<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Epic, Poetry, Drama & Narrative](https://indike.org/pramana/in.lit) › [Poetry (mahākāvya, lyric, messenger poems, stotra, Prakrit kāvya)](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya) › [Miscellaneous short works](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc) › [Laghukavyani](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani) › 4

# Laghukavyani 4

Laghukāvyāni 4

- **Language:** Sanskrit

### [4.1](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4.1)

iti śrīnīlakaṇṭhadīkṣitaviracitaṃ  
vairāgyaśatakaṃ saṃpūrṇam  
śrīḥ  
śāntivilāsaḥ  
vaṃśe kasminnajaniṣi kayoḥ putratāmagrahīṣaṃ  
katyaśrauṣaṃ tadapi katidhā tacca sadmyaḥ katibhyaḥ  
kiṃ nādrākṣaṃ vyasanamapi vā kiṃ sukhaṃ nānvabhūvaṃ  
nopāraṃsīttadapi hṛdayaṃ kīdṛśo me vipākaḥ

### [4.2](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4.2)

pādau me staḥ paramacaturau kīkaṭāneva gantuṃ  
vāgapyāste nibhṛtamanṛtānyeva vaktuṃ vacāṃsi  
mīmāṃsante mama ca matayo doṣadṛṣṭau pareṣāṃ  
paṅgurmūkaḥ paśurapi bhavāmyātmanīne tu kṛtya

### [4.3](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4.3)

yāmārāddhuṃ na gaṇitamidaṃ jīvitaṃ vā dhanaṃ vā  
yasyāḥ prītirmanasi kalitā jyāyasī mokṣato'pi  
saivedānīṃ vayasi galite saṃprahīṇe ca vitte  
tṛṇāyāpi tripurahara māṃ manyate naiva bhāryā

### [4.4](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4.4)

kṛtvā pāpānyāpa khalu mayā poṣitāḥ śaiśave ye  
nidrāhārāvapi vijahatā śikṣitā ye kalāsu  
prādurbhūtāḥ svayamiva hi te prāktanādṛṣṭalabdhaprajñonmeṣā iva ca tanayā na smarantyātmano'pi

### [4.5](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4.5)

dārāḥ putrāḥ paramasuhṛdo bāndhavāḥ kiṃkarā vā  
svapnāvasthāsvapi ca virahaṃ ye mayā na kṣamante  
¹atyāsanne tapanatanayasyājñayā dūtavarge  
teṣveko'pi smarahara na me gantumanvasti jantuḥ

### [4.6](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4.6)

rājño bhṛtyā yadi paricitā deśikasyaiṣa lābho  
rājadvāre yadi khalu gataṃ naimiśe tatpraviṣṭam  
rājā dṛṣṭo'tha ca yadi paraṃ brahma sākṣātkṛtaṃ tat  
tyakto deho yadi nṛpakule mādṛśāṃ so'pavargaḥ

### [4.7](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4.7)

yattarthīnāmaṭanamatha yatpūjanaṃ devatānāmiṣṭāpūrtavyasanamapi yadyacca dākṣyaṃ kalāsu  
arthaprāptyaupayikamakhilaṃ jāyate mādṛśāṃ tat  
te cāpyarthā dharaṇibharaṇā bhūmibhṛtsānkṛtā vā

### [4.8](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4.8)

o kaumārādgurucaraṇaśuśrūṣayā brahmavidyāsvādhyāyābhyāmahaha mahatīmarjitaṃ kauśalaṃ yat  
nidrāhatorniśi niśi kathāḥ śṛṇvatāṃ pārthivānāṃ  
kālakṣepaupayikamidamapyāḥ kathaṃ paryaṇasīt

### [4.9](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4.9)

chāyā toyaṃ vasanamaśanaṃ vāhanaṃ dīpikā vā  
kretuṃ yasminna kala sulabhaṃ kiṃcidapyeṣu martyaiḥ  
tasmindūre pathi tanubhṛtāṃ sarvathaivābhigamye  
prasthānārhaṃ kamapi tu vidhiṃ ghasmarā na smarāmaḥ

### [4.10](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4.10)

ākarṇyante tapanatanayagrāmasaṃlāpaghoṣā  
mandaṃ mandaṃ hasati nihitaḥ kālapāśo'pi kaṇṭhe  
āpṛcchyante kṛtajigamiṣāraṃbhramāḥ prāṇavātā  
naivedānīmapi viṣayavaimukhyamabhyeti cetaḥ

### [4.11](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4.11)

cakṣuṣyandhe calati daśane śmaśrūṇi śvetamāne  
mīdatyaṅge manasi kaluṣe kampamāne karāgre  
dūtairetairdinakarabhuvaḥ śaśvadudbodhyamānāskhātuṃ dehaṃ tadapi bhiṣajāmeva sāntvaṃ vadāmaḥ

### [4.12](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4.12)

śānto barhirjaṭharapiṭhare saṃsthitā kāmavārtā  
dhāvaṃ dhāvaṃ diśi diśi śanairindriyāśvā nipetuḥ  
evaṃ daivāduparamamagādeṣa me vairivargaścetastvekaṃ na vaśayate kiṃ karomi kva yāmi

### [4.13](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4.13)

nānopāyairdiśi diśi dhanānyarjayitvā vyayitvā  
samyaksaṃpāditamidamaho sthaulyamekaṃ śarīre  
śrutvā śrutvā bahujanamukhādāyuṣaitāvatāpi  
prāptaṃ darśāvadhitimiravadgāḍhamajñānamekam

### [4.14](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4.14)

avekṣante māṃ kvacana śayitaṃ kiṃkarā daṇḍapāṇerīkṣantāṃ vā tadapi mayi kiṃ kuryuṃruddāmavṛtte  
kuryuḥ kiṃcitprasabhamapi vā ghātayiṣyāmi rāṅketyanvagdheyaṃ paramiha bahannantakaṃ na smarāmi

### [4.15](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4.15)

vedā vā syurvitathavacanā vismaredīśvaro vā  
dharmādharmasthitiviracanāmantako vā mṛṣā syāt  
nityo vā syāmahamiti bahūnullikhantaḥ samādhīnmedovṛddhyā muditamanasaḥ sarvato nirvṛtāḥ smaḥ

### [4.16](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4.16)

yāme yāme galati vapuṣaḥ saṃsate saṃdhivandhaḥ  
śvāse śvāse'pi ca vicakṣane kṣīyate dīrghamāyuḥ  
bhukte bhukte'pi ca sukhalave lupyate puṇyarāśiḥ  
kṛtye kṛtye niravadhi punarbardhate pātakaṃ naḥ

### [4.17](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4.17)

gantavyo'dhvā sakalabhuvanasnānasaṃpātabhūmirgatvā dṛśyastribhuvanajanāyuṣkaḷāntaḥ kṛtāntaḥ  
dṛṣṭvā labhyā nirayajanitā yātanā naikabhedā  
vismṛtyuedaṃ nikhilamapi tu vyarthamāyurnayāmaḥ

### [4.18](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4.18)

kāle kāle na kimupanataṃ bhuñjate bhojyajātaṃ  
gṛhṇantyambho na kimadha na kiṃ saṃviśanti kṣapāsu  
puṣṇanti svāśna kimu pṛthukānstrīṣu kiṃ no ramante  
kṛtyākṛtyavyapagatadhiyāṃ kastiraścāṃ ca bhedaḥ

### [4.19](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4.19)

kṛcchrālabdhaṃ dhanamapi śatāṃśādhikaprāptilobhātpatre kiṃcillikhitamupalakṣyaiva sarvaṃ tyajāmaḥ  
śāstraiḥ siddhe bahuśataguṇādhikyalābhe paratra  
vyarthāśaṅkākaluṣamanaso notsṛjāmo'rthaleśam

### [4.20](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4.20)

jīrṇe rugṇe vikaḷakaraṇe śatrubhirvā gṛhīte  
khasminko'rtho bhavati sukhadaḥ kaśca kāmaprasaṅgaḥ  
mā bhūdetatsakalamathavā khāyuṣaḥ kiṃ pramāṇaṃ  
niścityaivaṃ duritanicayaścīyate nirviśaṅkaiḥ

### [4.21](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4.21)

āyāntyagre nanu tanubhavā utmarṇā iveme  
śayyālagnāḥ phaṇabhṛta ivābhānti dārā idānīm  
kārāgehapratimamadhunā mandiraṃ dṛśyate me  
tatra sthātuṃ prasajati mano na kṣaṇaṃ na kṣaṇārdham

### [4.22](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4.22)

jātaṃ jātaṃ gatamapi gataṃ bālyato laulyato vā  
netaḥ stheyaṃ kṣaṇamapi gṛhe muñcataḥ ko muhūrtaḥ  
ityatyantavyavasitadhiyo niḥsaranto'pi gehādāvartante jhaṭiti rudatāṃ sāntvahetoḥ śiśūnām

### [4.23](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4.23)

naiva brūmo vayamatithayo'bhyāgatā bandhuvargā  
dīnānāthāḥ suhṛda iti ye teṣu kāryā dayeti  
yaṃ tvaṃ poṣyaṃ manasi kuruṣe nityamātmānamekaṃ  
janmanyasminnatha bibhṛhi taṃ sarvahetyullapāmaḥ

### [4.24](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4.24)

ko nu vyāsaḥ ka iva sa manuḥ ko nvasau yājñavalkyo  
yairudbuddhaṃ hitamasakṛdasmāsu pitreva putre  
paśyāmastābhirupadhikṛpāsāgarām̐llokabandhūnpaśyāmo'smāniravadhitamaḥkṣmādharānbrahmavandhūn

### [4.25](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4.25)

yattāmisre narakakuhare yadvahiñcakravālādyatpātāle yadapi dharaṇī vārṣikīṣu kṣapāsu  
rūḍhaṃ gāḍhaṃ tama iti samastaṃ ca tañcintyamānaṃ  
nāsmākrāntaḥkaraṇatamaso dāsabhāve'pi yogyam

### [4.26](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4.26)

sarvānarthaprathamakaraṇe sarvabhāvairjihāsye  
dehe moho yadi pariṇataḥ poṣaṇīyo mayeti  
āstāmevaṃ vapuridamiyāgāmi cāsmākamevetyeṣāpyāstāṃ matiriti paraṃ dharmaśāstreṣu ghīṣaḥ

### [4.27](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4.27)

kāmī kāmavraṇaparigataḥ kāminīreva hitvā  
bhuṅkte paścādapagatabhayaṃ kāminīnāṃ sahasram  
itthaṃkāraṃ viṣayasukhabhogaikatānairnarairapyasminddehe katipayadinānyeṣa bhogo vivarjyaḥ

### [4.28](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4.28)

nyāyyādarthādapi kimadhikaṃ labhyamunmārgavṛttyā  
vaidhādannādapi kimadhikaṃ paryudāseṣu bhojyam  
bhāryābhogādapi bhavati kaḥ paṇyakāntāsu bhogaḥ  
dhātro neti śrutiviṣamatā bimbamādhuryahetuḥ

### [4.29](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4.29)

āstikyaṃ cedbhavamakhilamapyarthisātkartumarhaṃ  
nāstikyaṃ cettadapi sutarāṃ bhogahetorapāstam  
aspṛṣṭvāpi svavacanirahaḥ sthāpyate yattadantastasminhetuḥ ka iti nibhṛtaṃ tarkayāmo na vidmaḥ

### [4.30](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4.30)

śvānaḥ pucchāñcalakāṃṭalatāṃ sūkarāḥ  
kīśā dantaprakaṭanavidhiṃ gardabhā rūkṣaghoṣam  
martyā vakṣaḥśvayathumapi ca strīṣu dṛṣṭvā ramante  
tatsaundarya kimiva phalitaṃ tattadajñānato'nyat

### [4.31](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4.31)

rantuṃ prāpto daśati daśanairānanaṃ cetpriyāyā  
bhoktuṃ prāptaḥ kimiti na daśedagradantaṃ pradātuḥ  
itthaṃ vyakte hṛdayajatuṣaḥ pāmaronmādakatve  
hātuṃ sadyaḥ prabhavati na ko'pyantato lajjituṃ vā

### [4.32](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4.32)

dārāḥ putrāḥ śayanasadanaṃ bhūṣaṇacchādane vā  
yadyehakṣaṃ pumabhilaṣitaṃ teṣu māśandikaḥ kaḥ  
tarki sveteṣāṃ bhavati niyamaḥ sevane ko'pi ko'pi  
hṛṣyatsisrapi yadi bhavettatra vaktā kṛtāntaḥ

### [4.33](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4.33)

vedābhyāsavyasanarasikaiḥ khīyate tāvatā kiṃ  
sūkṣmā buddhiḥ śrutamiva virūtyaśrutaṃ tāvatā kim  
jalpārambhe jayati niyataṃ vādinastāvatā kiṃ  
nirvedātaṃ na yadi hṛdayaṃ śāntimabhyeti puṃsaḥ

### [4.34](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4.34)

yastvatyantavyavasitamatiḥ saṃjighṛkṣetta dharmaṃ  
khaṭvāṅgāderiva na kimaruṃ tasya yāmārdhamāyuḥ  
duṣpāṇḍityādapahṛtamatiryaḥ punaḥ saṃśayātmā  
kasmai tasya prabhavatu vṛthā kākavaddīrghamāyuḥ

### [4.35](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4.35)

arthā na syuryadi vijahimo dharmamarthakasādhyaṃ  
kāyakleśaiḥ katikatividhaḥ sādhanīyo na dharmaḥ  
kāyaḥ śrānto yadi bhavati kastāvatā dharmalopaścittaṃ dattvā sakṛdapi śive cintitaṃ sādhayāmaḥ

### [4.17-2](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4.17-2)

svenaivoktaṃ nigamavacasā bodhanīyāstu jīvā  
jīvairaivetyapi ca munibhiḥ kāritaṃ dharmaśāstram  
utpaśyantu svayamiti bhavo dāruṇaścāhyate'sāvadyāpi smo yadi khalu jaḍāḥ kiṃ vidhattāṃ śivo'pi  
yenācāntāḥ salilanidhayo yena sṛṣṭā pratidyauḥ  
śastrāṇyastrāṇyapi kavalitānyekayā yasya yaṣṭyā  
kastādṛkṣaḥ prabhavatu jano devabhūdevavarge  
kālaḥ kīṭāniva kavalayāmāsa tānapyayatnam

### [4.18-2](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4.18-2)

kāyasthairyaṃ karaṇapaṭutāṃ bandhusaṃpattimarthaṃ  
cāturyaṃ vā kimiva hi balaṃ bibhrato nirbharāḥ smaḥ  
antyaḥ śvāsaḥ kimayamathavopāntya ityāmṛśanto  
vismṛtyeśaṃ nimiṣamapi kiṃ vartituṃ pārayāmaḥ

### [4.19-2](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4.19-2)

abhyasyādau śrutimatha gṛhaṃ prāpya labdhvā mahārthāniṣṭvā yajñairjanitatanayaḥ pravrajedāyuṣo'nte  
ityācaṣṭe ya iha sa manuryājñavalkyo'pi vā me  
tāvatkālaṃ pratibhavati cedāyuṣastatpramāṇam

### [4.40](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4.40)

annaṃ dhānyaṃ vasu vasumatītyuttareṇottareṇa  
vyākṛṣyante paramakapaṇāḥ pāmarā yadvadittham  
bhūmiḥ khaṃ dyaurduhiṇagṛhamityuttareṇottareṇa  
vyāmuhyante vimalamatayo'pyasthireṇaiva dhāmnā

### [4.41](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4.41)

prāyaścittaṃ sakṛdupannate vā pramādātkṛte vā  
bhūyo bhūyo'pyavahitataraiḥ sādhite kaḥ samādhiḥ  
kāruṇyābdhiryadi puraharaḥ satsu kāmaṃ dayeta  
bhraṣṭe mādṛśyāpi sa dayate cetkṣato dharmasetuḥ

### [4.42](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4.42)

sādhyā śaṃbhoḥ kathamapi dayetyapyasādhyopadeśaḥ  
kopaṃ tasya prathamamapanudyaiva sādhyaḥ prasādaḥ  
kopo varṇāśramanigamitācāranilaṅghanotthaḥ  
śānti neyaḥ sa kathamadhunāpyavyavasthāmavṛtteḥ

### [4.43](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4.43)

iṣṭāpūrtairnigamapaṭhanaiḥ kṛcchracāndrāyaṇādyaiḥ  
svāminnanyairapi tava manaḥ kāmamāvarjayeyam  
madhye madhye yadi na nipatetkarmaṇāṃ coditānāṃ  
jñānaṃ śraddhetyubhayamapi no jātivairrgaleṣa

### [4.44](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4.44)

nirmaryādaḥ paramacapalo niḥsamājñānarāśimoho'ndhaḥ ka iti bhuvane mārgaṇīyaṃ tvayaiva  
īdṛkṣe'pi kvacidiha dayeyeti kautūhalaṃ cetsvāminviśveśvara tava bhavaṃ nistareyaṃ tadāham

### [4.45](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4.45)

pañcāttaptāḥ kathamapi vidheḥ kiṃkarībhūya kurmaḥ  
sevāṃ śaṃbhoriti ca niyamaṃ vāpi saṃkalpayāmaḥ  
āyuḥ kiṃ me kimiha karaṇaṃ dustare saṃkaṭe'sminsvāmingaurīramaṇa śaraṇaṃ nastvameva tvameva

### [4.46](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4.46)

samyaṅmuktāstimirapi malaiścidvikāsaikarūpāstvanniṣyānapravaṇamanasaḥ sūrayastvatpure ye  
teṣāṃ saṃdarśayitumaparijñātapūrvaṃ kadācijjñāṃtuṃ mugdhaṃ śiva nayasi kiṃ viśvapāraṃ puraṃ mām

### [4.47](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4.47)

diṣṭyā labdhaṃ dvijavarakule janma tatrāpi diṣṭyā  
dharmādharmasthitiravagateva prasādādgurūṇām  
janmanyasminnapi yadi na me saṃbhavedāstikatvaṃ  
nistāraḥ kiṃ niravabhavanātsarvamokṣe'pi labhyaḥ

### [4.48](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4.48)

bhavye dehe paṭuṣu karaṇeṣyālaye śrīsamṛddhe  
kaumārānte vayasi kathamapyapravṛtte ca duḥkhe  
pratyakpuṣpīprasavavidhayā yasya puṃso nisargātpratyagvaktraṃ bhavati hṛdayaṃ kaścito'pyasti dhanyaḥ

### [4.49](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4.49)

nāhaṃ yāce padamuḍupaternādhikāraṃ maghoto  
nāpi brāhmīṃ bhuvanagurutāṃ kā kathā'nyaprapañce  
anyasyānyaḥ śriyamabhilaṣannastu kastasya loko  
mahyaṃ śaṃbho diśa masṛṇitaṃ mānakānandameva

### [4.50](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4.50)

ā garbhādā kulaparivṛḍhādā caturvaktrato'pi  
tvatpādābjaprapadanaparānvetsi naścandramaule  
māyāyāśca prapadanapareṣvapravṛttiṃ tvamāttha  
svāminnevaṃ sati yaducitaṃ tatra devaḥ pramāṇam

### [4.51](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4.51)

daṇḍaṃ dhatte sakalajagatāṃ dakṣiṇo yaḥ kṛtānto  
nāmāpyasya pratibhayatanornopagṛhṇīmahīti  
prāptāḥ smastaṃ nigamavacasāmuttaro yaḥ kṛtānto  
yadvā tadvā bhavatu na punastasya paśyema vaktram

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.laghukavyani.4) · Pramāṇa
