Laghukavyani 4
Laghukāvyāni 4
- Language
- Sanskrit
4.1
iti śrīnīlakaṇṭhadīkṣitaviracitaṃ
vairāgyaśatakaṃ saṃpūrṇam
śrīḥ
śāntivilāsaḥ
vaṃśe kasminnajaniṣi kayoḥ putratāmagrahīṣaṃ
katyaśrauṣaṃ tadapi katidhā tacca sadmyaḥ katibhyaḥ
kiṃ nādrākṣaṃ vyasanamapi vā kiṃ sukhaṃ nānvabhūvaṃ
nopāraṃsīttadapi hṛdayaṃ kīdṛśo me vipākaḥ
4.2
pādau me staḥ paramacaturau kīkaṭāneva gantuṃ
vāgapyāste nibhṛtamanṛtānyeva vaktuṃ vacāṃsi
mīmāṃsante mama ca matayo doṣadṛṣṭau pareṣāṃ
paṅgurmūkaḥ paśurapi bhavāmyātmanīne tu kṛtya
4.3
yāmārāddhuṃ na gaṇitamidaṃ jīvitaṃ vā dhanaṃ vā
yasyāḥ prītirmanasi kalitā jyāyasī mokṣato'pi
saivedānīṃ vayasi galite saṃprahīṇe ca vitte
tṛṇāyāpi tripurahara māṃ manyate naiva bhāryā
4.4
kṛtvā pāpānyāpa khalu mayā poṣitāḥ śaiśave ye
nidrāhārāvapi vijahatā śikṣitā ye kalāsu
prādurbhūtāḥ svayamiva hi te prāktanādṛṣṭalabdhaprajñonmeṣā iva ca tanayā na smarantyātmano'pi
4.5
dārāḥ putrāḥ paramasuhṛdo bāndhavāḥ kiṃkarā vā
svapnāvasthāsvapi ca virahaṃ ye mayā na kṣamante
¹atyāsanne tapanatanayasyājñayā dūtavarge
teṣveko'pi smarahara na me gantumanvasti jantuḥ
4.6
rājño bhṛtyā yadi paricitā deśikasyaiṣa lābho
rājadvāre yadi khalu gataṃ naimiśe tatpraviṣṭam
rājā dṛṣṭo'tha ca yadi paraṃ brahma sākṣātkṛtaṃ tat
tyakto deho yadi nṛpakule mādṛśāṃ so'pavargaḥ
4.7
yattarthīnāmaṭanamatha yatpūjanaṃ devatānāmiṣṭāpūrtavyasanamapi yadyacca dākṣyaṃ kalāsu
arthaprāptyaupayikamakhilaṃ jāyate mādṛśāṃ tat
te cāpyarthā dharaṇibharaṇā bhūmibhṛtsānkṛtā vā
4.8
o kaumārādgurucaraṇaśuśrūṣayā brahmavidyāsvādhyāyābhyāmahaha mahatīmarjitaṃ kauśalaṃ yat
nidrāhatorniśi niśi kathāḥ śṛṇvatāṃ pārthivānāṃ
kālakṣepaupayikamidamapyāḥ kathaṃ paryaṇasīt
4.9
chāyā toyaṃ vasanamaśanaṃ vāhanaṃ dīpikā vā
kretuṃ yasminna kala sulabhaṃ kiṃcidapyeṣu martyaiḥ
tasmindūre pathi tanubhṛtāṃ sarvathaivābhigamye
prasthānārhaṃ kamapi tu vidhiṃ ghasmarā na smarāmaḥ
4.10
ākarṇyante tapanatanayagrāmasaṃlāpaghoṣā
mandaṃ mandaṃ hasati nihitaḥ kālapāśo'pi kaṇṭhe
āpṛcchyante kṛtajigamiṣāraṃbhramāḥ prāṇavātā
naivedānīmapi viṣayavaimukhyamabhyeti cetaḥ
4.11
cakṣuṣyandhe calati daśane śmaśrūṇi śvetamāne
mīdatyaṅge manasi kaluṣe kampamāne karāgre
dūtairetairdinakarabhuvaḥ śaśvadudbodhyamānāskhātuṃ dehaṃ tadapi bhiṣajāmeva sāntvaṃ vadāmaḥ
4.12
śānto barhirjaṭharapiṭhare saṃsthitā kāmavārtā
dhāvaṃ dhāvaṃ diśi diśi śanairindriyāśvā nipetuḥ
evaṃ daivāduparamamagādeṣa me vairivargaścetastvekaṃ na vaśayate kiṃ karomi kva yāmi
4.13
nānopāyairdiśi diśi dhanānyarjayitvā vyayitvā
samyaksaṃpāditamidamaho sthaulyamekaṃ śarīre
śrutvā śrutvā bahujanamukhādāyuṣaitāvatāpi
prāptaṃ darśāvadhitimiravadgāḍhamajñānamekam
4.14
avekṣante māṃ kvacana śayitaṃ kiṃkarā daṇḍapāṇerīkṣantāṃ vā tadapi mayi kiṃ kuryuṃruddāmavṛtte
kuryuḥ kiṃcitprasabhamapi vā ghātayiṣyāmi rāṅketyanvagdheyaṃ paramiha bahannantakaṃ na smarāmi
4.15
vedā vā syurvitathavacanā vismaredīśvaro vā
dharmādharmasthitiviracanāmantako vā mṛṣā syāt
nityo vā syāmahamiti bahūnullikhantaḥ samādhīnmedovṛddhyā muditamanasaḥ sarvato nirvṛtāḥ smaḥ
4.16
yāme yāme galati vapuṣaḥ saṃsate saṃdhivandhaḥ
śvāse śvāse'pi ca vicakṣane kṣīyate dīrghamāyuḥ
bhukte bhukte'pi ca sukhalave lupyate puṇyarāśiḥ
kṛtye kṛtye niravadhi punarbardhate pātakaṃ naḥ
4.17
gantavyo'dhvā sakalabhuvanasnānasaṃpātabhūmirgatvā dṛśyastribhuvanajanāyuṣkaḷāntaḥ kṛtāntaḥ
dṛṣṭvā labhyā nirayajanitā yātanā naikabhedā
vismṛtyuedaṃ nikhilamapi tu vyarthamāyurnayāmaḥ
4.18
kāle kāle na kimupanataṃ bhuñjate bhojyajātaṃ
gṛhṇantyambho na kimadha na kiṃ saṃviśanti kṣapāsu
puṣṇanti svāśna kimu pṛthukānstrīṣu kiṃ no ramante
kṛtyākṛtyavyapagatadhiyāṃ kastiraścāṃ ca bhedaḥ
4.19
kṛcchrālabdhaṃ dhanamapi śatāṃśādhikaprāptilobhātpatre kiṃcillikhitamupalakṣyaiva sarvaṃ tyajāmaḥ
śāstraiḥ siddhe bahuśataguṇādhikyalābhe paratra
vyarthāśaṅkākaluṣamanaso notsṛjāmo'rthaleśam
4.20
jīrṇe rugṇe vikaḷakaraṇe śatrubhirvā gṛhīte
khasminko'rtho bhavati sukhadaḥ kaśca kāmaprasaṅgaḥ
mā bhūdetatsakalamathavā khāyuṣaḥ kiṃ pramāṇaṃ
niścityaivaṃ duritanicayaścīyate nirviśaṅkaiḥ
4.21
āyāntyagre nanu tanubhavā utmarṇā iveme
śayyālagnāḥ phaṇabhṛta ivābhānti dārā idānīm
kārāgehapratimamadhunā mandiraṃ dṛśyate me
tatra sthātuṃ prasajati mano na kṣaṇaṃ na kṣaṇārdham
4.22
jātaṃ jātaṃ gatamapi gataṃ bālyato laulyato vā
netaḥ stheyaṃ kṣaṇamapi gṛhe muñcataḥ ko muhūrtaḥ
ityatyantavyavasitadhiyo niḥsaranto'pi gehādāvartante jhaṭiti rudatāṃ sāntvahetoḥ śiśūnām
4.23
naiva brūmo vayamatithayo'bhyāgatā bandhuvargā
dīnānāthāḥ suhṛda iti ye teṣu kāryā dayeti
yaṃ tvaṃ poṣyaṃ manasi kuruṣe nityamātmānamekaṃ
janmanyasminnatha bibhṛhi taṃ sarvahetyullapāmaḥ
4.24
ko nu vyāsaḥ ka iva sa manuḥ ko nvasau yājñavalkyo
yairudbuddhaṃ hitamasakṛdasmāsu pitreva putre
paśyāmastābhirupadhikṛpāsāgarām̐llokabandhūnpaśyāmo'smāniravadhitamaḥkṣmādharānbrahmavandhūn
4.25
yattāmisre narakakuhare yadvahiñcakravālādyatpātāle yadapi dharaṇī vārṣikīṣu kṣapāsu
rūḍhaṃ gāḍhaṃ tama iti samastaṃ ca tañcintyamānaṃ
nāsmākrāntaḥkaraṇatamaso dāsabhāve'pi yogyam
4.26
sarvānarthaprathamakaraṇe sarvabhāvairjihāsye
dehe moho yadi pariṇataḥ poṣaṇīyo mayeti
āstāmevaṃ vapuridamiyāgāmi cāsmākamevetyeṣāpyāstāṃ matiriti paraṃ dharmaśāstreṣu ghīṣaḥ
4.27
kāmī kāmavraṇaparigataḥ kāminīreva hitvā
bhuṅkte paścādapagatabhayaṃ kāminīnāṃ sahasram
itthaṃkāraṃ viṣayasukhabhogaikatānairnarairapyasminddehe katipayadinānyeṣa bhogo vivarjyaḥ
4.28
nyāyyādarthādapi kimadhikaṃ labhyamunmārgavṛttyā
vaidhādannādapi kimadhikaṃ paryudāseṣu bhojyam
bhāryābhogādapi bhavati kaḥ paṇyakāntāsu bhogaḥ
dhātro neti śrutiviṣamatā bimbamādhuryahetuḥ
4.29
āstikyaṃ cedbhavamakhilamapyarthisātkartumarhaṃ
nāstikyaṃ cettadapi sutarāṃ bhogahetorapāstam
aspṛṣṭvāpi svavacanirahaḥ sthāpyate yattadantastasminhetuḥ ka iti nibhṛtaṃ tarkayāmo na vidmaḥ
4.30
śvānaḥ pucchāñcalakāṃṭalatāṃ sūkarāḥ
kīśā dantaprakaṭanavidhiṃ gardabhā rūkṣaghoṣam
martyā vakṣaḥśvayathumapi ca strīṣu dṛṣṭvā ramante
tatsaundarya kimiva phalitaṃ tattadajñānato'nyat
4.31
rantuṃ prāpto daśati daśanairānanaṃ cetpriyāyā
bhoktuṃ prāptaḥ kimiti na daśedagradantaṃ pradātuḥ
itthaṃ vyakte hṛdayajatuṣaḥ pāmaronmādakatve
hātuṃ sadyaḥ prabhavati na ko'pyantato lajjituṃ vā
4.32
dārāḥ putrāḥ śayanasadanaṃ bhūṣaṇacchādane vā
yadyehakṣaṃ pumabhilaṣitaṃ teṣu māśandikaḥ kaḥ
tarki sveteṣāṃ bhavati niyamaḥ sevane ko'pi ko'pi
hṛṣyatsisrapi yadi bhavettatra vaktā kṛtāntaḥ
4.33
vedābhyāsavyasanarasikaiḥ khīyate tāvatā kiṃ
sūkṣmā buddhiḥ śrutamiva virūtyaśrutaṃ tāvatā kim
jalpārambhe jayati niyataṃ vādinastāvatā kiṃ
nirvedātaṃ na yadi hṛdayaṃ śāntimabhyeti puṃsaḥ
4.34
yastvatyantavyavasitamatiḥ saṃjighṛkṣetta dharmaṃ
khaṭvāṅgāderiva na kimaruṃ tasya yāmārdhamāyuḥ
duṣpāṇḍityādapahṛtamatiryaḥ punaḥ saṃśayātmā
kasmai tasya prabhavatu vṛthā kākavaddīrghamāyuḥ
4.35
arthā na syuryadi vijahimo dharmamarthakasādhyaṃ
kāyakleśaiḥ katikatividhaḥ sādhanīyo na dharmaḥ
kāyaḥ śrānto yadi bhavati kastāvatā dharmalopaścittaṃ dattvā sakṛdapi śive cintitaṃ sādhayāmaḥ
4.17-2
svenaivoktaṃ nigamavacasā bodhanīyāstu jīvā
jīvairaivetyapi ca munibhiḥ kāritaṃ dharmaśāstram
utpaśyantu svayamiti bhavo dāruṇaścāhyate'sāvadyāpi smo yadi khalu jaḍāḥ kiṃ vidhattāṃ śivo'pi
yenācāntāḥ salilanidhayo yena sṛṣṭā pratidyauḥ
śastrāṇyastrāṇyapi kavalitānyekayā yasya yaṣṭyā
kastādṛkṣaḥ prabhavatu jano devabhūdevavarge
kālaḥ kīṭāniva kavalayāmāsa tānapyayatnam
4.18-2
kāyasthairyaṃ karaṇapaṭutāṃ bandhusaṃpattimarthaṃ
cāturyaṃ vā kimiva hi balaṃ bibhrato nirbharāḥ smaḥ
antyaḥ śvāsaḥ kimayamathavopāntya ityāmṛśanto
vismṛtyeśaṃ nimiṣamapi kiṃ vartituṃ pārayāmaḥ
4.19-2
abhyasyādau śrutimatha gṛhaṃ prāpya labdhvā mahārthāniṣṭvā yajñairjanitatanayaḥ pravrajedāyuṣo'nte
ityācaṣṭe ya iha sa manuryājñavalkyo'pi vā me
tāvatkālaṃ pratibhavati cedāyuṣastatpramāṇam
4.40
annaṃ dhānyaṃ vasu vasumatītyuttareṇottareṇa
vyākṛṣyante paramakapaṇāḥ pāmarā yadvadittham
bhūmiḥ khaṃ dyaurduhiṇagṛhamityuttareṇottareṇa
vyāmuhyante vimalamatayo'pyasthireṇaiva dhāmnā
4.41
prāyaścittaṃ sakṛdupannate vā pramādātkṛte vā
bhūyo bhūyo'pyavahitataraiḥ sādhite kaḥ samādhiḥ
kāruṇyābdhiryadi puraharaḥ satsu kāmaṃ dayeta
bhraṣṭe mādṛśyāpi sa dayate cetkṣato dharmasetuḥ
4.42
sādhyā śaṃbhoḥ kathamapi dayetyapyasādhyopadeśaḥ
kopaṃ tasya prathamamapanudyaiva sādhyaḥ prasādaḥ
kopo varṇāśramanigamitācāranilaṅghanotthaḥ
śānti neyaḥ sa kathamadhunāpyavyavasthāmavṛtteḥ
4.43
iṣṭāpūrtairnigamapaṭhanaiḥ kṛcchracāndrāyaṇādyaiḥ
svāminnanyairapi tava manaḥ kāmamāvarjayeyam
madhye madhye yadi na nipatetkarmaṇāṃ coditānāṃ
jñānaṃ śraddhetyubhayamapi no jātivairrgaleṣa
4.44
nirmaryādaḥ paramacapalo niḥsamājñānarāśimoho'ndhaḥ ka iti bhuvane mārgaṇīyaṃ tvayaiva
īdṛkṣe'pi kvacidiha dayeyeti kautūhalaṃ cetsvāminviśveśvara tava bhavaṃ nistareyaṃ tadāham
4.45
pañcāttaptāḥ kathamapi vidheḥ kiṃkarībhūya kurmaḥ
sevāṃ śaṃbhoriti ca niyamaṃ vāpi saṃkalpayāmaḥ
āyuḥ kiṃ me kimiha karaṇaṃ dustare saṃkaṭe'sminsvāmingaurīramaṇa śaraṇaṃ nastvameva tvameva
4.46
samyaṅmuktāstimirapi malaiścidvikāsaikarūpāstvanniṣyānapravaṇamanasaḥ sūrayastvatpure ye
teṣāṃ saṃdarśayitumaparijñātapūrvaṃ kadācijjñāṃtuṃ mugdhaṃ śiva nayasi kiṃ viśvapāraṃ puraṃ mām
4.47
diṣṭyā labdhaṃ dvijavarakule janma tatrāpi diṣṭyā
dharmādharmasthitiravagateva prasādādgurūṇām
janmanyasminnapi yadi na me saṃbhavedāstikatvaṃ
nistāraḥ kiṃ niravabhavanātsarvamokṣe'pi labhyaḥ
4.48
bhavye dehe paṭuṣu karaṇeṣyālaye śrīsamṛddhe
kaumārānte vayasi kathamapyapravṛtte ca duḥkhe
pratyakpuṣpīprasavavidhayā yasya puṃso nisargātpratyagvaktraṃ bhavati hṛdayaṃ kaścito'pyasti dhanyaḥ
4.49
nāhaṃ yāce padamuḍupaternādhikāraṃ maghoto
nāpi brāhmīṃ bhuvanagurutāṃ kā kathā'nyaprapañce
anyasyānyaḥ śriyamabhilaṣannastu kastasya loko
mahyaṃ śaṃbho diśa masṛṇitaṃ mānakānandameva
4.50
ā garbhādā kulaparivṛḍhādā caturvaktrato'pi
tvatpādābjaprapadanaparānvetsi naścandramaule
māyāyāśca prapadanapareṣvapravṛttiṃ tvamāttha
svāminnevaṃ sati yaducitaṃ tatra devaḥ pramāṇam
4.51
daṇḍaṃ dhatte sakalajagatāṃ dakṣiṇo yaḥ kṛtānto
nāmāpyasya pratibhayatanornopagṛhṇīmahīti
prāptāḥ smastaṃ nigamavacasāmuttaro yaḥ kṛtānto
yadvā tadvā bhavatu na punastasya paśyema vaktram