Gautamiyakavya 12
Gautamīyakāvya 12
- Language
- Sanskrit
12.1
9
vyaktābhidhāno'tha viśāradānāṃ sadasyupādhyāyapadapratiṣṭhaḥ
bhrātṛtayaṃ pravrajitaṃ niśamya śrīvīranāthaṃ praṇinesurāsīt
12.1-2
15
viśuddhavijñānakaraṃ prasārya vyaktādiviprā bhavasindhumadhyāt
samuddhṛtā yena jineśvarāya namo'stu tasmai triśalā''tmajāya
12.2
3 samājagāma svaparicchadena
chadma vyatītyā''śu jinopakaṇṭham
vyaktā'bhyupehīti jino'pyavādī6 dvimuñca bhūteṣu ca nāstibhāvam
12.3
15 svapnopamaṃ vai jagadindrajālopamaṃ vicāryeti vaco vicāram
bhūtāni lumpasyathavā vyapekṣā18 māśritya sarvaṃ nanu vetsi śūnyam
12.4
tathā hyakumbhavyatiriktakumbhe'nyonyāśrayā'pekṣaṇamasti yasmāt
3 siddhiḥ svato vastuna eva nāsti, pratīyate tena tu śūnyataiva
12.5
12 yaḥ kaścidarthaḥ sa ca kāryyarūpaḥ syātkāraṇaṃ vā vyavahārato'tra
parasparāpekṣitayā'nayoryatsvato na siddhiḥ parato'pi naivam
12.6
punaḥ prakārāntareṇāpi śūnyatāsiddhyarthaṃ yattenābhimetaṃ tadbhaṅgavānā''ha—
sūkṣmatvato vastuni nābhigamyāvādyantabhāgau paramāṇurūpau
labhyaṃ kathaṃ vā tadadhīnamadhyaṃ ?
tasmāttavā''sthā nanu śūnyatāyām
12.7
vyakkottaraṃ tatra gṛhāṇa pakṣaṃ svapnendrajālopamitaṃ jagadyat
ākhyātametantu virāgatāyai mohasya hāntyai tadanityavātaḥ
12.8
3
yaṃcittiṃtaṃ dṛṣṭamathā'nubhūtaṃ śrutaṃ ca tat svapnagataṃ sadeva
prabodhinaścettadasattathā'pi sthitā paratraiva tadarthasattā
12.9
yadyapyasatsatstutamindrajālaṃ tathā'pyasanto na tadīyabhāvāḥ
tathā jagajjālaviśālagarbhe bhūtāni santyeva na kā'pi śaṅkā
12.10
22
9 svapnendrajāle api bhāvarūpe kuto'nyathā syāttadabhāvayuktiḥ 1
asvapna ityevamanindrajālamiti pratītiryata ūhanīyā
12.11
punarbhūtasadbhāvaṃ prakārāntareṇa samarthayannāhasadvastuni syādatha saṃśayo'pi yatsthāṇupuṃsoḥ sphuṭa eva dṛśyaḥ
tadbhūtasandehaviśeṣa eva prasphorayatyatra tadarthasattām
12.12
apekṣya bhāvaṃ paramarthasattāṃ tvaṃ manyase tanna saheta yuktim
hrasvaṃ ca dīrghaṃ ca samaṃ ca vastu svasattayā'pi pratibhāsameti
12.13
hrasvatva-dīrghatva-samatva-dharmā yadyapyapekṣāvaśagā bhavanti
23 tathāpi vastvevaditi svasattāmālambamānaṃ prati dharmamānam
12.14
putratva-pautratva-pitṛtva-dharmā 6
yadyapyapekṣāvaśagāstathāpi
santo hi sattvena bhavanti puṃsastathā ca bhāvāḥ svata eva siddhāḥ
12.15
9
sambandhamāsādya kamapyapekṣāṃ
prayānti kāñcitparabhāvataścet
tathāpi kāryādisamastabhāvāḥ 18
svasyaiva sattāmadhikṛtya santaḥ
12.16
tathā''di-madhyā-'ntavibhāgayuktiḥ
puṃso vivakṣāvaśagopadiṣṭā
tatsaumya ! mā gāḥ svaparapraṇāśaṃ
yataḥ samṛddhaṃ jagadasti sarvam
12.17
niśamya yuktīriti vīravakrādvihāya mohaṃ samagraśūnyatāyāḥ
vyaktaḥ samaṃ pañcaśataiḥ svaśiṣyaiḥ
pathi pravavrāja jinādhipokte
12.4-2
- iti vyaktācāryadīkṣāgrahaṇam
12.18
<atha sudharmaṇastadāha—
yattasaṃśayacchijjagadekanāthaḥ śrīvarddhamāno'vatatāra viśve
śrutveti medhāvivaraḥ sudharmā samutsuko'bhūjjinadarśanāya
12.19
chātraiḥ samaṃ pañcaśataiḥ praṇandannāgatya tasthau jinasaṃmukhaṃ saḥ
kṛpālurapyāha mudhā sudharman ! mohaṃ prayāsīti samaṃ sadṛkṣam
12.20
18 amumevārthaṃ sudharmā'bhimatayuktyuktipūrvaṃ darśayannāhasadṛkṣatā kāraṇa-kāryayoryadyavo viśīryyā'pi yavaṃ prasūte
21 tathā manuṣyo hi bhavenmanuṣyo
nārī tu nārīti pumān pumāṃśca
12.21
gīyate vede ca śarīrabhājāṃ
samastayonigrahaṇaṃ sameṣām
sandehamutpādayatīti vākyaṃ
śṛṇvagnivaiśāyana ! tatsamādhim
12.22
yat kāraṇenā'nuguṇaṃ hi kāryaṃ
naikāntikaṃ tatparibhāvanīyam
no cettadā kiṃ tapanīyasiddhiḥ
kenā'pi yogena bhavedadhastaḥ ?
12.23
cedāgrahaḥ kāraṇa-kāryasāmye
tathā'pi yonibhramaṇaṃ susiddham
yatkāraṇaṃ karma vicitrarūpaṃ
vicitrayonirapi kiṃ na kuryāt ?
12.3-2
prākkarmasiddhiḥ pratipāditeva yā ca kriyā sā phalaśālinīti
tato'rjitaṃ karma vicitrarūpaṃ vicitrayonipratipattaye'stu ||24
12.25
nāṭye yathaiko bharato vicitrān gṛhṇāti veṣānasumāṃstathaiva
tataḥ sudharman ! parihṛtya mohaṃ manyasva sarvatra vicitrabhāvam
12.26
tataḥ sudharmā'pi budhaḥ prabuddho
dīkṣāṃ lalau pañcaśataiḥ svaśiṣyaiḥ
athā''gato maṇḍitasūrirājassārddhaistribhiścchātraśataiḥ sametaḥ
12.27
12 āgaccha bho paṇḍita ! maṇḍita ! tvaṃ
svāmīti saṃbhāṣya punastamākhyat
jīvasya kiṃ karmabhirasti bandho
15 mokṣaśca vā neti jahāhi moham
12.29
syāt sādibandhe sati cetanādernirhetukatvānna hi saṃbhavo'pi
12 anādibandhe tu bhavenna mokṣo
yuktīriti sphorayase vṛthā tvam
12.30
gṛhāṇa saumyottarametadatra
parasparaṃ kāraṇa-kāryabhāvāt
anādisantānamavehi karmāṅgayostu bījāṅkuravanmanīṣin !
12.32
yaccoktaṃ 'yo'nādiḥ saṃyogaḥ so'nanto dṛṣṭa ityādi' tatrāha— 6
anādito mṛnmilitaṃ suvarṇaṃ yathā viyujyeta kṛtā'bhyupāyāt
anādibaddho ghanakarmajālairjñānakriyābhyāṃ hi tathā'yamātmā 31
punarjīvakarmaṇoḥ santānasyā'nāditvameva spaṣṭayannāha— 21
anādimithyātvakaṣāyayogo'vratam̐pramādābhidhahetusaṅgāt
ajñānabhāvena yataḥ pravṛttiṃ jīvasya vittāvbamanādito'pi
12.33
12 anādikarmāṇi tadāśrayāṇi tatsantatotpattiranādirevam
ajñānayogātsaguṇo'yamātmā svakarmabaddhavyapadeśameti
12.18-2
pitā sa putraśca pitā sa putraḥ sambandha eṣa kva virāmameti ?
tathā nimittaṃ hi tadeva karmānvayo'pyayaṃ śṛṅkhalayā'styanādiḥ 34
arūpiṇi vyomani cennivandhaṃ ghaṭādikānāmṛta manyase tvam
tatkarmaṇaḥ paudgalikasya bandhaṃ kiṃ śaṅkase'nādivimūḍhajīve 35 9
jñātvā punaḥ svaṃ ca paraṃ parebhyo nivarttamāno vilasan svabhāve
12.37
niḥśeṣaśuddho'kriyatāṃ prapanno mukto nigadyeta sadā cidātmā 36
yannirguṇo naiva kadāpi baddho
vyākhyāyi vṛddhairiha cinmayo'yam
tanniścayā'dhvānamapekṣya lakṣyaṃ
caitanya-jāḍyobhayabhāvabhedāt
12.38
niśamya yuktīriti vītaśaṅkaḥ śrīvītarāgoktagabhīravācām
sa maṇḍito'pi svaparicchadena sāvadyakṛtyādvirato babhūva
12.39
sārvajñyamākarṇya jineśvarasya
śrīmaṇḍitaṃ pravrajitaṃ ca buddhvā
samāyayau mauryabudhaḥ satantraḥ
śivādhvacārotsukacittavṛttiḥ
12.40
bho mauryaputrā'maralokavārttā
satī na vā saṃśayavāniti tvam
‘māyopamān paśyati nirjarān ko’
vyāmohayedityapi vedavākyam
12.41
tvamūhase nairayikā yadārttā āvṛttipṛcchanti na duḥkhadigdhāḥ
svāyattatāyāmapi yatsurārṇāṃ nāvṛtirīkṣyeta tato vitarkaḥ
12.42
syuryajñakarmāṇi surāśrayāṇi pratīyate tena tu devasattā
viruddhavācastava cittamevaṃ vidhūnayantyastakināstimānāt
12.43
atrottaramāhapratyakṣataḥ paśya manojñaveṣāndevānimānatra caturnikāyān
jānīhi mā kecidime manuṣyāḥ
santīti paśyā'nimiṣatvameṣu
12.44
12 jyotiṣkacakraṃ vicarantamabhre
pratyakṣataḥ paśyasi kiṃ na sūre !
jānīhi mā kiñcididaṃ prameyam̐
15 tejomayaṃ cā'pmayameva vā'sti
12.44-2
meteṣāṃ devatvasiddhiriti mā'vabuddhyaseti
12.45
tattve jaḍatvādatirīkṣyate kiṃ sacetanatve khalu yujyate sā
tavā'tra cedālayamātrabuddhistathā'pi ye vāsabhṛtaḥ surāste
12.46
ratirgatāveva sadā'pyamīṣāṃ cirantanī vā sthitirasti loke
yallokapālānumatāḥ surādriṃ pradakṣiṇīkṛtya paribhramanti
12.47
tathā surā vyantarakā manuṣyān
12 sukhāni duḥkhāni ca lambhayantaḥ
santi prasiddhāstadadṛśyatā tu
pratīyatā vaikriyakāyayogāt
12.48
sthūlaṃ ca sūkṣmaṃ laghu ca pralambaṃ dṛśyaṃ tathā'dṛśyamapi prakāśam
dehaṃ yadṛcchānugataṃ surāṇāṃ yadvaikriyaṃ syādvividhakriyātaḥ
12.49
atyugrapāpadrutaphalopabhogaḥ
khyāto yathā nairayikeṣu sadbhiḥ
tathā mahāpuṇyaphalopamuktyai
devā niruktāḥ khalu tāratamyāt
12.50
9 māyopamatvaṃ yadavādi vede hyanityatāyāḥ pratipādakaṃ tat
na cedidaṃ yajñavidhistu satyo bhavetkamuddiśya manorathāptyai
12.51
iti śrutvā yuktīrjinapatisudhāsodaragirāṃ
punastatropetaṃ prakaṭanavadhāryā'maragaṇam
tribhiḥ sorddhaiḥ sārddhaṃ vinayavanataiḥ khaṇḍikaśataiḥ
sa mauryaḥ prābrājītparamapadalipsurdvijavaraḥ
Commentaries (1)
- Gautamīyakāvyatīkā — Sanskrit
Linked texts (3)
- Gautamiyakavya (ed. Kanakarāja (Muni Kanakavijaya)) — Sanskrit
- Gotamīyakāvya — Sanskrit
- Gautamīyamahākāvya — Rūpacandra 1725, Sanskrit