Pramāṇa · Search · About · API

Ravanavadha 5: atha caturthaḥ sargaḥ

Sarvapathīnā 5

Language
Sanskrit

atha caturthaḥ sargaḥ

5.1

1. nivṛtta iti || dhīmān punaḥ paurāḥ mā gamanniti buddhimān rāmaḥ bharate nivṛtte sati atrerātrimaharṣestapovanaṃ prapede prāptaḥ | atrātrivane pūjitaḥ śītāṅgarāgādinā satkṛtaḥ san daṇḍakāraṇyaṃ daṇḍakākhyavanamīyivān prāptaḥ || "upeyivān-" iti kvasvantanipātane upopasargābhyāsasyātantratvādanyopasṛṣṭo'nupasṛṣṭo vā sādhureva ||

5.2

2. aṭāṭyamāna iti || sahasītaḥ salakṣmaṇaḥ || "tena saha-" iti bahuvrīhiḥ | "vopasarjanasya" iti sahaśabdasya sabhāvavikalpādubhayatrāpi prayogaḥ || araṇyānīṃ mahāraṇyam | 'kālabhāvādhvagantavyāḥ karmasaṃjñā hyakarmaṇām | deśaścākarmakāṇāṃ ca karmasaṃjñā bhavediha' || iti vacanāddeśasyāpyaraṇyānyāḥ karmatvam | "indravaruṇa-" ityādinā "himāraṇyayormahattve" iti ṅīpānugāgamaśca || aṭāṭyamāno bhṛśamaṭan | yaṅvidhāne "sūcisūtrimūtryaṭyarthaśūrṇotīnāmanekājahalādyarthamupasaṃkhyānam" ityaṭateryaṅantāluṭaḥ śānajādeśaḥ || "dīrgho'kitaḥ" ityabhyāsadīrghaḥ || rāmo bubhukṣuṇā bhoktumicchunā kṣudhitenetyarthaḥ | bhujeḥ sannantādupratyayaḥ | bibhyatyasmāditi bhīmena bhayaṃkareṇa rakṣasā virādhākhyena balādutkṣipya ūrdhvaṃ kṣiptvā jahre hṛtaḥ | yadyapi sītā hṛtā na rāmaḥ 'sa jahāra tayormadhye maithilīṃ lokaśoṣaṇe' iti darśanāt | tathāpi taddharaṇasyātmaharaṇaprāyatvāttathāvyapadeśaḥ ||

5.3

3. avāgiti || tatastau rāmalakṣmaṇau avākchirasamadhomastakamūtpādamūrdhvacaraṇaṃ kṛtāntenāntakenāpi durdamaṃ durharaṇaṃ vidhādhākhyaṃ taṃ rākṣasaṃ bhujau bhaṅktvā || "jāntanaśāṃ vibhāṣā" iti nalopābhāvapakṣe rūpam | vasudhāyāṃ nicakhnatuḥ nikhātavantau | khanaterliṭ | taso'tusi "gamahana-" ityādinā upadhālopaḥ ||

5.4

4. āṃhiṣātāmiti || tato virādhavadhānantaraṃ raghū lakṣaṇayā tau rāghavau vyāghrāviva raghuvyāghrau raghuśreṣṭhau | upamitasamāsaḥ | raghupadasya janapadāvācitvena atadrājakatvāt bahuṣvapi tāvattaddhitaluk cintyaḥ dvayoḥ kā vārttā | tena lākṣaṇiko raghuśabda iti suṣṭūktaṃ raghū vyāghrāviveti | brāhmayā brahmasaṃbandhinyā vaidikyā śriyā| sambandhādaṇi ṅīp|| "brāhmo'jātau" iti vyatirikkārthe nipātanāṭṭilopaḥ || adhyāsitamadhiṣṭhitaṃ śaraṇaiṣiṇāṃ śaraṇārthinām | iṣestācchīlye ṇiniḥ | śaraṇe rakṣaṇe sādhuṃ śaraṇyam | 'śaraṇaṃ rakṣaṇe gṛhe' iti viśvaḥ | "tatra sādhuḥ" iti yatpratyayaḥ || śarabhaṅganāmno munerāśramamāṃhiṣātāṃ gatavantau | ahi gatau iti dhātorluṅi taṅi sicīṭ | āḍvṛddhiḥ ||

5.5

5. pura iti || atha śarabhaṅgaḥ ārātsamīpe sutīkṣṇasya munerniketanamāśramaṃ pradiśya rāmasya nivāsatvenādiśya | svāśramasyānantarameva svaprayāṇe śūnyabhāvitvāditi bhāvaḥ | rāmasya puraḥ vapuḥ svaśarīraṃ jvalane agnau juhavāṃcakāra ājuhāva || "bhīhrībhṛhuvāṃ śluvacca" iti vikalpādāmpratyayaḥ|| śluvatkāryaṃ dvirbhāvaśca ||

5.6

6. yūyamiti || he rāghava yūyaṃ teṣāṃ tritvādbahuvacanam | samaiṣyatha samāgamiṣyatha | samāṅpūrvādiṇo lṛṭ || "etyedhatyūṭhsu" iti vṛddhiḥ || iti hetorvayam || "asmado dvayośca" iti cakārādekatve bahuvacanam || asminvane āsiṣmahi āsthāsma | āserluṅi mahiṅi sicīṭ | sthitiphalaṃ ca siddhamityāha | yūyaṃ dṛṣṭāḥ stha bhavatha | sākṣādviṣṇusākṣātkārātkṛtārtho'smīti | asterlaṭ thi || "śnasorallopaḥ" || vo yuṣmabhyam || "bahuvacanasya vasnasau" || svasti kalyāṇam || "namaḥsvasti--" ityādinā caturthī || svapuṇyavijitāṃ svadharmārjitāṃ gatiṃ lokaṃ yāmo yāsyāmaḥ | varttamānasāmīpye laṭ | iti coktvājuhāveti yojyam ||

5.7

7. tasminniti || tasmin śarabhaṅge kṛśānusādbhūte bhasmībhūte satītyarthaḥ || "vibhāṣā sāti kārtsnye" iti sātipratyayaḥ || aniśamāśramān bhraman saṃrakṣaṇārthamāśrameṣu paryaṭan | 'deśaścākarmakāṇām' iti vacanādāśramāṇāṃ karmatvam | sutīkṣṇamunisaṃnidhau parṇaśālāyāmuvāsa uṣitavān | vaserliṭi “liṭyabhyāsasyobhayeṣām" ityabhyāsasya saṃprasāraṇam ||

5.8

8. vaneṣviti || vasatau sādhuṣu vāsateyeṣu vasatiyogyeṣu vaneṣu || "pathyatithivasatisvapaterḍhañ" || saṃstīryate iti saṃstaraḥ talpam || "ṛdorap" || tasmin parṇānāṃ saṃstare parṇatalpe nivasan niṣīdan | śerate'syāmiti śayyā || "saṃjñāyāṃ samaja-" ityādinā kyap || tasyāḥ satvaramutthāya śayyotthāyam || "apādāne parīpsāyām" iti ṇamul | yuk | parīpsā tvarā | mṛgānvidhyan praharan | vyadheḥ śatari "grahijyā-" ityādinā saṃprasāraṇam | atithiṣu sādhurātitheyaḥ san | na tu kukṣiṃbhariḥ sannityarthaḥ | vāsateyavat ḍhañ | vicakrame vicacāra || "veḥ pādaviharaṇe" ityātmanepadam ||

5.9

9. ṛgyajuṣamiti || saḥ rāmaḥ śūle kāṣṭhāgre ukhāyāṃ sthālyāṃ saṃskṛtaṃ māṃsaṃ śūlyamukhyaṃ ca || "śūlokhādyat" || devasāt devādhīnaṃ deyaṃ devasātkṛtvā || "deye trā ca" iti cakārātsātipratyayaḥ || homavān nityahomī san | ṛcaśca yajūṃṣi ca ṛgyajuṣamadhīyānān sāmanyāṃśca sāmādhyetṝṃścetyarthaḥ || "tatra sādhuḥ" iti yatpratyayaḥ || samarcayan māṃsena sammānaṃ kurvan bubhuje bhuktavān || "bhujo'navane" iti taṅ || devabrāhmaṇahutaśiṣṭaṃ bhuṅkte nātmārtham | 'na pacedannamātmanaḥ' iti niṣedhāditi bhāvaḥ ||

5.10

10. atha yugmenāha vasāna iti || tantrāt tantuvāyaparicchedādacirāpahṛtastantrapaṭastantrakaṃ pratyagrapaṭaḥ || “tantrādacirāpahṛte” iti kanpratyayaḥ| ‘tantraṃḥ svarāṣṭracintāyāṃ tantuvāyaparicchade’ iti yādavaḥ| tannibhe tattulye| sarvāṅgaṃ vyāpnuta iti sarvāṅgīṇe || “tatsarvādeḥ—” ityādinā khapratyayaḥ| tarutvacau valkale vasānaḥ ācchādayan| vasa ācchādane śānac| kāṇḍīraḥ bāṇavān| ‘kāṇḍo'strī daṇḍabāṇa—’ ityamaraḥ || “kāṇḍāṇḍādīrannīracau” iti matvarthīya īranpratyayaḥ || khaṅgikaḥ khaṅgī| matvarthīyaḥṣṭhan | khāṅgika iti pāṭhe “praharaṇam” iti ṭhak | śārṅgī dhanvī| matvarthīya iniḥ| tanuṃ trāyata iti tanutram || “āto'nupasarge kaḥ” || tadvān kavacī viprān rakṣan ||

5.11

11. hitveti || dandaśūkānāṃ hiṃstrāṇāmariḥ || “yajaṃjaṃpa—” ityādinā ukañ pratyayaḥ || asau rāmaḥ| āśritāḥ āśitavatyo gāvaḥ eṣviti āśitaṅgavīnāni gobhakṣitakuśapalālādikāni ityarthaḥ || “apaḍakṣāśitaṅgavvalaṃkarma—” ityādinā svārthe khapratyayaḥ. || etasmādeva nipātanātpūrvapadasya sumāgamaḥ | taॉniṃ hitvā̍| yeṣu vaneṣu phalairāśitānāmāśitavatāṃ ca bhavanamāśitaṃbhavaṃ mṛṣṭāśitvaṃ saṃbhavatīti śeṣaḥ || “āśite bhuvaḥ karaṇabhāvayoḥ” iti bhāve khac || mumāgamaḥ| teṣu vaneṣu nirbhayaḥ san ānamra babhrāmetyarthaḥ| anra gatau iti dhātorliṭ || “ajādeḥ—” iti dvitve “ata ādeḥ” ityabhyāsadīrghaḥ || “tasmānnuḍ dvihalaḥ” iti nuḍāgamaḥ || riktāni vanāni hitvā pūrṇeṣu vijahāretyarthaḥ ||

5.12

12. vrātīneti || nānājātīyāḥ aniyatavṛttayaḥ utsedhajīvino vrātāḥ tatkarma vrātaṃ tena jīvantīti vrātīnāḥ || “vrātena jīvati” iti khañpratyayaḥ || teṣāṃ svaśarīrāyāsajīvināṃ vanavarttināṃ ye vyālāḥ hiṃstrāḥ teṣu dīptāstraḥ tīkṣṇāstraḥ san | sunvanti somamiti sutvānaḥ somasutaḥ somayājinaḥ || “suyajorṅghvanip” || tugāgamaḥ | tān sutvanaḥ || “na saṃyogādvamantāt” ityallopaniṣedhaḥ || tān sutvanaḥ paripūjayan satkurvan | mahānto brahmaṇo mahābrahmāḥ mahābrāhmaṇāḥ brāhmaṇottamāḥ || “kumadbhyāmanyatarasyām” iti samāsāntaṣṭac || tairmahābrahmaḥ| paritaḥ sīdantīti pariṣat sabhā | kvip| 'parṣatraividhyameva' ityādiprayogaḥ ikāraparihāreṇa parṣadityapyucyata iti gamayitavyaḥ| tathā ca parṣadvalān parṣadvataḥ uttamabrāhmaṇasabhāvata ityarthaḥ || “rajaḥ kṛṣyāsutipariṣado valac” iti matvarthīyo valacpratyayaḥ | nikaṭe varttino naikaṭikāḥ teṣāṃ tān vā āśramān āṭa teṣu vicacāretyarthaḥ | 'deśaścākarmakāṇām' iti vacanāt āśramāṇāṃ karmatvam | aṭorliṭ || “ata ādeḥ” ityabhyāsadīrghaḥ ||

5.13

13. paredyuriti || parasminnahani paredyavi | asminnahanyadya | pūrvasminnahani pūrvedyuḥ | anyasminnahani anyedyuścāpi sarvadā ityarthaḥ || “sadyaḥ parut—” ityādinā nipātanātsarvatra sādhutvam || “taddhitaścāsarvavibhaktiḥ” ityavyayatvam | munīndrāṇāṃ vṛddhikṣayau hānivṛddhī cintayan dhyāyan priyambhāvukatāṃ teṣāmeva priyībhūtatvam || “āḍhyasubhaga—” ityādyanuvṛttau “karttari bhuvaḥ khiṣṇuckhukañau” ityabhūtatadbhāve karttari khukañ pratyayaḥ | mumāgamaḥ | agāt prāptaḥ | sarvadā tayoryogakṣemānusandhānāt teṣāmaharaharatipriyo'bhūdityarthaḥ ||

5.14

14. ātiṣṭhadviti || rāmaḥ patatribhyaḥ kukkuṭādipakṣibhyaḥ prātastarāmatiprabhāte tato'pyatyantapūrvakāle prabuddhaḥ san || "pañcamī vibhakte" iti pañcamī || prātastarāmityavyayādāmpratyayaḥ | āyatyo dohāya gocarādāgacchantyo gāvo yasminkāle sa kāla āyatīgavam | tiṣṭhadguprabhṛtitvādavyayībhāvaḥ | tasminkāle || “tṛtīyāsaptamyorbahulam" iti saptamyā ambhāvaḥ | prakrāntāṃ pravṛttām | samyak dhyāyante asyāmiti sandhyā || "ātaścopasarge" iti aṅpratyayaḥ || rātrindivaṃ sandhau bhavā vā sandhyā | bhavārthe yatpratyayaḥ | tāṃ tasyāmityarthaḥ | atyantasaṃyoge dvitīyā | tiṣṭhanti gāvo yasmindohāyeti tiṣṭhadgu || 'tiṣṭhadguprabhṛtīni ca" ityavyayībhāvanipātanātsādhuḥ | tatparyantamātiṣṭhadgu || "āṅ maryādābhividhyoḥ" iti punaravyayībhāvaḥ || japan gāyatrījapaṃ kurvan raviṃ praṇaman | apararātre āyatīgavakālamārabhya tiṣṭhadgukālaparyantaṃ tiṣṭhanneva sāvitrīṃ japan sūryodaye taṃ praṇataḥ | 'japannāsīta sāvitrīṃ pratyagātārakodayāt | saṃdhyāṃ prāk prātarevaṃ hi tiṣṭhedāsūryadarśanāt' || iti smaraṇāditi bhāvaḥ ||

5.15

15. dadṛśe iti || atha sūryopasthānānantaraṃ sa rāmaḥ parṇaśālāyāmabhīkayā kāmukayā || "anukāmikābhīkaḥ kamitā" iti nipātaḥ || rākṣasyā rāvaṇāvarajayā kāmarūpiṇyā śūrpaṇakhayā dadṛśe dṛṣṭaḥ | karmaṇi liṭ | asakā kutsitā asau rākṣasī || “avyayasarvanāmnākac prāk
ṭeḥ"|| bhāryāḍhamūḍhabhāryam || "vāhitāgnyādiṣu" iti niṣṭhāyāḥ paranipātaḥ || taṃ rāmamavajñāya sāpalyādavadhīrya saumitraye lakṣmaṇāya || "ślāghahnuṅsthāśapāṃ jñīpsyamānaḥ" iti saṃpradānatvāccaturthī || tasthe svābhiprāyaṃ prakāśayantī sthitā | tiṣṭhateḥ karmakarttari liṭ || "prakāśanastheyākhyayośca" iti prakāśane taṅ |

5.16

16. athāsyā rūpaṃ varṇayati ślokatrayeṇa dadhānetyādinā || valibhaṃ trivalīgat || "tundivalivaṭerbhaḥ" iti matvarthīyo bhapratyayaḥ | madhyamavalagnaṃ dadhānā | karṇayormūle karṇajāhe || "tasya pākamūle pīlvādikarṇādibhyaḥ kuṇabjāhacau" iti jāhacpratyayaḥ || tayorvilocane yasyāḥ sā karṇajāhavilocanā karṇāntalocanetyarthaḥ || saptamīpūrvapado bahuvrīhiḥ | atikrāntena sarvamatisarveṇa sarvotkṛṣṭenetyarthaḥ || "atyādayaḥ krāntādyarthe dvitīyayā" iti samāsaḥ || "ekavibhakti cāpūrvanipāte" iti pratiṣedhāt upasarjanasyāpi sarvaśabdasya na pūrvanipātaḥ | vāk ca tvak ca vāktvacam | prāṇ‍yaṅgatvādekavadbhāvaḥ || "dvandvāccudaṣahāntātsamāhāre" iti ṭacpratyayaḥ | tenopalakṣitā | itthaṃbhūtalakṣaṇe tṛtīyā | mṛdubhāṣiṇī mṛdvaṅgī cetyarthaḥ | pakṣatau pakṣamūle pratipadi candralekheva sthitetyupamālaṃkāraḥ || "pakṣāttiḥ" iti tipratyayaḥ | 'pakṣatirgahato mūle dvayoḥ pratipadorāpi' iti yādavaḥ ||

5.17

17. supāditi || śobhanau pādau yasyāḥ sā supāt || "saṃkhyāsupūrvasya" iti samāsāntalopaḥ || "pādo'nyatarasyām" iti vikalpādanīkāraḥ | dviradanāsā karikara iva ūrū yasyāḥ sā dviradanāsos tadvadvṛttānupūrvītyarthaḥ || “ūrūttarapadādaupamye” ityūṅ pratyayaḥ | mṛdunī pāṇitale aṅgulayaśca yasyāḥ sā tathoktā | napuṃsakaikaśeṣapūrvapado bahuvrīhiḥ | talaśabdasyāprāṇyaṅgavācitvāt na dvandvaikavadbhāvaḥ | aṅguliśabdasyālpāctaratve'pi pūrvanipātavyabhicāraḥ | “samudrāgrādvaḥ” iti sautravyabhicāraliṅgāt | prathimānaṃ dadhānena pṛthulena ghanena nibiḍena jaghanena upalakṣitā sā rākṣasī tasthe iti pūrveṇa sambandhaḥ ||

5.18

18. unnasamiti || unnasamunnatanāsikam || “upasargācca” iti nasādeśaḥ || śuddhāḥ śubhrāḥ dantāḥ yasya tat śuddhadat || “agrāntaśuddha—” ityādinā datrādeśaḥ || lolakuṇḍalaṃ vaktraṃ dadhatī paśyataḥ prekṣamāṇān janān | śaṃ sukhameṣāmastīti śaṃyūn sānandān kurvāṇā || “kaṃśaṃbhyāṃ babhayustitutayasaḥ” iti yuspratyayaḥ || sragviṇī mālyavatī || “asmāyāmedhāsrajo viniḥ” || suhasaṃ susmitamānanaṃ yasyāḥ sā || “svanahasorvā” iti vikalpādappratyayaḥ ||

5.19

19. prāpyeti || anukā kāmukī || “anukābhika—” ityādinā nipātaḥ || ata eva patīyantī patimātmana icchantī || “supa ātmanaḥ kyac” || “akṛtsārvadhātukayordīrghaḥ” || śatari ṅīp | cañcūryamāṇā itastato garhitaṃ carantī || “lupasad—” ityādinā bhāvagarhāyāṃ careryaṅi “caraphalośca” ityabhyāsasya nuk || “utparasyātaḥ” ityutvam || “rvorupadhāyā dīrgha ikaḥ” || “hali ca” iti dīrghaḥ | raghūttamaṃ lakṣmaṇaṃ prāpya priyaṃ vadatīti priyaṃvadā satī || priyavaśe vadaḥ khaci mumāgamaḥ |
priyākartumanulomayitumityarthaḥ || "sukhapriyādānulomye" iti ḍāc || prārthayāñcakre prārthitavatī || "kāspratyayād-" ityāmpratyayaḥ ||

5.20

20. prārthanāprakāramevāha saumitre iti || saumitre kamrāṃ kāmayitrīm| 'kamraḥ kāmayitābhīkaḥ' ityamaraḥ || "namikampi-" ityādinā rapratyayaḥ || vaśaṃvadāṃ vaśavarttinīm || "priyavaśa-" ityādinā vadeḥ khac || mumāgamaḥ| svabhogāya hitāṃ svabhogīnām || "ātmanviśvajanabhoga-" ityādinā khapratyayaḥ || caratīti carī | 'pacādiṣu caraṭ' iti ṭitkaraṇāt ṅīp | tena sahaśabdasya "supsupā" iti samāsaḥ || kecittu sahacaratīti sahacarī || "bhikṣāsenādāyeṣu ca" iti cakārāṣṭrapratyaya ityāhuḥ | tāṃ sahacarīṃ sarvānugāminīmityarthaḥ | īdṛśīṃ māmicchurabhilāṣukaḥ san || "vinduricchuḥ" iti nipātaḥ || "na loka-" ityādinā ṣaṣṭhīpratiṣedhaḥ || puruṣasyāyuḥ puruṣāyuṣaṃ yāvajjīvam || "acatura-" iti nipātaḥ || atyantasaṃyoge dvitīyā | upāyaṃsthāḥ upayacchasvetyarthaḥ || "upādyamaḥ svakaraṇe" ityātmanepadam || svakaraṇaṃ vivāhaḥ || "āśaṃsāyāṃ bhūtavacca" iti bhūtavatpratyayo luṅ || "vibhāṣopayamane" iti pakṣe kitvābhāvānnānunāsikalopaḥ ||

5.21

21. tāmiti || lakṣmaṇastāṃ rākṣasīmuvāca kimityapekṣite saptabhirāha| ayi mugdhe | na sūryaṃ paśyatītyasūryaṃpaśyā sūryakiraṇāsaṃspṛṣṭetyarthaḥ || "asūryyaṃlalāṭayordṛśitapoḥ" ityasūryaśabdopapadāt dṛśeḥ khaśpratyaye mumāgamaḥ || "pāghrā-" ityādinā dṛśeḥ paśyādeśaḥ || asūryaṃpaśyetyasa-
marthasamāso'yaṃ dṛśinā nañaḥ saṃbandhāt | anyathā avivakṣitārthaprasaṃgāt | tathāpi gamakatvādityate | etadrūpā komalāṅgī tvaṃ bhūtapūrve goṣṭhe gauṣṭhīne idānīṃ vyālākrānte | 'gauṣṭīnaṃ bhūtapūrvakam' ityamaraḥ || “goṣṭhātkhañ bhūtapūrve” iti khañpratyayaḥ || strī ca pumāṃśca strīpuṃsau mithunam || “acatura—” ityādinā nipātaḥ || tayorbhīṣaṇam | stanādivajjātau dvivacanam | tadbahutvasyehāvivakṣitatvāt | dvandvāntena samāsaikaśeṣeṇa strīpuṃsānāṃ bhīṣaṇamiti kimu vaktavyamiti bhāvaḥ | nandyādityupratyayāntaḥ | karttari lyuḍiti vyākhyāne 'bhīṣaṇāṃ tāmayojayat' iti ṭābantaprayogavirodhaḥ | tasminvane kiṃ kimarthamabhīrurabhītā satī || “bhiyaḥ krukukanau” iti krupratyayaḥ || arāryase aṭāṭyase | ṛ gatau || “sūcisūtri—” ityādinā yaṅ || “yaṅi ca” ityarttarguṇaḥ || “na ndrā—” iti pratiṣedhāpavādena sarephasyaiva dvitīyaikāco dvirbhāve halādiśeṣe “dīrgho'kitaḥ” ityabhyāsadīrghaḥ ||

5.22

22. mānuṣāniti || divyānāṃ devatānāṃ dharmāḥ rūpalāvaṇyādayaḥ tadvatī taddharmiṇī | ata evāpsarā ivācarantītyapsarāyamāṇā apsaraḥkalpā || “karttuḥ kyaṅ salopaśca” iti kyaṅantālluṭaḥ śānajādeśaḥ | 'ojaso'psarasornityam' iti nityaṃ salopaḥ | tvamihāraṇye svatantrā ekākinī mānuṣān nīcāniti bhāvaḥ abhilaṣyantī abhilaṣantī || “vā bhrāśa—” ityādinā śyanvā || kathamañcasi aṭasi ||

5.23

23. ugrampaśyeti || ugraṃ paśyantītyugraṃpaśyāḥ hiṃsrāḥ || “ugrampaśyerammadapāṇindhamāśca” iti nipātaḥ || tairākule saṅkīrṇe'raṇye śālīna-
tvavivarjitā adhāṣṭryarahitā dhṛṣṭā satītyarthaḥ || "śālīnakaupīne adhṛṣṭākāryayoḥ" iti adhāṣṭryai śālāśabdātkhañanto nipātaḥ || kāmukaḥ kāmī || "laṣapata—" ityādinā ukañpratyayaḥ || tasya prārthanāsu anunayeṣu paṭṭī caturā tvam | patirasyā astīti pativatnī jīvatpatiketyarthaḥ || "antarvatpativatornuk" iti garbhabharttṛsaṃyoge nipātanādarthaviśeṣalābhaḥ | matorvatvaṃ nipātyate | atra sūtre ugitvādeva ṅīpsiddhiḥ | 'antarvatpativatornuk matubvatve nipātanāt | garbhiṇyāṃ jīvatpatyāṃ ca vā ca cchandasi nugvidhiḥ' || iti vacanāt | kathaṃ na vā kathaṃ na kimityarthaḥ | pativahyāḥ kathamayaṃ kāmaṃcāra iti bhāvaḥ ||

5.24

24. rāghavamiti || atha sarvathā patiṃ varayasi cet anurahasaṃ rahasi || "anvavataptādrahasaḥ" ityac samāsāntaḥ || parṇaśālāyāṃ rāghavaṃ rāmaṃ patimiccha vṛṇuṣvetyarthaḥ | atha prarocanārthaṃ sārdhaślokatrayeṇa rāmaṃ stauti | yo rāmo mamāpi svāmī īśitā saṃbhavati rājasambandheneti bhāvaḥ || "svāminnaiśvarye" iti nipātaḥ || kāntāvān rāgīti bhāvaḥ | saundaryādiguṇāḍhyaścāyamityāha | upakarṇamiti samīpārthe'vyayībhāvaḥ | tatra prāyabhave aupakarṇike || "upajānūpakarṇa—" iti ṭhak || upakarṇādayastrayaḥ sāmīpye | te locane yasya saḥ | karṇāntaviśrāntalocana ityarthaḥ ||

5.25

25. vapuriti || yasya vapuścandanena saṃpādyavaśyaṃ saṃpannamutkṛṣṭaṃ bhavatīti cāndanikam | mukhaṃ karṇaveṣṭanābhyāṃ kuṇḍalābhyāṃ saṃpādi karṇaveṣṭanikam||
ubhayatrāpi “saṃpādini” iti ṭhañ || yasya pāṇī saṃgrāme sarvāṇi karmāṇi dhanurārkaṣaṇādīni vyāpṛtaḥ iti sarvakarmīṇau sarvakarmakṣamāvityarthaḥ || “tatsarvādeḥ—” ityādinā khapratyayaḥ || upajānu jānusamīpe bhavau aupajānukau ājānulambināvityarthaḥ | etena śauryabhāgyasaṃpattiruktā || “upajānū—” ityādineva ṭhak || “isusuktāntātkaḥ” ||

5.26

26. baddha iti || yena rāmeṇa asiḥ durbalānāṃ rakṣārtha durbalaghātukaśikṣārtha na tu durbalaghātārthamityarthaḥ | upanīvi nīvīsamīpe bhavaḥ aupanīvikaḥ | sa eva ṭhak | baddhaḥ kaṭinibaddha ityarthaḥ | yo rāmaḥ aśmaiva āśmanam | svārthe'ṇpratyayaḥ | “aśmano vikāre upasaṃkhyānam” iti vikāre eva ṭilopavidhānānna ṭilopaḥ | prakhyāti prakāśayati iti prakhyaṃ sadṛśam | ‘prakhyapratinidhī api’ iti sadṛśārtheṣu daṇḍī || “ātaścopasarge” ityaṅ pratyayaḥ || āśmanaprakhyamaśmavad dṛḍhamityarthaḥ | seṣu sabāṇamanyairdurvahaṃ cāpaṃ dhatte | mahādhānuṣka ityarthaḥ ||

5.27

27. jeteti || saṃkhye yuddhe | yajñebhyo druhyantīti yajñadruho rākṣasāḥ || “satsūdviṣa—” ityādinā kvippratyayaḥ || teṣām | karmaṇi ṣaṣṭhī | jetā | tṛc | ata evāntraṃ dharmasantānaṃ dharmaparaṃparāṃ sūte iti tatsūḥ nirantaradharmakārītyarthaḥ | pūrvavatkvip | kiṃ ca ye rāmaṃ prāpya śaraṇamāsādya munīnāṃ vānaprasthānāṃ teṣāṃ dārāgniparigrahasaṃbhavāt | śeṣaṣaṣṭhīyam | dārāśca gāvo homadhenavaśca dāragavam || “acatura—” ityādinā nipātaḥ | dāragavāṇāmiti karmaṇi ṣaṣṭhī || “kumati ca” iti ṇatvam || munibahutve
tadbahutvāt || "sarūpa-" ityekaśeṣaḥ || sadā abhayaṃ bhayavarjanamatrasanamiti prāsthyabhayayoḥ samānakartṛkatā ||

5.28

28. tata iti || tato lakṣmaṇavākyānantaramasau rākṣasī vāvṛtyamānā rāmaṃ vṛṇvānā variṣyantī satītyarthaḥ | varttamānasāmīpye varttamānavatpratyayaḥ | vāvṛtu varaṇe iti dhātordivādikātkarttari laṭaḥ śānac | he rāma māmupāyaṃsta pariṇayatu bhavān | śeṣavivakṣāyāṃ prathamapuruṣaḥ || "upādyamaḥsvakaraṇe" ityātmanepadam || iti sādaraṃ vacaḥ vadantī rāmasya śālāṃ nyavikṣata || "śala igupadhādaniṭaḥ ksaḥ" ||

5.29

29. astrīka iti || asau lakṣmaṇaḥ astrīkaḥ avidyamānabhāryaḥ || "nadyṛtaśca" iti kap || "na kapi" iti ke'ṇo hrasvapratiṣedhaḥ | tasyaiva sannihitatvāt | upasarjanahrasvasya strīpratyayāntaviṣayasya iha samāsātthrthāpapada eva kapi sati paścātsamāse kabantaprātipadikasya strīpratyayāntatvābhāvādeva nivṛtteriti | ahaṃ strīmān sabhāryaḥ | praśaṃsāyāṃ matup | sa eva tava patirbharttā bhaviṣyatitarāṃ sampatsyatetarāmityarthaḥ || "kimettiṅa-" ityādinā tiṅa āmpratyayaḥ || taṃ lakṣmaṇameva vraja gaccha | mā mucaḥ na tyaja | mucerluṅi lṛditvādaṅ || "na māṅyoge" || iti tāṃ rāmo'bravīt ||

5.30

30. lakṣmaṇamiti || tato rāmavākyānantaraṃ | vṛṣamātmana icchatīti vṛṣasyantī || "supa ātmanaḥ kyac" || tato laṭaḥ śatari ṅīp || "aśvakṣīravṛṣalavaṇānāmātmaprītau kyaci" ityasugāgamaḥ || "aśvavṛṣayormaithunecchāyām" | ata eva manmathāyudhasaṃpātena madanaśarapātena vyathamānamatiḥ dūyamānamānasā rākṣasī | mahānukṣā mahokṣaḥ mahāvṛṣabhaḥ | acaturādinā nipātaḥ | taṃ gauriva lakṣmaṇamagamat āsasāda ||

5.31

31. tasyā iti || raghūttamo lakṣmaṇaḥ sāsadyamānāyāḥ garhitaṃ sīdantyāḥ āsīdantyāḥ || "lupasadacara-" ityādinā saderyaṅi laṭaḥ śānac | rākṣasyāḥ mukham | lolūyā bhṛśalavanam | lunāteryaṅantādapratyaye ṭāp | tadvān | tadyuktaḥ sannityarthaḥ | ata eva kukṣau bhavaṃ kaukṣeyaṃ lohaviśeṣaprabhavam || "itikuśikakaśivastyastyeherḍhañ" || asiṃ khaṅgamadyamya | apagatā nāsikā yasya tat apanasaṃ nāsikārahitaṃ cakāra || "upasargācca" iti nāsikāśabdasya bahuvrīhisamāsānto nasādeśaḥ ||

5.32

32. ahamiti || ahaṃ nāmnā śūrpaṇakhā || "nakhamukhātsaṃjñāyām" iti ṅīppratiṣedhaḥ || "pūrvapadātsaṃjñāyāmagaḥ" iti ṇatvam || kiṃ tu tvayā nājñāyiṣi śūrpaṇakheti na jñātāsmi | jānāteḥ karmaṇi luṅi taṅi sici ciṇvadiṭi yuk | svājñāne liṅgamāha | yena ajñānena ajñena tvayā vā ayaṃ nāsācchedarūpaḥ kṣetriyaḥ parakṣetre cikitsyaḥ pratisamādheya ityarthaḥ || "kṣetriyac parakṣetre cikitsyaḥ" iti paraśabdalopo ghapratyayaśca nipātyate | kṣetriyo nāma paratra janmāntaraśarīre cikitsyo
maraborderāntikavyādhiḥ | ayaṃ daṇḍo'pi chinnasyāṅgasya punaḥ prarohāsaṃbhavāt tatprāya iti tathā vyapadiṣṭaḥ | daṇḍo damo mayi apāti pātitaḥ | matsvarūpajñāne tu nedaṃ ghaṭata iti tātparyam | pataterṇyantātkarmaṇi luṅi cleściṇādeśo ṇilopaśca | iti sā tamabravīt | tadetadulmukena śiraḥkaṇḍūyanaṃ tava bhaviṣyatīti bhāvaḥ ||

5.33

33. parīti || atha asau rākṣasī divi ākāśe tiṣṭhatīti diviṣṭā satī || “supi sthaḥ” iti kaḥ || “tatpuruṣe kṛti bahulam” ityaluk || “ambāmba—” ityādinā ṣatve ṣṭutvam || bhayaṃ dadātīti bhayadaṃ bhayaṃkaram || “āto'nupasarge kaḥ” || vapurnijaśarīraṃ pradarśya paryaśāpsīt tarjanābhirākrukṣat | śapa ākrośe | luṅi sici halantalakṣaṇā vṛddhiḥ| kiṃ ca | ninaṅkṣuḥ naṅktumicchuḥ satītyarthaḥ | vināśakāle viparītabuddhiḥ satītyarthaḥ | naśeḥ sannantādupratyayaḥ || “masjinaśorjhali” iti num || muhurasakṛt bandhūnāṃ kharādīnāṃ vikramaṃ śauryamapisphavat vācā avīvṛdhat | balavadveṣodghāṭanena bhīṣitavatītyarthaḥ | sphāyī opyāyī vṛddhau iti dhātorṇici ||• “sphāyo vaḥ” || ṇau caṅyupadhāhrasvaḥ | dvirbhāvaḥ | abhyāsakāryaṃ catva̍m ||

5.34

34. khareti || sā rākṣasī bhrātroḥ kharadūṣaṇayoḥ puraḥ agre | tayostadā nediṣṭhatvāditi bhāvaḥ | daṇḍakāraṇyavāsinaṃ samānadeśasthami.tyarthaḥ | rāmaṃ vijigrāhayiṣuḥ virodhayitumicchuḥ satī | grāhaṃyateḥ sannantādupratyayaḥ || “ro ri” iti rephalopaḥ || “ḍhralope pūrvasya
dīrgho'ṇaḥ” || paryadeviṣṭa vilalāpa | ‘vilāpaḥ paridevanam’ ityamaraḥ | devṛ devane iti dhātordivādikālluṅi taṅi sicīṭ ||

5.35

35. atha tribhiḥ | paridevanaprakāramevāha kṛta ityādi || durbhāgāyāḥ nirbhāgyāyāḥ apatye pumāṃsau daurbhāgineyau | anyathā kathamivaṃ nirvāsanamiti bhāvaḥ || “strībhyo ḍhak” iti ḍhaki “kalyāṇādīnāminaṅ” iti inaṅādeśaḥ || “hṛdbhaga—” ityādinā ubhayapadavṛddhiḥ | yau dvau | subhagāyā apatyaṃ pumān saubhāgineyaḥ | anyathā kathamākasmiko rājyalābha iti bhāvaḥ | tasya bharatasya kṛte kāryāya | saṃpadādikvibantāccaturthī | tādarthye'vyayamiti kecit | pitrā vivāsitau tayoḥ pāpiṣṭhayośceṣṭitaṃ svanāsāchedanavyāpāraṃ paśyatam | prārthanāyāṃ loṭ ||

5.36

36. mameti || rāvaṇanāthāyāḥ rāvaṇasvāmikāyāḥ punarviśeṣataḥ yuvayoḥ bhaginyāḥ svasurmama tāpasakātkutsitatāpasāt | kutsitārthe kan pratyayaḥ | ayaṃ dhvaṃsaḥ vairūpyam | kṣamadhvaṃ sahadhvamupekṣadhvamityarthaḥ | yadi vo yuṣmākam || “yuṣmadi gurāvekeṣām” iti bahuvacananirdeśaḥ | ata eva apisphuvanna bandhūnāmityuktam | kṣamaṃ yuktaṃ yadi | sarvabandhusādhāraṇo'yamavamāno nopekṣaṇīya ityarthaḥ ||

5.37

37. asaṃskṛtrimeti || saṃskāreṇa kuvindavyāpāreṇa nirvṛttaṃ saṃskṛtrimamattatsaṃmvyānau valkale vasānāvityarthaḥ | pākena nirvṛttaṃ paktrima-
matatphalāśinau akṛṣṭapacyaphalāśināvityarthaḥ | bharaṇena nirvṛttau bhṛtrimaḥ atatparivārau abhṛtaparijanau mṛgamātraparivārāvityarthaḥ | ata eva “upasargasya ghañyamanuṣye bahulam” ityupasargasya dīrghaḥ | sarvatra “dvitaḥ kriḥ” || “krermam nityam” || tathāpyatinīcāvapi māṃ paryabhūtām | kathametatsahyamiti bhāvaḥ ||

5.38

38. atha ślokadvayena pratyuttaramāha śvaḥśreyasamiti || sā śūrpaṇakhā bhrātṛbhyāṃ kharadūṣaṇābhyāṃ pratyabhāṇi pratyuktā | bhaṇateḥ karmaṇi luṅi ciṇi vṛddhiḥ | tadevāha vatse śobhanaṃ śreyaḥ śvaḥśreyasamutkṛṣṭaṃ śreya ityarthaḥ | ‘atra śvaḥ śabda uttarapadārthaprāśastyavācī’ iti kāśikā | mayūravyaṃsakāditvātsasāsaḥ | “śvaso vasīyaḥ śreyasaḥ” iti samāsāntaḥ | avāptāsi avāpsyasi | āpnoteranadyatane bhaviṣyati luṭi sipi tāsipratyayaḥ || “tāsastyorlopaḥ” iti sakāralopaḥ || tava mānārthameva prāṇivaḥ jīvāvaḥ | ana prāṇane | laṭ | vas | śapo luk || “rudādibhyaḥ sārvadhātuke” itīṭ || “aniteḥ” iti ṇatvam || śvasihi āśvāsihiṃ | śvasa prāṇane | loṭ | pūrvavadiṭ | serhirādeśaḥ | mā rudaḥ mā rodīḥ | ruderluṅi sipi || “irito vā” iti caleraṅādeśaḥ | vraja gaccha | mārgaṃ pradarśayetyarthaḥ ||

5.39

39. yaduktaṃ kṣamadhvamiti tatrottaramāhatuḥ jakṣima iti || vayaṃ sarve rākṣasā ityarthaḥ | tyadādiparaikaśeṣaḥ | anaparādhe aparādhābhāve'pi | ‘kvacitpratiṣedhe'pi samāsa iṣyate’| narānmanuṣyān | naktaṃ ca divā ca naktandi-
vam | acaturārvinā saptamyarthavṛttyoravyayayordvandvasamāsāntanipātaḥ | jakṣimaḥ bhakṣayāmaḥ | jakṣa bhakṣa hasanayoriti dhātorlaṭ | mas | śapo luk | rudāditvātsārvadhātuke iṭ | he bhīru bhayaśīle | saṃśāpūrvo vidhiranitya iti na guṇaḥ | druhyadbhyo'parādhabhāgbhyo narebhyaḥ kṣamāmahe mṛṣyāmahe iti yat tat kutastyaṃ kuta āgatam || "avyayāttyap"|| na kṣamāmahe ityarthaḥ | kriyāgrahaṇāccaturthī ||

5.40

40. tāviti || tataḥ śūrpaṇakhāsamāśvāsanānantaraṃ caturdaśasahasrāṇi parimāṇamasya ityasminnarthe "śatamānaviṃśatikasahasravasanādaṇ" | "prāgvateḥ saṃkhyāpūrvapadānāṃ tadantagrahaṇamaluki" iti tadantavidhiḥ || "saṃkhyāyāḥ saṃvatsarasaṃkhyasya ca" iti uttarapadavṛddhiḥ || tāvadvalaṃ sainyaṃ yayostau kharadūṣaṇau | paraśvadhaḥ kuṭhāraḥ praharaṇameṣāṃ pāraśvadhikāḥ || "paraśvadhādvañ" || "ṭhasyekaḥ" || dhanuḥ praharaṇameṣāmastīti dhānuṣkāḥ || "praharaṇam" iti ṭhak || "isusuktāntātkaḥ" || śaktiḥ praharaṇameṣāṃ śāktīkāḥ || "śaktiyaṣṭyorīkak" || prāsaḥ kuntaḥ praharaṇameṣāṃ prāsikāḥ | sa eva ṭhak | tairanvitau santau niryayatuḥ | yāterliṭi || "āto lopa iṭi ca" ityākāralopaḥ ||

5.41

41. atheti || atha rāmalakṣmaṇau saṃpatataḥ saṃmukhamāgacchataḥ bhīmān bhayaṅkarān bahumūrdhnoṃ bahuśiraskān dvimūrdhān dviśiraskān trimūrdhān
triśiraskāṃśca || "dvitribhyāṃ ṣa mūrdhnāḥ" iti samāsāntaḥ ṣapratyayaḥ || mṛdhe raṇe viśikhairbāṇaiḥ ahatāṃ hatavantau | hanterluṅi tasastāmādeśaḥ || "anudāttopadeśa—" ityanunāsikalopaḥ ||

5.42

42. tairiti || vṛkṇaistīkṣṇaiḥ | vraścerodittvānniṣṭhānatvam | tasyāsiddhatvāt "coḥ kuḥ" iti kutvam || "grahijyāvayi—" ityādinā saṃprasāraṇam || "skoḥ saṃyogādyorante ca" iti sakāralopaḥ || "ṛvarṇācceti vaktavyam" iti ṇatvam | rugjairbhugnaiḥ saṃbhugnaiḥ prahāravedanayā kuṭilitāṅgaiḥ | ubhayatrāpi pūrvavanniṣṭhānatvaṃ kutvaṃ ca | kṣuṇṇaiścūrṇitaiḥ bhinnaiḥ vidāritaiḥ vipannakaiḥ kutsitaṃ vipannaiḥ mṛtaiḥ || "kutsite" iti kapratyayaḥ || triṣvapi "radābhyāṃ—" iti niṣṭhānatvam || nimagnairbhūmau magnaiḥ āviṣrnairbhītaiḥ| ubhayatrāpi "oditaśca" iti niṣṭhānatve tasyāsiddhatvātkutvam | saṃhīṇaiḥ samyaglajjitaiḥ || "nudavida—" ityādinā niṣṭhānatvam || sarvatra svatantrārthatvād dvandvaḥ | dīnaiḥ kṣīṇabalaiśca | svādittvānniṣṭhānatvam | evaṃ nānābhūtaiḥ taiḥ rākṣasaiḥ medinī vane āvṛtā | vṛñ varaṇe | karmaṇi liṭ ||

5.43

43. keciditi || kecid vepathuṃ kampamāseduḥ prāpuḥ | anye uttamaṃ mahāntaṃ davathuṃ paritāpamāseduḥ | kecit saraktaṃ vamathuṃ vamanamāseduḥ raktamavamannityarthaḥ | bhrājathuṃ dīptiṃ tu kecanāpi nāseduḥ | sarvatra "dvito'thuc" ityathuc ||
bhṛt parvata iva sthitaḥ kiṃ ca akhilakulasya kṛtsnarakṣaḥkulasya kṣaye vināśe pūrvaliṅgaṃ prathamāvedakanimittaṃ tattulyaḥ tathā pratīyamāna ityarthaḥ| sa rākṣasaḥ rakṣasānāmavaśijñānāṃ ca bhayamupanidadhe janayāmāsetyarthaḥ| autpātikaparvatopamānena kulakṣayasūcanātsarvarākṣasānāṃ mahābhayamutpannamiti bhāvaḥ ||
iti śrīpadavākyapramāṇapārāvārapārīṇaśrīmahopādhyāyakolācalamallināthasūriviracite bhaṭṭikāvyavyākhyāne sarvapathīnākhyāne caturthaḥ sargaḥ ||

Linked texts (1)