvuḥ ruruduścetyarthaḥ | kruśa bāhrāne rodane ca | liṭ | keśān śiroruhān luluñcuḥ cicchiduḥ | svavapūṃṣi jaghnuḥ tāḍayāmāsuḥ | vibhūṣaṇānyunmumucuḥ tatyajuḥ | kṣamāyāṃ bhuvi petuḥ patitāḥ || "ata ekahal-" ityādinā etvābhyāsalopau | valayāni kaṭakāni babhañjuśca | evakāraḥ pādapūraṇe | kriyāsamuccayo'laṃkāraḥ ||

4.23

23. tāṃ iti || atha bandhutā bandhusamūhaḥ || "grāmajanabandhu-" ityādinā sāmūhikastalapratyayaḥ || bharataṃ pratīkṣate saṃskārārthamiti bharatapratīkṣā satī || "īkṣikṣamibhyāṃ ca" ityupasaṃkhyānātkarmaṇyaṇapratyayaḥ | tā rājamahiṣīḥ sāntvayantī āśvāsayantī 'taṃ nṛpamāśu taile tailadroṇyāmityarthaḥ | 'āhitāgniṃ janāḥ pramītaṃ tailadroṇyāmavadhāya
śakaṭenāharanti' iti dūramṛtasya kartṛprātiparyantaṃ tadvidhānāt | nyakṣipat nikṣiptavatī avikriyārthamityarthaḥ | kṣiperlaṅ | tathā rājātmajaṃ bharatamāninīṣurānetumicchuḥ satī | āninīṣūniti pāṭhe dūtaviśeṣaṇam | yathāniyogakāriṇa ityarthaḥ | dūtānsaṃdeśaharān mantriṇāṃ matenānumatyā prāsthāpayat prasthāpitavatī ca | tiṣṭhaterṇyantāluṅ || “arttihrī—” ityādinā pugāgamaḥ ||

4.24

24. supta iti || atha mātṛkule mātulagṛhe nivasan | 'kulaṃ janapade gṛhe' iti viśvaḥ | bharato'pi supto nidrāṇaḥ san nabhastaḥ nabhasaḥ || “pañcamyāstasil” || patitaṃ bhraṣṭamadho bhūtale sphurantaṃ vivasvantaṃ sūryaṃ nirīkṣāṃcakre svapne adrākṣīdityarthaḥ | īkṣateḥ karttari liṭ || “ijādeśca gurumato'nṛcchaḥ” ityāmpratyayaḥ || atha rājñaḥ sūryakalpasya pramādamanarthaṃ paśyan prekṣamāṇaḥ sakhibhya ākhyat taṃ duḥsvapnamacakathat | khyāterluṅi “asyativaktikhyātibhyo'ṅ” ||

4.25

25. aśiśravanniti || yadā dūtāḥ etyāgatya taṃ prayiyāsayantaḥ prayātuṃ meṣayantaḥ jigamiṣayanta ityarthaḥ | yāteḥ sannantāṇṇici laṭaḥ śatrā-
deśaḥ | taṃ bharatamātyayikamatyayamātraphalakam || "prayojanam" iti ṭhañ || tamarthaṃ kaikeyīvṛttāntaṃ nāśikśravan na śrāvayanti sma | anarthamaśrāvayitvaiva miṣāntareṇa jigamiṣāmajījanannityarthaḥ | tadā aśravaṇakāle gurūṇāṃ tātapādānāmutkaṇṭhamānaḥ anarthaśaṅkayā saśokaṃ smarannityarthaḥ | kaṇṭhi śoke | upasargavaśāt svārthe vinā bhūtārthāntaratā || "adhīgartha-" ityādinā karmaṇi śeṣe ṣaṣṭhī || asau bharataḥ aṃhitumicchā añjihiṣā | aṃhi gatau iti dhātorbhauvādikātsannantādapratyaye iṭ | iditvātnum || "nandrāḥ-" iti nakāravarjamājāditvādvitīye kāco dvitvam | cutvādikāryam | sā jātā yasya saḥ jātāñjihiṣaḥ jātajigamiṣaḥ san | upasarjanahrasvaḥ | āṃhiṣṭa agamat | jātajigamiṣo gata ityarthaḥ | tasmādeva dhātorluṅi sici āḍvṛddhiḥ ||

4.26

26. bandhūniti || samākulatvāt duḥsvapnadūtāgamanādinā vyākulacittatvātsnehavaśācca bandhūn pitrādīnapāyamanarthamāseduṣaḥ prāptān || "bhāṣāyāṃ sadavasa-" ityādinā kvasuḥ || aśaṅkiṣṭa śaṅkitavān | śakerluṅi taṅi sicīṭ | 'prema paśyati bhayānyapade'pi' kimutātra pada iti bhāvaḥ | gomāyavaḥ kroṣṭāraḥ sāraṅgā hariṇāḥ teṣāṃ tasya vā gaṇāśca || "vibhāṣā vṛkṣamṛga-" ityādinā vaibhāṣikaikavadbhāvāt || samyaganukūlaṃ nāyāsiṣuḥ nāgajan | yāterluṅi sagiṭau | śṛgālāḥ pravṛkṣiṇaṃ mṛgāśca savyamityarthaḥ | bhīmaṃ pratikūlamarāsiṣuḥ rasitavanta ityarthaḥ | rasateḥ śabdakarmaṇo luṅ || "ato halādeḥ-" iti sici vṛddhiḥ ||

4.27

27. sa iti || sa bharataḥ proṣivān iyantyahāni proṣitaḥ san || "bhāṣāyāṃ sadavasaśruvaḥ" iti kasuḥ| yajāditvātsaṃprasāraṇam|| "vasvekājāddhasām" itīṭ || etyāgatya puramayodhyāṃ praviśya janaughajanyaṃ janasaṃghajātam || "bhavyageya--" ityādinā karttari nipātaḥ || "aco yat" ityatra "takiśasicatiyatijanīnāmupasaṃkhyānam" iti kecit | ghoṣaṃ na śuśrāva vedanādān nākarṇayāmāsa nākarṇitavān | 'prātipadikād dhātvarthe' iti ṇyantālliṭ | tathā vaṇijāṃ vyavahāriṇāṃ paṇānāṃ kārṣāpaṇādīnāmāyān lābhāṃśca | 'paṇo varāṭamāne syāt mūlye kārṣāpaṇe glahe' iti viśvaḥ | paṇāyamiti ṭābantapāṭhe vaṇijāṃ paṇāya parasparavyavahārastutikauśalaṃ cetyarthaḥ ||

4.28

28. cakranduriti || mātaraḥ kausalyādayaḥ purohitāmātyau mukhaṃ pradhānaṃ yeṣāṃ te | puraskṛtapurohitāmātyā ityarthaḥ | amātyasyājādyadantatve'pi purohitasyābhyarhitatvāt pūrvanipātaḥ | yudhyante iti yodhāḥ vīrabhaṭāśca | pacādyac | abhyarṇamavidūramāsannamityarthaḥ | abhipūrvāda
karttari ktaḥ || “abheścāvidūre” itīṭpratiṣedhāt “radābhyāṃ—” iti niṣṭhānatvam || ṇatvam | taṃ bharataṃ sametya prāpya | vivṛddhābhyāṃ manyubhyāṃ pitṛśokamātṛkrodhābhyām || ‘manyuḥ syātkrodhaśokayoḥ’ iti śāśvataḥ| pratipūrṇā koṣṭhavāyupīḍanādaspandapuṭitā manyā grīvāpṛṣṭhasirā yeṣāṃ te | “paścādgrīvā sirā manyā” ityamaraḥ || “saṃjñāyāṃ samajane—” ityādinā kyap || upāgatāṅgāḥ udīrṇabāṣpāśca santaḥ uccairnṛpatiṃ cakranduḥ hā nātha kva gato'sīti cukruśurityarthaḥ ||

4.29

29. didṛkṣamāṇa iti || sa bharataḥ parito didṛkṣamāṇaḥ draṣṭumicchan paśyannadṛṣṭvā punaḥ punaḥ draṣṭumicchannivetyarthaḥ || “jñāśrusmṛdṛśāṃ sanaḥ” iti dṛśeḥ sannantādātmanepadam | śānac | “halantācca” iti sanaḥ kittvāt “sṛjidṛśoḥ-” ityam na bhavati “akiti” iti pratiṣedhāt | yadā sasītaṃ rāmaṃ lakṣmaṇaṃ ca naikṣata nāpaśyat | īkṣaterlaṅyāḍvṛddhiḥ | tadā rorudyamānaḥ bhṛśaṃ rudan | ruderyaṅantāllaṭaḥ śānajādeśaḥ | abhyapṛcchat | kaite gatā ityaprākṣīdityarthaḥ | asmai bharatāya | kriyāgrahaṇāccaturthī | vṛttaṃ bhūtārthaṃ yathāvat yathārhamityarthaḥ || “tadarham” iti vatipratyayaḥ || ākhyan kaikeyīduśceṣṭametadityācakhyurityarthaḥ || “asyativaktikhyātibhyo'ṅ ” ||

4.30

30. ābadveti || sa bharataḥ bhruvoḥ kuṭī kauṭilyaṃ bhrukuṭī bhrūbhaṅgaḥ | kuṭa kauṭilye iti dhātorauṇādika ikāraḥ || “kṛdikārāt” itīkāraḥ || “iko hrasvo'ṅyo gālavasya” iti vikalpātpūrvasyeko hrasvaḥ || ābaddhaḥ saṃbaddhaḥ bhīmo bhayaṃkaro bhrukuṭereva vibhaṅgo vikāro yena sa san | śeśvīyamāne atirodanāt bhṛśaṃ śūne ucchūne iti yāvat | śvayateryaṅantālluṭaḥ śānajādeśaḥ || “vibhāṣā śveḥ” iti vikalpāt asaṃprasāraṇapakṣe rūpam || “guṇo yaṅlukoḥ” iti dīrghaśca || aruṇe atirodanādatikopācca rakte raudre roṣādbhayaṃkare netre yasya sa san kekayīṃ muhurupālabdha ca | ayi pāpiṣṭhe kiṃ kṛtamiti muhurākrukṣacca | labhaterluṅi taṅi “jhalo jhali” iti salopaḥ | dhatvādhikāryam | iha muhuśśabdasya nimajjanavākyasthasyāpi yogyatvādupālambhena saṃbandhaḥ | nimajjanasaṃbandhe aviratatvavirodhāt | śoke śokasāgare ityarthaḥ | nimajjanliṅgāt | avirataṃ nyamāṅkṣīt nimagnaśca | masterluṅi sici “masjinaśorjhali” ityantātpūrvaṃ numvidhānāt saṃyogādilopānuṣaṅgasiddhiśca | halantalakṣaṇā vṛddhiḥ | halagrahaṇasya samudāyapratipattyarthatvāt kutvaṣatvānusvārādiparasavarṇādhikāryam | kekayī vyākhyātā ||

4.31

31. upālambhamevāha nṛpeti || sasītau sītāsahitau || “tena saha—” iti bahuvrīhau upasarjanahrasvatvam || nṛpātmajau rāmalakṣmaṇau cikleśatuḥ vanavāsādinā kliṣṭāvityarthaḥ | kliśyateraka mam̐kālliṅ | rājā mamāra mṛtaḥ || “mriyaterluṅliṅośca” iti niyamātparasmaipadam | bhavatī ca etāśca bhavatyaḥ | tyadādyekaśeṣaḥ | vidhavāḥ stha | na kevalaṃ tvameva
kintvetā api tvayā hatā ityarthaḥ | vayaṃ śocyāḥ nindābhājanatvāditibhāvaḥ | bhūranṛpā śocyā | 'śocyaṃ rājyamarājakam' iti nyāyāt| tvamapi śocyetyarthaḥ | kekayasyāpatyaṃ strī kaikeyī || "janapadaśabdātkṣatriyādañ" iti kekayaśabdādañpratyayaḥ || "kekayamitrayupralayānāṃ yāderiyaḥ" itīyādeśe guṇaḥ|| upajñāyata ityupajñā || "ātaścopasarge" iti karmaṇyaṅ pratyayaḥ || kaikeyyāḥ upajñā kaikeyyupajñam | kṛdyogaṣaṣṭhīsamāsaḥ | kaikeyyā prathamamupajñātamityarthaḥ || "upajñopakramaṃ tadādyācikhyāsāyām" iti napuṃsakatvam || bahavo'narthāḥ pūrvoktāḥ yasmin tat laghutvamatyantāyuktakāritvalakṣaṇaṃ tucchatvamityaho mahadasādhāraṇyaṃ saṃpāditaṃ pāpiṣṭhetyupālambhārthaḥ ||

4.32

32. taṃ prati svāparādhaṃ pariharati neti || saśokaḥ asau bharataḥ sarāmaṃ pitaramudvāśyamānaḥ hā tāta hā rāmeti ubhāvapi nāmagrahaṇamuccaiḥ krośannityarthaḥ | vāśṛ śabde iti daivādikātkartari laṭaḥ śānajādeśaḥ | bhuvi luṭhayan | luṭherdaivādikāluṭaḥ śatrādeśaḥ | rorudā bhṛśaṃ rodanam | ruderyaṅantāt || "apratyayāt" ityapratyayaḥ | allopayalopau | tadvān bhṛśaṃ rudannityarthaḥ | etatkaikeyyanuṣṭhitaṃ mataṃ pakṣaḥ | ahaṃ grāmaṇīrasya matkaṃ matkartṛkaṃ na || "sa eṣāṃ grāmaṇīḥ" iti kanpratyayaḥ || "pratyayottarapadayośca" ityasmado maparyantasya mādeśaḥ || iti bruvāṇaḥ sahasraśaḥ anekavāraṃ śapathān viśvāsavacanāni aśapyadakarodityarthaḥ | sa tapo'tapya-
tetivat nirdeśāt | śaperdaivādikāluṅ | 'śapate śapyati śapatyākrośatyapi śapyate' iti bhaṭṭamallaḥ ||

4.33

33. tamiti || atha sacivāstaṃ bharataṃ svasthayantaḥ sukhasthaṃ prakṛtisthaṃ kurvantaḥ āśvāsayanta ityarthaḥ | 'tatkaroti' iti ṇyantālluṭaḥ śatrādeśaḥ | narendraṃ daśarathaṃ didhakṣayantaḥ dagdhumeṣayantaḥ | daheḥ sannantāṇṇici laṭaḥ śatrādeśaḥ | ghatvādikāryam | saviprāḥ viprasahitāḥ santaḥ antyāhutiṃ pretāhutiṃ hāvayitumagnau prakṣepayitum | juhoterṇyantāt "tumunṇvulau kriyāyāṃ kriyārthāyām" iti tumun | adhvarapātrajātaṃ juhvādiyajñapātrasamūhaṃ cicīṣayanto yajamānāṅgeṣu yathāvidhi cetuṃ nidhātumeṣayantaḥ | cinoteḥ sannantāṇṇici śatṛpratyayaḥ | ārāśnagarasya nātidūre samudūhuḥ | antarbhāvitaṇyartho nirdeśaḥ | udvahayāmāsuḥ | citāmāropayannityarthaḥ | vaherliṭ | yajāditvātsaṃprasāraṇam ||

4.34

34. udeti || paṭṭadukūlāni brāhmaṇaparivrājakavannirdeśaḥ | teṣāṃ ketūna dhvajānudākṣipan utkṣiptavantaḥ | veṇuriti vaṃśādisuṣiravādyopalakṣaṇam | mṛdaṅga iti murajādyānāmupalakṣaṇam | kaṃsīyasya vikāraḥ
kāṃsya iti tālādivādyopalakṣaṇam || "kaṃsīyaparaśavyayoryañañau luk ca" iti yañpratyayaḥ chasya luk ca | teṣām || "jāteraprāṇinām" iti dvandvaikavadbhāvaḥ | na tūryāṅgatvāt | mārdaṅgikapāṇavikādivanmṛdaṅgāditūryāṇāṃ tūryāṅgatābhāvāt | avādayan vāditavantaḥ | tārāṃstāradhvanīn kambūna śaṃkhāṃścādhaman apūrayan || "pāghrā-" ādinā dhmo dhamādeśaḥ | tathā samantāt kuṅkumacandanāni āsayan akitannityarthaḥ | sarvatra laṅ ||

4.35

35. śrotreti || ṛtummṛtāvṛtuprayukto vā yajatīti ṛtvik saṃskarttā bharataḥ || "ṛtvig—" ityādinā kvinnanto nipātaḥ | ajine kṛṣṇājine prākśirasaṃ vidhāya | 'rajjuṣu caiva kṛṣṇājine caiva cottānaḥ śete' iti śāstrāt tathā kṛtvā | sarveṣu saṃveśaneṣu dakṣiṇāśirasamiti śāstre sati prākśirastvabhidhānaṃ cintyam | śākhābhedādvā samādheyam | śrotre akṣiṇī nāsā vadanaṃ ca tathoktam | prāṇyaṅgatvādekavadbhāvaḥ | sarukmamādhāya | prāṇāyataneṣu hiraṇyaśakalaṃ kṛtvā | pātrāṇi yajñapātrāṇi tathāvidhānaṃ saṃcitya | 'pātrāṇi cinoti sarvāṇyanulomāni dhruvāvarjaṃ tasya dakṣiṇe haste suvaṃ juhūṃ ca nidadhāti savya upabhṛtamurasi dhruvāmaraṇīṃ ca mukhe'gnihotrahavaṇīṃ nāsikayoḥ suvādi' ityādi 'sa eṣa yajño yudhi yajamāno'jasā svargalokameti' ityantaśāstroktavidhānāt tattadavayaveṣu vidhāyetyarthaḥ | jvalitaṃ citāgni juhāva āhutibhiratārpsodityarthaḥ ||

4.36

36. kṛteṣviti || atha bharataḥ piṇḍaśca udakaṃ ca saṃcayo'sthisaṃcayaḥ teṣu kṛteṣu satsu | śrāddhasamāptāvityarthaḥ | prajābhiramātyādibhiḥ prakṛtaṃ prakrāntam || “ādikarmaṇi ktaḥ karttari ca” iti cakārātkarmaṇi ktaḥ || abhiṣekaṃ paṭṭabandhanaṃ hitvā parihṛtya rāmaṃ pratyāninīṣuḥ abhiṣekāya pratyānetumicchuḥ | nayateḥ sannantādupratyayaḥ | sapauraḥ paurasahitaḥ | tairapyānāyayitumiti bhāvaḥ | araṇyaṃ vinayena prāyāt | anyathā rāmasyāviśvāsāditi bhāvaḥ | yāterlaṅ ||

4.37

37. śīghrāyamāṇairiti || aśīghraiḥ śīghrairbhavadbhiḥ śīghrāyamāṇaiḥ | rāmadarśanotkaṇṭhayeti bhāvaḥ | bhṛśādikyaṅantāluṭaḥ śānajādeśaḥ | kakubhaḥ aśruvānaiḥ ānantyāddiśo vyāpnuvadbhiḥ | aśroteḥ śānaci uvaṅādeśaḥ | ata eva apanthānamaparyāptatvādapanthānamupetya || “patho vibhāṣā” iti pākṣikaḥ samāsāntābhāvaḥ | sṛptaiḥ prasarpadbhirityarthaḥ | sṛpeḥ kartari ktaḥ | śokādabhūṣaiḥ bhūṣārahitairapi nāgendrarathāśvena hastirathāśvena miśraiḥ || “pūrvasadṛśa—” ityādinā tṛtīyāsamāsaḥ | bahuṣvaniyamāddhastināṃ prādhānyācca bahvaco'pi nāgendrasya pūrvanipātaḥ | janairhetubhiḥ | bhūścakāsāñcakāra vireje | svayamabhūṣitatve'pi bhuvanabhūṣāyamāṇahastyādiyogāttairabhūṣyeva bhūriti bhāvaḥ | ‘kāsyanekājgrahaṇaṃ culumpādyartham’ iti liṭi cakāserāmapratyayaḥ || “āmpratyayavatkṛño'nuprayogasya” ityatra pūrvavadgrahaṇānuvṛtteścaṃ kāstivatkartrabhiprāye'pi kṛñaḥ parasmaipadam ||

4.38

38. uditi || kiṃ ca te janāḥ vanāni puṣpāṇi phalāni ca puṣpaphalam || “jātiraprāṇinām” ityekavadbhāvaḥ || uccikyire apacikyire| cinoteḥ karttari liṭi ñittvāttaṅ || “vibhāṣā ceḥ” iti kutvam || “eranekācaḥ—” iti yaṇ || ‘duhiyācirudhipracchibhikṣiciñām—’ iti dvikarmakatvam | apāṃ samūhaḥ āpam || “tasya samūhaḥ” ityaṇ || tena gacchantītyāpagāḥ nadyaḥ || ‘ḍo'nyatrāpi dṛśyate’ || tāsu sasnuḥ snātavantaḥ| snāterliṭ | jherus || “usyapadāntāt” iti pararūpatvam | pitṝn pipriyuḥ nivāpāñjalibhiḥ prīṇayāmāsuḥ | prīṇāterliṭyusi iyaṅādeśaḥ | pulināni saikatāni itvā gatvā | iṇaḥ ktvāpratyayaḥ | aśaṅkaṃ visrabdhamāremurākrīḍan || “vyāṅparibhyo ramaḥ” iti parasmaipadam || “ata ekahal—” ityādinā etvābhyāsalopau || chāyāṃ samāśritya viśaśramuḥ śrāntāḥ ||

4.39

39. saṃprāpyeti || te janāḥ gacchatīti gaṅgā bhāgīrathī || “ganmamyacoḥ” iti gamerṇādika ganpratyayaḥ | tadambusaṃparkeṇa viśuddhibhājo'tipavitrāyāstamasāpagāyāḥ tamasānadyāstīraṃ saṃprāpya niruddhaśramavṛ-
ttayaḥ nirastakhedasaṃkrāntayaḥ santaḥ | punātīti puṇyaṃ yāmunamambu yamunājala vigāhituṃ yayuḥ ||

4.40

40. īyuriti || te janāḥ bharadvājamunerniketamāśramamīyuḥ jagmuḥ | eterliṭ | "iṇo yaṇ" iti yaṇādeśaḥ || "dīrgha iṇaḥ kiti" ityabhyāsadīrghaḥ || yasminnāśrame rāmaḥ sametyāgatya viśaśrāma viśrāntaḥ | ataste'pi tatra sotkaṇṭhāstasthuriti bhāvaḥ | atha phalavatāṃ phalavṛkṣāṇāṃ vibhūtyā saṃpadā cyutāśanāyāḥ nivṛttakṣudhāḥ santaḥ śiśiraiḥ payobhirudanyāṃ pipāsām || "aśanāyodanyadhanāyābubhukṣāpipāsāgadhaim̐ṣu" iti nipātaḥ | vyāsyan apanayan | asyaterlaṅyāṅvṛddhiḥ ||

4.41

41. vācaṃyamāniti || atha vācaṃ yacchantīti vācaṃyamān maunavratinaḥ || "vāci yamo vrate" iti khac || "vācaṃyamapurandarau ca" iti nipātanānmumāgamaḥ | sthaṇḍile śerate iti sthaṇḍilaśāyinaḥ | tadvratinaścetyarthaḥ | aniśaṃ yuyukṣamāṇān yoktumicchataḥ | yogābhyāsina ityarthaḥ | yujeḥ sannantāllaṭaḥ śānajādeśaḥ | mumukṣūn moktumicchūn | viraktānityarthaḥ | muceḥ sannantādupratyayaḥ | vinayādadhyāpayantam | brahmavidyāṃ grāhayantamityarthaḥ || "krīṅjīnāṃ ṇau" ityātve pugāgamaḥ || saśiṣyaṃ bharadvāja-
munim | pādābhyāṃ gacchantīti padāḥ pādacāriṇaḥ santaḥ | 'ḍo'nyatrāpi dṛśyate' iti gamerḍapratyayaḥ || "pādasya padājyātigopahateṣu" iti pādaśabdasya padādeśaḥ || vinayātpraṇemuḥ praṇatāḥ | namerliṭi "ata ekahal-" ityādinā etvābhyāsalopau ||

4.42

42. ātithyamiti || ebhyo bharatānugamebhyaḥ | saṃpradāne caturthī | atithyarthamātithyamatithisatkāram || "atitherghyaḥ" || parinirvivatsroḥ nirvastuṃ parikalpayitumicchoḥ | vasernivāsārthakātsaṃnnantādupratyayaḥ | upasargavaśādarthāntaratvam || "saḥ syārdhadhātuke" iti sakārasya takāraḥ|| dhāmaprathimnaḥ tejorārśamunerityarthaḥ | tejoviśeṣadyotanārthaṃ 'tejasāṃ hi na vayaḥ samīkṣyate' iti vat tejastadvatorabhedena vyapadeśaḥ | yogabalena yogamahimnā kalpadrumāḥ saṃkalpopanatāḥ kalpavṛkṣāḥ pheluḥ bhakṣyabhojyādikam | phalaterliṭ || "tṛphalabhajatrapaśca" ityetvābhyāsalopau || tathā mradimānvitāni mṛdutvamupagatāni drāghimavanti dairghyayuktāni vāsāṃsi vastrāṇi ca udūhuḥ udvahanti sma | yajāditvātsaṃprasāraṇam | pṛthumṛdudīrghaśabdebhyaḥ tasya bhāvaḥ ityarthe pṛthvādibhyaḥ imanic | pṛthumṛduśabdayoḥ || "ra ṛto halāderlaghoḥ" iti rādeśaḥ || dīrghaśabdasya "priyasthira-" ityādinā drāghādeśaḥ || paścānmatup ||

4.43

43. ājñāmiti || tasmin tatkāle tilottamādyā vanitā apsarasaḥ ājñāṃ bharatānugādeśaṃ pratīṣuḥ agrahīṣuḥ yathoktaṃ cakrurityarthaḥ | iṣerliṭi dvirbhāvādikāryaṃ savarṇadīrghādikāryam | vinayādupāsthuḥ asevanta ityarthaḥ | tiṣṭhaterluṅi "gātisthā-" ityādinā sico luk || "āta:" iti jherjus || "usyapadāntāt" iti pararūpatvam | sarāgaṃ rāgabandhayuktaṃ jaguragāyana | gāterliṭi dvirbhāve "kuhoścuḥ” pararūpatvaṃ ca || sabhāvaṃ śṛṅgāraceṣṭāyuktaṃ nanṛtuḥ anṛtyan | nṛterliṭi “urat” ityabhyāsaṛkārasyātvam | “asaṃyogāt—” iti liṭaḥ kitvānna guṇaḥ || savibhramaṃ savilāsaṃ nemuḥ praṇemuḥ | namerliṭi “ata ekahal—” ityetvābhyāsalopau | udāraṃ gambhīramūcuḥ vyājahruḥ | vacerbūñādeśasya liṭi saṃprasāraṇe dvirbhāve savarṇadīrghaḥ ||

4.44

44. vastreti || atha munirbharadvājaḥ vastrāṇi annāni pānāni ca vastrānnapānam | 'sarvo dvandvo vibhāṣekavadbhavati' ityekavadbhāvaḥ | śayanaṃ ca || jātāvekavacanam | nānāvakāśe yathābhimate pṛthakpṛthakpradeśe ruciraṃ manojñaṃ yathā tathā praklṛptaṃ sajjaṃ kṛtvā prītavān hṛṣṭaḥ san| prīñaḥ prītyarthād daivādikādakarmakātkarttari niṣṭhā | tān bharatānugānāha sma uktavāṃśca | kiṃ tat | tadāha | he janāḥ asminnāśrame nivadhvaṃ yathecchaṃ vastrāṇi paridhatta | vaserācchādanārthālloṭi dhvami dhātusakārasya || “jhalāṃ jaś jhaśi" iti jaśtvam || āntaratamyāddhakāraḥ|
ādhvamupaviśata | āsa upaveśane | sarvaṃ pūrvavat | pibata peyajātaṃ yathecchaṃ dhayata | pā pāne | thasya tādeśaḥ || “pāghrā-” ityādinā pibādeśaśca | atta suṣṭhu bhakṣyāṇi bhakṣayata | adoloṭi thasya tādeśaḥ | śedhvaṃ visrabdhaṃ saṃviśata | śīṅo loṭi dhvami śapo luk || “śīṅaḥ sārvadhātuke guṇaḥ” iti guṇaḥ | sarvatra “praiṣātisargaprāptakāleṣu kṛtyāśca” ityatisarge loṭ | atisargaḥ kāmacārābhyanujñā | atra sarvatra vidhau loṅiti pūrvavyākhyātārastadasat | na tāvatkiñcidatra jyotiṣṭomādivatkiñcidapyapūrvaṃ vidheyamasti rāgata evaiṣāṃ prāptatvāt | nāpyatrartau jāyāmupeyāditivanniyamyate tadanicchatāmakaraṇe pratyavāyābhāvāt | nāpi sthānāntaravihāraparisaṃkhyāparatvamiti vācyam | pañcetarapañcanakhabhakṣaṇavat sthānāntaravihāre doṣābhāvāt | doṣatrayaduṣṭatvādasmaduktameva yuktam ||

4.45

45. ta iti || te janāḥ bhuktavantaḥ vāsāṃsi vasitvā ācchādya | vaserācchādanārthāt ktvāpratyayaḥ | valāditvādiṭ | suṣṭhu sukhaṃ yathā bhavati tathā susukhaṃ rajanīmuṣitvā sthitvā | atyantasaṃyoge dvitīyā | “vasatikṣudhoriṭ” || yajāditvātsaṃprasāraṇam | prabhāte saṃprāptā adhvānaṃ samadhvāḥ adhvagatā ityarthaḥ | prādisamāsaḥ || “upasargādadhvanaḥ” iti samāsāntaṣṭacpratyayaḥ | drutaṃ rathavājinā yuktairnāgai rathavājināgaiḥ | madhyamapadalopisamāsāśrayaṇena senāṅgadvandvaikavadbhāvaṃ vārayanti | ramyavanāṃ mandākinīṃ nāma citrakūṭanikaṭasthāṃ kāṃcana nadīṃ na tu gaṅgāmityāraṇya-
kāṇḍe draṣṭavyam | samīyuḥ | iṇo liṭi jheśi “iṇo yaṇ” || “dīrghe iṇaḥ kiti” ityabhyāsadīrghaḥ ||

4.46

46. vaikhānasebhya iti || tato mandākinīgamanānantaraṃ vaikhānasebhyo vānaprasthebhyaḥ | ‘vaikhānasavānevāsivānaprasthāśca tāpasāḥ’ iti yādavaḥ|| “ākhyātopayoge” ityapādānatvam | śrutā rāmavārttā citrakūṭagamanavṛttānto yaiste santaḥ | viśeṣeṇa śiñjānapataṅgasaṅghaṃ kūjatpakṣikulam | śiñerlaṭaḥ śānajādeśaḥ | abhraṃ lihantītyabhraṃlihāni abhraṃkaṣāṇi || “vahābhre lihaḥ” iti khaci mumāgamaḥ || tānyagrāṇi śikharāṇi yasya tam | ata eva ravimārgasya bhaṅgaḥ pratirodho'syāstīti tathoktam | matvarthīyo'kāraḥ | citrakūṭamadriṃ prati ānaṃhire jagmuḥ | ahi gatau iti dhātorliṭ || “ata ādeḥ” ityabhyāsadīrghaḥ || “tasmānnuḍdvihalaḥ” iti nuḍāgamaḥ ||

4.47

47. dṛṣṭveti || sumitrāyā apatyaṃ pumān saumitriḥ | bāhvāditvādiñ| kakubho diśaḥ ūrṇuvānān vyāpnuvataḥ | ūrṇoteḥ śānac uvaṅādeśaśca| balaughān senāsamūhān dṛṣṭvā śṛṅgasya vikāraḥ śārṅgaṃ dhanuḥ vitatya
vistārya sajjaṃ kṛtvetyarthaḥ | tanoteḥ samāse ktvo lyap | tuk | anunāsikalopaḥ | kavacaṃ varma pinahya | naherlyap | 'vaṣṭi bhāgurirallopamavāpyorupasargayoḥ' iti vikalpādallopaḥ | sisaṃgrāmayiṣuḥ saṃgrāmayituṃ yoddhumicchuḥ | saṃgrāma yuddhe iti dhātoścurādiṇyantāt sannantādupratyayaḥ | ata eva śiteṣuḥ niśitabāṇaḥ san | akṣiṇī ca dhruvau ca akṣidhruvam || "acatura-" ityādinā nipātanātsādhuḥ | ujjihānaḥ udgamayan | ṇijarthagarbho nirdeśaḥ | jahāteḥ karttari laṭaḥ śānajādeśaḥ | tasthau sthitavān | pratipakṣabhrāntyā sannaddha ityarthaḥ ||

4.48

48. śukleti || atha dāśarathī rāmaḥ śuklottarāsaṅgabhṛtaḥ śuklottarīyadhāriṇaḥ na tu kavacabhṛtaḥ | kvip | viśastrān nirāyudhān na tūdyatāyudhān | pādaiḥ śanairāpatantaḥ āgacchataḥ na tu yānaistūrṇam | pramanyūn prabhūtaśokān rudata ityarthaḥ | natu śveumānān | bharatānugān vītaviruddhabuddhīn vigatavairābhisandhīn | kiṃ tu vivandiṣūn vandituṃ praṇantumicchūn | svavargryān svavarge bhavān svapakṣapātina ityarthaḥ || "vargāntācca" || "aśabde yatkhāvanyatarasyām" iti yatpratyayaḥ || auhiṣṭa ūhitavān | ūhaterluṅi sicyāḍvṛddhiḥ | anuddhataveṣaliṅgena suhṛdbhāvenāgatānniścikāyetyarthaḥ ||

4.49

49. samūleti || athaite bṛṃhitamanyuvegāḥ pravṛddhaśokavegāḥ ata eva rudantaḥ kṣitipālaṃ daśarathaṃ rāmaviyogaśokānmṛtam uccaiḥkāramuccaiḥ kṛtvā āvedayantaḥ putraśokānmṛta ityuccaiḥ kathayanta ityarthaḥ || "avyaye'yathābhipretākhyāne kṛñaḥ ktvāṇamulau" iti ṇamulrapratyayaḥ | nīcairākhyeyasyāniṣṭasya uccairākhyānamevātra ayathābhipretākhyānam | rāmāntikaṃ rāmasamīpadeśaṃ samūlakāṣaṃ svaśarīraluṇṭhanaiḥ patanaiḥ samūlaṃ kaṣitvā cakruṣuḥ | āmūlāccakaṣurityarthaḥ || "nirmūlasamūlayoḥ kaṣaḥ" iti ṇamulrapratyayaḥ || "kaṣādiṣu yathāvidhyanuprayogaḥ" ||

4.50

50. ciramiti || atha rāghavaḥ rāmaḥ lakṣmaṇasāhacaryāt | tathā ca rāmalakṣmaṇābhyāmityarthaḥ | ciraṃ karuṇaṃ dīnaṃ saśabdaṃ sadhvānaṃ ca yathā tathā ruditvā paridevyā saritametya nadīṃ gatvā madhye jalasya madhyejalaṃ tasmājjalamadhyādityarthaḥ | lyablope pañcamī| tatra snātvā nirgatyetyarthaḥ|| "pāre madhye ṣaṣṭhayā vā" ityavyayībhāvaḥ | "apañcamyāḥ" iti niṣedhānna lugamattvādau | apāmantike tīre | dvau añjalī samāhṛtau dvyañjalam || "taddhitārtha-" ityādinā samāhāre dviguḥ || "dvitribhyāmañjaleḥ" iti samāsāntaṣṭac || dvyañjalamiti lakṣaṇayā dvyañjaligṛhītamityarthaḥ | anyathā ghaṭaḥ paṭa iti vat dvyañjalaṃ jalamiti sāmānādhikaraṇyāyogāt| na tu dvyañjaliḥ pramāṇamasyeti sāmānādhikaraṇyasiddhiḥ||"dvigorluganapatye" iti pramāṇataddhitaluka samāsāntānupapattiprasaṅgāt | tatra "ataddhitaluki" ityanuvṛtteriti | kiṃ cātra dvyañjalamiti sādhanadvitvamucyate | dvayoḥ katrrorañjalyorapi dvitvāt | na tu deyajalāñjalitvam | ato na tannitvaikottaravṛddhiḥ vidhāyakaśāstravirodha iti sarvaṃ samīhitam | īdṛgjalaṃ gotramabhidhāya gotrābhidhāyaṃ nāmagrāham 'gotraṃ nāmni kule'cale' iti yādavaḥ || "dvitīyāyāṃ ca" iti ṇamulapratyayaḥ || "āto yukciṇkṛtoḥ" iti yuk || prattaṃ dattam | prapūrvādadāteḥ karmaṇi ktaḥ || "aca upasargāttaḥ" iti dadastakārādeśaḥ ||

4.51

51. atha rāmo rājyāya bharatamanunayannāha araṇyeti || he vatsa pitā daśaratho māṃ pragalbhamapīti bhāvaḥ | sukare'raṇyayāne vanavāse prāyuṅkta niyuktavān || "propābhyāṃ yujeḥ" ityātmanepadam || tvāṃ bālamapīti bhāvaḥ | duṣkare rājye prāyuṅkta | batetyanaucityārthe | he dhīra dhairyasaṃpanna śucaṃ madvanavāsanimittaṃ śokaṃ mā gāḥ mā gamaḥ | sukaratvāttasyeti bhāvaḥ || "iṇo gā luṅi" || "na māṅyoge" || kintvamuṃ bharaṃ pitṛdattaṃ rājyabharaṃ durvahamapīti bhāvaḥ | bhṛ bharaṇe iti dhātoḥ kryādikāt "ṛdorap" | vaha saṃpādaya | vidhau loṭ | pitrājñāyā durlaṅghyatvāditi bhāvaḥ | rāmeṇa kanīyānanuja ityarthaḥ || "yuvālpayoḥ kananyatarasyām" iti kanādeśaḥ || pūrvoktamābhāṣi bhāṣitaḥ | bruverarthagrahaṇādvikarmakatvam | 'apradhāne duhādīnām' ityapradhāne karmaṇi luṅ ||

4.52

52. kṛtīti || kiṃ ca vatsa vṛddhamateṣu jñānavṛddhācāreṣu śrutamananena śrutī kṛtamanena kṛtī | teṣāṃ śrotā anuṣṭhātā cetyarthaḥ || “iṣṭādibhyaśca” iti inipratyayaḥ || “kasyenviṣayasya karmaṇi saptamī vaktavyā” | dhīmān tvaṃ pituridaṃ paitṛkam || “pituryacca” iti cakārāṭṭhañ || vacanaṃ na kuryāścet na pālayeccet | iha loke parasyānyasyāpi puṃsaḥ kule vicchidyamāne'pyutsādyamāne'pi putrakāmyā ātmanaḥ putrecchā | putraśabdātkāmyajantādapratyaye ṭāp | kathaṃ syāt na kathaṃcidapi syādityarthaḥ | avidheyaputrādapi kuloccheda eva varamiti na ko'pi putrakāmaḥ syāditi bhāvaḥ||

4.53

53. asmākamiti || asmākamuktamasmadvacanaṃ bahu manyase cet pitṛsamo jyeṣṭha iti mānayasi cet | mayi jyeṣṭhe sthite tvaṃ neśiṣe na prabhavasyapi yadi kiṃ tu matparatantro'si madājñākaro'si cedityarthaḥ | tathā tātavākye pitṛśāsane atiṣṭhan asthinaḥ san jihreṣi yadi lajjase cet | hrīlajjāyām “ślau” iti dvirbhāvaḥ | guṇaḥ | śaṅkāmamuśayai jahīhi || “ī hlyaghoḥ” itīkāraḥ || vrajāyodhyāṃ gaccha pṛthvīṃ śādhi pālaya || “śā hau” iti śābhāvasyāsiddhatvāt “hujhalbhyo herdhiḥ” ||

4.54

54. atha bharato rāmaṃ pratyāha vṛddheti || urasā nirmitaḥ aurasaḥ udaryaḥ putraḥ || “uraso'ṇ ca” ityaṇapratyayaḥ || vṛddho jyeṣṭha auraso yasyāstāṃ rājyasya dhurāṃ rājyadhurām || “ṛkpūra—” ityādinā samāsānto'pratyayaḥ || paravalliṅgatāyāṃ striyāṃ ṭāp | pravoḍhum || “śakadhṛṣa—” ityādinā tumun || “sahivahorodavarṇasya” ityokāraḥ || ḍhatvādikāryam | kanīyān kaniṣṭho'haṃ kathamutsaheya rocayeya | garhitametadityarthaḥ || “vibhāṣā kathamri liṅ ca” iti garhāyāṃ saherliṅi taṅi “iṭo't” || kulakīrttiṃ lumpatyucchinattīti tallopam || “karmaṇyaṇ” || tasminkarmaṇi māṃ mā prayukthāḥ mā niyuṅkṣva | yujerluṅi taṅi sici || “jhalo jhali” iti sijlopaḥ || iti bharato'pi rāmaṃ dharmyaṃ dharmādanapetaṃ vākyam || “dharmapathyarthanyāya—” ityādinā yatpratyayaḥ || prāha sma || “laṭ sme” iti bhūte laṭ ||

4.55

55. ūrjasvalamiti || ūrka balaṃ tadvadūrjasvalam || “jyotsnātāmisrā—” ityādinā nipātanātsādhuḥ || hastituraṅgam || senāṅgatvādekavadbhāvaḥ | etat rājabhāñji rājārhāṇi ratnāni cāmūni | rājanyānāṃ samūho rājanyakaṃ caitaditi purovartinirdeśaḥ || “gotrokṣa—” ityādinā vuñ | tvayi sthite ahaṃ kṣitīndraḥ syāmiti etatpāpaṃ śāntaṃ nirastamastu | tadetaduccāraṇamapi nārhatīti bhāvaḥ ||

4.56

56. pratīti || rāghavo rāmaḥ iti nigaditavantamuktavantaṃ bharataṃ jagāda | kimiti | he bharata tvaṃ madīye pāduke gṛhītvā vraja gaccha | cyutanikhilaviśaṅko nirastasamastātaṅkaḥ tathā janaughaiḥ pūjyamānaḥ san asmanmatenāsmadanumatyaiva sakalabhuvanarājyaṃ sarvalokādhipatyaṃ kāraya pādukābhyāṃ prayojyābhyāmityarthaḥ ||
iti śrīpadavākyapramāṇapārāvārapārīṇaśrīmahopādhyāyakolācalamallināthasūriviracite bhaṭṭikāvyavyākhyāne sarvapathīnākhyāne tṛtīyaḥ sargaḥ ||

Linked texts (1)