Pramāṇa · Search · About · API

Laghukavyani 5

Laghukāvyāni 5

Language
Sanskrit

5.1

iti śrīnīlakaṇṭhadīkṣitaviracitaḥ
śāntivilāsaḥ saṃpūrṇaḥ
śrīḥ
kaliviḍambanam
na bhetavyaṃ na boddhavyaṃ na śrāvyaṃ vādino vacaḥ
jhaṭiti prativaktavyaṃ sabhāsu vijigīṣubhiḥ

5.2

asambhramo nirlajjatvamavajñā prativādini
hāso rājñaḥ stavaśceti pañcaite jayahetavaḥ

5.3

uccairudghoṣya jevyaṃ madhyasthaścedapaṇḍitaḥ
paṇḍito yadi tatraiva pakṣapāto'dhiropyatām

5.4

lābho heturdhanaṃ sādhyaṃ dṛṣṭāntastu purohitaḥ
ātmotkarṣo nigamanamanumāneṣvayaṃ vidhiḥ

5.6

abhyāsyaṃ lajjamānena tattvaṃ jijñāsunā ciram
jigīṣuṇā hriyaṃ tyaktvā kāryaḥ kolāhalo mahān
pāṭhanairgranthanirmāṇaiḥ pratiṣṭhā tāvadāpyate
evaṃ ca tathyavyutpattirāyuṣo'nte bhavenna vā

5.7

stotāraḥ ke bhaviṣyanti mūrkhasya jagatītale
na stauti cetsvayaṃ ca svaṃ kadā tasyāstu nirvṛtiḥ

5.8

vācyatāṃ samayo'tītaḥ spaṣṭamagre bhaviṣyati
iti pāṭhayatāṃ granthe kāṭhinyaṃ kutra vartate

5.9

agavitvamatiśraddhā jñānābhāvena tṛptatā
trayaḥ śiṣyaguṇā hyete mūrkhācāryasya bhāgyajāḥ

5.10

yadi na kvāpi vidyāyāṃ sarvathā kramate matiḥ
māntrikāstu bhaviṣyāmo yogino yatayo'pi vā

5.11

avilambena saṃsiddhau māntraiḥ prāpyate yaśaḥ
vilambe karmabāhulyaṃ vikhyāpyāvāpyate dhanam

5.12

sukhaṃ sukhiṣu duḥkhaṃ ca jīvanaṃ duḥkhaśāliṣu
anugrahāyate yeṣāṃ te dhanyāḥ khalu māntrikāḥ

5.13

yāvadajñānato maunamācāro vā vilakṣaṇaḥ
tāvanmāhātmyarūpeṇa paryavasyati māntrike

5.14

cārānvicāyyaṃ daivajñairvaktavyaṃ bhūbhujāṃ phalam
grahacāraparijñānaṃ teṣāmāvaśyakaṃ yataḥ

5.15

putra ityeva pitari kanyaketyeva mātari
garbhapraśneṣu kathayandaivajño vijayī bhavet

5.16

āyuḥpraśne dīrghamāyurvācyaṃ mauhūrtikairjanaiḥ
jīvanto bahu manyante mṛtāḥ prakṣyanti kaṃ punaḥ

5.17

sarvaṃ koṭidvayopetaṃ sarvaṃ kāladvayāvadhi
sarvaṃ vyāmiśramiva ca vaktavyaṃ daivacintakaiḥ

5.18

nirdhanānāṃ dhanāvaptiṃ dhanināmadhikaṃ dhanam
bruvāṇāḥ sarvathā grāhyā lokairjyautiṣikā janāḥ

5.19

śatasya lābhe tāmbūlaṃ sahasrasya tu bhojanam
daivajñānāmupālambho nityaṃ kāryaviparyaye

5.20

api sāgaraparyantā vicetavyā vasuṃdharā
deśo hyaratnimātro'pi nāsti daivajñavarjitaḥ

5.21

vārānkecidgrahānkecitkecidṛkṣāṇi jānate
tritayaṃ ye vijānanti te vācaspatayaḥ svayam

5.22

naimittikāḥ svapnadṛśo devatopāsakā iti
nisargaśatravaḥ sṛṣṭā daivajñānāmamī trayaḥ

5.23

svasthaira sādhyarogaiśca jantubhirnāsti kiṃcana
kātarā dīrgharogāraśca bhiṣajāṃ bhāgyahetavaḥ

5.24

nātidhairyaṃ pradātavyaṃ nātibhītiśca rogiṇi
naiścintyānnādime dānaṃ nairāśyādeva nāntime

5.25

bhaiṣajyaṃ tu yathākāmaṃ pathyaṃ tu kaṭhinaṃ vadet
ārogyaṃ vaidyamāhātmyādanyathātvamapathyataḥ

5.26

nidānaṃ roganāmāni sāmyāsādhye cikitsitam
sarvamapyupadekṣyanti rogiṇaḥ sadane striyaḥ

5.27

jṛmbhamāṇeṣu rogeṣu mriyamāṇeṣu jantuṣu
rogatattveṣu śanakairvyutpadyante cikitsakāḥ

5.28

pravartanārthamārambhe madhye tvauṣadhahetave
bahumānārthamante ca jihīrṣanti cikitsakāḥ

5.29

lipsamāneṣu vaidyeṣu cirādāsādya rogiṇam
dāyādāḥ saṃprarohanti daivajñā māntrikā api

5.30

rogasyopakrame sāntvaṃ madhye kiṃciddhanavyayaḥ
śanairanādaraḥ śāntau jñāto vaidyaṃ na paśyati

5.31

daivajñatvaṃ māntrikaṃtā bheṣajyaṃ cāṭukauśalam
ekaikamarthalābhāya dvitriyogastu durlabhaḥ

5.32

anṛtaṃ cāṭuvādaśca dhanayogo mahānayam
satyaṃ vaiduṣyamityeṣa yogo dāridryakārakaḥ

5.33

kātryaṃ durvinītatvaṃ kārpaṇyamavivekatām
sarvaṃ mārjanti kavayaḥ śālīnāṃ muṣṭikiṃkarāḥ

5.34

na kāraṇamapekṣante kavayaḥ stotumudyatāḥ
kiṃcidastuvatāṃ teṣāṃ jihvā phuraphurāyate

5.35

stutaṃ stuvanti kavayo na svataḥ guṇadarśinaḥ
kīṭaḥ kaścidbalirnāma kiyatī tatra varṇanā

5.36

ekaiva kavitā puṃsāṃ grāmāyāśvāya hastine
antato'nnāya vastrāya tāmbūlāya ca kalpate

5.37

śabda|khyamaparaṃ brahma saṃdabhaiṇa pariṣkṛtam
bikrīyate katipayairdhṛtānyairviniyujyate

5.38

varṇayanti narābhāsānvāṇīṃ labdhvāpi ye janāḥ
labdhvāpi kāmadhenuṃ te lāṅgale viniyuñjate

5.39

praśaṃsanto narābhāsānpralapanto'nyathānyathā
kathaṃ tarantu kavayaḥ kāmapāramyavādinaḥ

5.40

yatsaṃdarbha yadullekhe yadyaktaye nibhṛtaṃ manaḥ
samādherapi tajjyāyaḥ śaṃkaro yadi varṇyate

5.41

gṛhiṇī bhaginī tasyāḥ śvaśurau śyāla ityapi
prāṇināṃ kalinā sṛṣṭāḥ pañca prāṇā ime'pare

5.42

jāmātaro bhāgineyā mātulā dārabāndhavāḥ
ajñātā eva gṛhiṇāṃ bhakṣayantyākhuvadgṛhe

5.43

mātulasya balaṃ mātā jāmāturduhitā balam
śvaśurasya balaṃ bhāryā svayamevātitherbalam

5.44

jāmāturvakratā tāvadyāvacchyālasya bālatā
prabudhyamāne sāralyaṃ prabuddhe'sminpalāyanam

5.45

bhāryā jyeṣṭhā śiśuḥ śyālaḥ śvaśrūḥ svātantryaśālinī
śvaśurastu pravāsīti jāmāturbhāgyadhoraṇī

5.46

bhūṣaṇairvasanaiḥ pātraiḥ putrāṇāmupalālanaiḥ
sakṛdāgatya gacchantī kanyā nirmārṭi mandiram

5.47

gṛhiṇī svajanaṃ vakti śuṣkāhāraṃ mitāśanam
patipakṣyāṃstu bahvāśānkṣīrapāṃstaskarānapi

5.48

bhārye dve putraśālinyau bhāgenī pativarjitā
aśrāntakalaho nāma yogo'yaṃ gṛhamedhinām

5.49

bhārye dve bahavaḥ putrā dāridryaṃ rogasaṃbhavaḥ
jīrṇau ca mātāpitarāvekaikaṃ narakādhikam

5.50

smṛte sīdanti gātrāṇi dṛṣṭe prajñā vinaśyati
aho mahadidaṃ bhūtamṛttamarṇābhiśabditam

5.51

antako'pi hi jantūnāmantakālamapekṣate
na kālaniyamaḥ kaściduttamarṇasya vidyate

5.52

na paśyāmo mukhe daṃṣṭrāṃ na pāśaṃ vā karāñcale
uttamarṇamavekṣyaiva tathāpyudvijate manaḥ

5.53

śatrau sāntvaṃ pratīkāraḥ sarvarogeṣu bheṣajam
mṛtyormṛtyuṃjayadhyānaṃ dāridrye tu na kiṃcana

5.54

śaktiṃ karoti saṃcāre śītoṣṇe marṣayatyapi
dīpayatyudare vahniṃ dāridryaṃ paramauṣadham

5.55

giraṃ skhalantīṃ mīlantīṃ dṛṣṭiṃ pādau visaṃsphuṭau
protsāhayati yācñāyāṃ rājājñeva daridratā

5.56

jīryanti rājavidveṣā jīryantyavihitānyapi
ākiṃcanyabalāḍhyānāmantato'śmāpi jīryati

5.57

nāsya corā na piśunā na dāyādā na pārthivāḥ
dainyaṃ rājyādapi jyāyo yadi tattvaṃ prabudhyate

5.58

prakāśayatyahaṃkāraṃ pravartayati taskarām
protsāhayati dāyādāṃlakṣmīḥ kiṃciṃdupasthitā

5.59

viḍambayanti ye nityaṃ vidagdhāndhanino janāḥ
ta eva tu viḍambyante śriyā kiṃcidupekṣitāḥ

5.60

prāmāṇyabuddhiḥ stotreṣu devatābuddhirātmani
kīṭabuddhirmanuṣyeṣu nūtanāyāḥ śriyaḥ phalam

5.61

śṛṇvanta eva pṛcchanti paśyanto'pi na jānate
viḍambanāni dhanikāḥ stotrāṇītyeva manvate

5.62

āvṛtya śrīmadenāndhānanyonyakṛtasaṃvidaḥ
svairaṃ hasanti pārśvasthā bālonmattapiśācavat

5.63

stotavyaiḥ stūyate nityaṃ sevanīyaiśca sevyate
na bibheti na jihveti tathāpi dhaniko janaḥ

5.64

kṣaṇamātraṃ grahāveśo yāmamātraṃ surāmadaḥ
lakṣmīmadasta mūrkhāṇāmādehamanuvartate

5.65

śrīrmāsamardhamāsaṃ vā ceṣṭitvā vinivartate
vikārastu tadārabdho nityaṃ laśunagandhavat

5.66

kaṇṭhe madaḥ kodravajo hṛdi tāmbūlajo madaḥ
lakṣmīmadastu sarvāṅge putradāramukheṣvapi

5.67

yatrāsīdasti vā lakṣmīstatronmādaḥ pravartatām
kule'pyavataratyeṣa kuṣṭhāpasmāravatkatham

5.68

adhyāpayanti śāstrāṇi tṛṇīkurvanti paṇḍitān
vismārayanti jātiṃ svāṃ varāṭāḥ pañcaṣāḥ kare

5.69

bibhartu bhṛtyāndhraniko dattāṃ vā deyamarthiṣu
yāvadyācakasādharmyaṃ tāvalloko na mṛṣyati

5.70

dhanabhāro hi lokasya piśunaireva dhāryate
kathaṃ te taṃ laghūkatuṃ yatante'parathā svataḥ

5.71

śramanānurūpaṃ piśune kimupakriyate nṛpaiḥ
dviguṇaṃ triguṇaṃ caiva kṛtānto lālayiṣyati

5.72

gokarṇe bhadrakarṇe ca japo duṣkarmanāśanaḥ
rājakarṇejapaḥ sadyaḥ sarvakarmavināśanaḥ

5.73

na svārthaṃ kaicidicchanti na preryante ca kenacit
parārtheṣu pravartante śaṭhāḥ santaśca tulyavat

5.74

kālāntare hyanarthāya gṛdhro gehopari sthitaḥ
khalo gṛhasamīpasthaḥ sadyo'narthāya dehinām

5.75

śuṣkopavāso dharmeṣu bheṣajyeṣu ca laṅghanam
japayajñaśca yajñeṣu rocate lobhaśālinām

5.76

kiṃ vakṣyatīti dhaniko yāvadudvijate manaḥ
kiṃ prakṣyatīti lubdho'pi tāvadudvijate tataḥ

5.77

sarvamātithyaśāstrārthaṃ sākṣātkurvanti lobhinaḥ
bhikṣākavalamekaikaṃ ye hi paśyanti meruvat

5.78

dhanapālaḥ piśāco hi datte svāminyupasthite
dhanalubdhaḥ piśācastu na kasmaicana ditsati

5.79

dātāro'rthibhirarthyante dātṛbhiḥ punararthinaḥ
kartṛkarmavyatīhārādaho nimnonnataṃ kiyat

5.80

svasminnasati nārthasya rakṣakaḥ saṃbhavediti
niścityaiva svayamapi bhuṅkte lubdhaḥ kathaṃcana

5.81

prasthāsyamānaḥ praviśetpratiṣṭheta dine dine
vicitrānullikhedbhittīṃstiṣṭhāsurātithiściram

5.82

pradīyate viduṣyekaṃ kavau daśa naṭe śatam
sahasraṃ dāmbhike loke śrotriye tu na kiṃcana

5.83

ghaṭakaṃ samyagārādhya vairāgyaṃ paramaṃ vahet
tāvadarthāḥ prasidhyanti yāvaccāpalamāvṛtam

5.84

ekataḥ sarvaśāstrāṇi tulasīkāṣṭhamekataḥ
vaktavyaṃ kiṃcidityuktaṃ vastutastulasī parā

5.85

vismṛtaṃ bāhaṭenedaṃ tulasyāḥ paṭhatā guṇān
viśvasaṃmohinī vittadāyinīti guṇadvayam

5.86

kaupīnaṃ bhasitālepo darbhā rudrākṣamālikā
maunamekāsikā ceti mūrkhasaṃjīvanāni ṣaṭ

5.87

vāsaḥ puṇyeṣu tīrtheṣu prasiddhaśca mṛto guruḥ
adhyāpanāvṛttayaśca kīrtanīyā dhanārthibhiḥ

5.88

mantrabhraṃśe saṃpradāyaḥ prayogaścyutasaṃskṛtau
deśadharmastvanācāre pṛcchatāṃ siddhamuttaram

5.89

yathā jānanti bahavo yathā vakṣyanti dātari
tathā dharmaṃ caretsarvaṃ na vṛthā kiṃcidācaret

5.90

sadā japapaṭo haste madhye madhye'kṣimīlanam
sarvaṃ brahmeti vādaśca sadyaḥ pratyayahetavaḥ

5.91

āmadhyāhnaṃ nadīvāsaḥ samāje devatārcanam
satataṃ śuciveṣaścetyetaddambhasya jīvitam

5.92

tāvaddīrghaṃ nityakarma yāvatsyāddṛṣṭamelanam
tāvatsaṃkṣipyate sarvaṃ yāvaddraṣṭā na vidyate

5.93

ānandabāṣparomāñcau yasya svecchāvaśaṃvadau
kiṃ tasya sādhanairanyaiḥ kiṃkarāḥ sarvapārthivāḥ

5.94

daṇḍyamānā vikurvanti lālyamānāstatastarām
durjanānāmato nyāyyaṃ dūrādeva visarjanam

5.95

kaliviḍambanam
adānamīṣadvānaṃ ca kiṃcitkopāya durdhiyām
saṃpūrṇadānaṃ prakṛtivirāmo vairakāraṇam

5.96

jyāyānaprastave duṣṭairauṣadhyai saṃbhavaḥ punaḥ
apatyasaṃbandhavidhiruttānarthāyaiva kevalam

5.97

jñātitvaṃ jñānahīnatvaṃ piśunatvaṃ daridratā
milanti yadi catvāri taddiṣṭe'pi namo namaḥ

5.98

paracchidreṣu hṛdayaṃ paravārtāsu ca śravaḥ
paramarmasu vācaṃ ca khalānāmasṛjadvidhiḥ

5.99

viṣeṇa pucchalagnena vṛścikaḥ prāṇināmiva
kalinā daśamāṃśena sarvaḥ kālo'pi dāruṇaḥ

5.100

yatra bhāryāgiro vedā yatra dharmo'rthasādhanam
yatra svapratibhā mānaṃ tasmai śrīkalaye namaḥ

5.101

kāmamastu jagatsarvaṃ kālasyāsya vaśaṃvadam
kālakālaṃ prapannānāṃ kālaḥ kiṃ naḥ kariṣyati

5.102

kavinā nīlakaṇṭhena kaleretadviḍambanam
racitaṃ viduṣāṃ prītyai rājāsthānānumodanam

Linked texts (2)