Laghukavyani 6
Laghukāvyāni 6
- Language
- Sanskrit
6.1
iti kaliviḍambanaṃ saṃpūrṇam
śrīḥ
sabhārañjanaśatakam
ṣaḍdarśanīparijñānamaṇḍitairiva paṇḍitaiḥ
stambhaiścitrairvitānaiśca sabhā kimavabhāsate
6.2
santi sarvavidhā martyā na santyeke vipaścitaḥ
asūryeṇeva lokena kiṃ tena viṣayeṇa naḥ
6.3
udyantu śatamādityā udyantu śatamindavaḥ
na vinā viduṣāṃ vākyairnaśyatyābhyantaraṃ tamaḥ
6.4
bahubhyo bahu boddhavyaṃ bahudhā bahuvāsarān
bahukalpaśatasthāyi labdhuṃ bahuvidhaṃ yaśaḥ
6.5
pāṣāṇāḥ sarva evaite padmarāgeṣu ko guṇaḥ
prakāśaḥ kaścidatrāste paratra sa na vidyate
6.6
jātyandhā jātibadhirā jātimūkāśca te janāḥ
samyagārādhitā yairna santo vijñānasindhavaḥ
6.7
api mānuṣyakaṃ labdhvā bhavanti jñānino na ye
paśutaiva varaṃ teṣāṃ pratyavāyāpravartanāt
6.8
kiṃ parokṣaṃ kimadhyakṣaṃ kiṃ labhyaṃ kiṃ nu durlabham
sarvamaindriyikaṃ vastu sarvaṃ karagataṃ satām
6.9
sthāvarā jaṅgamā martyā brāhmaṇā munayaḥ surāḥ
śiva ityapyamī bhedāścidutkarṣanibandhanāḥ
6.10
vidyujjaladharo vṛṣṭiścandrārkau sāgarā iti
sarvamadbhutamajñānāṃ jānatāṃ tu na kiṃcana
6.11
tatra tatra sthitairjñānakaraṇairiva vigrahaḥ
vidvadbhiḥ śobhate deśastairvihīnastvamaṅgalaḥ
6.12
amalīmasa macchidramakreyamatisundaram
adeyamapratigrāhyamaho jñānaṃ mahādhanam
6.14
saṃdarbhaśaktihīnānāṃ śabdābhyāso vṛthāśramaḥ
mugdhāni labdhvā puṣpāṇi muṇḍitaḥ kiṃ kariṣyati
śāstreṣu durmaho'pyarthaḥ sphurate kavisūktiṣu
dṛśyaṃ karagataṃ ratnaṃ dāruṇaṃ phaṇimūrdhani
6.15
jñāsthyaṃ vyavahārāṇāmārjavaṃ paramaṃ dhiyām
svātantryamapi tantreṣu sūte kāvyapariśramaḥ
6.16
sāhityavidyāhīnānāṃ sarvaśāstravidāmapi
samājaṃ paripaśyanti samañjaṃ buddhiśālinaḥ
6.17
aśikṣitānāṃ kāvyeṣu śāstrābhyāso nirarthakaḥ
kimastyanupanītasya vājapeyādibhirmakhaiḥ
6.18
andhā vidvajjanairhīnā mūkā kavibhirujjhitā
badhirā gāyakairhīnā sabhā bhavati bhūbhṛtām
6.19
sāhityādapi śāstrāṇi viśiṣṭānīti cenmatiḥ
tato'pi vedādhyayanaṃ tato'pi śivakīrtanam
6.20
santvaśvāḥ santu mātaṅgāḥ santu yodhāḥ sahasraśaḥ
narendrāṇāṃ viśeṣeṇa na vinā kavinā yaśaḥ
6.21
kāṇāḥ kamalapatrākṣāḥ kadaryāḥ kalpaśākhinaḥ
kātarā vikramādityāḥ kavidṛggocaraṃ gatāḥ
6.22
pāradeśyaṃ vṛthādāsyaṃ pañcānāmekadāratā
pāṇḍavānāmabhūtkīrtyai pārāśaryakavergirā
6.23
jānāte yanna candrākò jānante yanna yoginaḥ
jānīte yanna bhargo'pi tajjānāti kaviḥ svayam
6.24
sarvāsāmapi vidyānāṃ sāhityaṃ hi kaveḥ padam
sādhārapye'pi yatraiva sārasvatapadaṃ dhruvam
6.25
nādātavyaṃ na dātavyaṃ na kartavyaṃ ca kiṃcana
sāntvamekaṃ prayoktavyaṃ sarvaṃ tasya vaśe jagat
6.26
nāmarūpātmakaṃ viśvaṃ dṛśyate yadidaṃ dvidhā
tatrādyasya kavirvedhā dvitīyasya caturmukhaḥ
6.27
agniṣṭome kimukthye kiṃ kimājye kiṃ rathantare
stutiritthevaṃ hṛṣyanti sarvajñā api devatāḥ
6.28
na jātirūpakarmāṇi dṛśyante mṛdubhāṣiṇi
pakṣiṇo malināstatra parapuṣṭā nidarśanam
6.29
arthahīno'pi madhuraḥ śabdo lokapriyaṃkaraḥ
vīṇāveṇumṛdaṅgādyairnanvodāharaṇāni naḥ
6.30
jighāṃsanto'pi paśavo rudanto'pi stanaṃdhayāḥ
kranto'pi ripavo yuddhe vaśamāyānti sāntvataḥ
6.31
dātuḥ pratigrahītuśca yau hastāvuttarādharau
tayorapyauttarādharyaṃ tābhyāmevopapadyate
6.32
amartyāḥ santu martyā vā cetanāḥ santvacetanāḥ
dānameva puraskṛtya stūyante bhuvanaistribhiḥ
6.33
deyadravyamiyattā vā dānotkarṣe na kāraṇam
kiṃ tvavacchedarāhityaṃ dhanadāmbudayoriva
6.35
dadātirādadāniśca dvāvetau paramādbhutau
yayoḥ svāmyaṃ ca dāsyaṃ ca līlāmātravijṛmbhitam
doṣā api guṇāyante dātāraṃ samupāśritāḥ
kālimānaṃ kilāmbya kālamegha iti stutiḥ
6.36
kiṃ dāturākhilairdoṣaiḥ kiṃ lubdhasyākhilairguṇaiḥ
na lobhādadhiko doṣo na dānādadhiko guṇaḥ
6.37
arthāḥ sādhāraṇā eva viyujyante svabhāvataḥ
mamatāṃ tyajatāṃ teṣu mahadutpadyate yaśaḥ
6.38
mṛto'pyarthaṃ na mokṣyāmi baddhvā neṣyāmi mūrdhani
iti cetsudṛḍho lobhaḥ pātre deyamaśaṅkitam
6.39
ṣaṣṭirdeśāntare labhyā śataṃ dattvā'tra naigame
pātre tvekamihotsṛjya paratrānantamāpyate
6.40
ko datte ka ivādatte svāddṛṣṭaṃ svena bhujyate
dhībhedamātre dātṛtve kliśyante kṛpaṇāḥ kiyat
6.42
svātantryaṃ yadi coreṣu bhoktṛtvaṃ yadi bandhuṣu
niṣkarṣe tu śramaḥ svāmyaṃ tadyaktvā labhyatāṃ yaśaḥ
na dhairyeṇa vinā lakṣmīnai śauryeṇa vinā jayaḥ
na jñānena vinā mokṣo na dānena vinā yaśaḥ
6.43
svakīyānbhuñjate matsyāḥ svāpatyāni phaṇādharāḥ
balābalavyavastheyaṃ balinastvakutobhayāḥ
6.44
guruṃ hatvā divaṃ yāti tṛṇaṃ chittvā patatyadhaḥ
balināṃ durbalānāṃ ca śrutayo'pi dvidhā sthitāḥ
6.45
balino balinaḥ ślāghyantyabalaṃ tu nigṛhṇate
dāvaṃ dīpayate caṇḍo dīpaṃ vyāhanti mārutaḥ
6.46
bādhakā api lokānāṃ balino bibhyati svayam
sarvaṃ balavatāṃ pathyaṃ bhiṣagbhirabhidhīyate
6.47
śubhaprārabdhalabdhāpi lakṣmīḥ śauryavivarjitā
śokena dahyamānāste ṣaṇḍe kulavadhūriva
6.48
sarvatra lālyate śūro bhīruḥ sarvatra hanyate
pacyante kevalā meṣāḥ pūjyante yuddhadurmadāḥ
6.49
bhāryāyāḥ sundaraḥ snigdho veśyāyāḥ sundaro dhanī
śrīdevyāḥ sundaraḥ śūro bhāratyāḥ sundaraḥ sudhīḥ
6.50
na śauryaṃ śauryamityeva stūyate buddhiśālibhiḥ
kiṃ tu nītyā samāśliṣṭaṃ vāgmitvamiva medhayā
6.51
śauryeṇa lokasevyatvaṃ śauryeṇa kṣitipālatā
śauryeṇa labhyaḥ svargo'pi śauryaṃ kasya na sādhanam
6.52
samareṣu narendrāṇāṃ savaneṣu dvijanmanām
pratikarmasu nārīṇāṃ śauryaṃ bhavati bhūṣaṇam
6.53
śaurye tulye kathaṃ vṛttaṃ svāmī dāsa iti dvidhā
anvayavyatirekābhyāṃ nīterityavadhāryatām
6.54
na jayāya svataḥ śauryaṃ kiṃ tu nītyopabṛṃhitam
prayuktaṃ hi jayatyastraṃ prayoktrā na svataḥ kvacit
6.55
idameva paraṃ śauryamupāyaistribhiranvitam
idameva paraṃ mauryamupāyaistribhirujjhitam
6.56
parākramante yuddheṣu samamevobhaye bhaṭāḥ
vijayante'pyupāyajñā vijīyante tadujjhitāḥ
6.57
kiṃ śāstrairbahudhā'bhyastaiḥ kiṃ cāturyeṇa kiṃ dhiyā
kiṃ śauryeṇānivāryeṇa lalāṭe cenna likhyate
6.58
ghaṭamānāḥ kuṭumbeṣu daridrati vipaścitaḥ
mūḍheṣu ramate lakṣmīraho diṣṭasya ceṣṭitam
6.59
tulyaṃ karṣanti pṛthivīṃ tulyaṃ śāstrāṇyadhīyate
unmajjanti nimajjanti daivasyaikasya ceṣṭayā
6.60
lubhyanti vitaranto'pi kupyanti saralā api
muhyanti matimanto'pi bhokturbhāgyaviparyayāt
6.61
adhīyate vijānanti virajyanti muhurmuhuḥ
nātyantāya nivartante narā vaiṣamyato vidheḥ
6.62
dohadairalivālaiśca kiyadvṛkṣānupāsahe
te tu kālaṃ pratīkṣante phalapuṣpasamudrame
6.63
kaḥ prasūte purovātaṃ kaḥ prerayati vāridam
prāpte tu śrāvaṇe māsi bhavatyekārṇavaṃ jagat
6.64
kālaḥ karoti kāryāṇi kāla eva vihanti ca
karomīti vihanmīti mūrkho muhyati kevalam
6.65
api kālasya yaḥ kālaḥ so'pi kālamapekṣate
kartuṃ jaganti hartuṃ vā kālajñena jagatprabhuḥ
6.66
kālaḥ sadāgatirapi sthāyīva pariceṣṭate
caṇḍamārutavadviśvamadharottarayankṣaṇāt
6.67
kālaścālayati prāyaḥ paṇḍitānpāmarānapi
taṃ ceccikīrṣasi vaśe titikṣaiva mahauṣadham
6.68
randhreṣu prahariṣyantaḥ kati kāmādayo'rayaḥ
kṣaṇānnaśyati loko'yaṃ kṣamā cenna niyacchati
6.69
apakāraparāṇāmapyupakurvanti sādhavaḥ
chindantamapi vṛkṣaḥ svacchāyayā kiṃ na rakṣati
6.70
sravatyeva sadā jñānaṃ sravatyeva sadā tapaḥ
chidraṃ chidramanuprāpya na cecchādayati kṣamā
6.71
kṣamāṃ rakṣanti ye yatnātkṣamāṃ rakṣanti te ciram
kṣamāste nibhṛtā yeṣu kṣamāste sarvakarmasu
6.72
mūrkhāḥ śamayituṃ duḥkhaṃ saṃrabhante tatastataḥ
kṣamayaiva nigṛhṇanti dhīrāḥ saṃrambhavarjitāḥ
6.73
ā kālyādā niśīthācca kukṣyathaṃ vyāpriyāmahe
na ca nirvṛṇumo jātu śāntāstu sukhamāsate
6.74
nāyāsyante śarīrāṇi na dainyamavabudhyate
saṃbhavatyapi cānandaḥ śāntimabhyasyatāṃ satām
6.75
prasīdatyaparispandi payaḥ kaluṣitaṃ yathā
tathā śāntamapi svāntaṃ prasīdati śanaiḥ śanaiḥ
6.76
yatnena mahatā labhyā dāsā dvipāḥ sukhāya naḥ
śāntasya kālāhastādyāḥ śataṃ bhṛtyā acetanāḥ
6.77
api mṛṣṭayā girā labhyaḥ sadā jāgartyatandritaḥ
nāsti dharmasamo bhṛtyaḥ kiṃciduktastu dhāvati
6.78
arthenopārjyate dharmo dharmeṇārtha upārjyate
anyonyāśrayagaṃ hyetadubhayotpattisādhanam
6.79
vipaṇiḥ puṇyatīrthāni vikretārastvakiṃcanāḥ
tṛṇenāpyantato dharmaḥ parvasu krīyate mahān
6.80
culukodakamātreṇa dhānyamuṣṭivyayena ca
marubhūmiṣu durbhikṣe dharmasasyaṃ mahāphalam
6.81
dharmo narmasakhaḥ kāme gurustattvopadeśane
bhaṭaḥ saṃgararaṅgeṣu sacivo'rthasamārjane
6.82
bhuvi vṛkṣā divi cchāyā bhuvi kūpo jalaṃ divi
bhuvi yadgṛhyate viprairdivi taddīyate suraiḥ
6.83
kadalīkaṃdavaddharmo na rohati bahirgataḥ
chāditastu phalaṃ cāru sūte panasatūlavat
6.84
duḥkhenopārjyate dharmaḥ sukhena tu vinaśyati
kṛcchralabdhamamuṃ trātuṃ necchanti munayaḥ sukham
6.85
saṃpādyatāṃ vā yatnena yadvā vikrītāmayam
sarvadā bhujyatāṃ vānyairdharmo bhavati nānyathā
6.86
arthavantaḥ praśasyante ninyante tadvinākṛtāḥ
āgameṣvapi cedevamadbhutaṃ kiṃ śarīriṣu
6.87
artho'pyarthena cetsādhyaḥ kā vārtā dharmakāmayoḥ
arthaḥ sarvajaganmūlamanartho'rthaviparyayaḥ
6.88
karma jñānaṃ ca mokṣāya karmaṇyatho'dhikāritā
ato'rthenaiva kaivalyaṃ na kevalyena labhyate
6.89
kathamarthaṃ niṣedhantu śrutayaḥ smṛtayo'pi vā
yāsāmekaṃ padamapi na calatyarthato vinā
6.90
lakṣmīśa iti govindo merudhanveti śaṃkaraḥ
hiraṇyagarbha ityeva brahmāpi bahumanyate
6.91
ūrdhvaṃ gacchanti yaṃ tyaktvā yaṃ gṛhītvā patantyadhaḥ
tasya gaurabamarthasya tāvataivānumīyatām
6.92
gṛhiṇā yadi labhyeta gṛhiṇī hṛdayaṃgamā
saṃsāra iti ko bhārassaṃ sāramanupaśyataḥ
6.93
āhṛtya vinumaḥ svargamapavargamapi kramāta
anusūle hi dāṃpatye pratikūle na kiṃcana
6.94
gṛhiṇīvṛttadoṣeṇa gautamo'tyantatāpitaḥ
ātasthe duḥkhavidhvaṃsaṃ kaivalyaṃ paramaṃ muniḥ
6.95
api yatparamaṃ tattvamardhendukṛtaśekharam
tasyāpi tāvānānandaḥ kimasmajjananīṃ vinā
6.96
nindanti ca praśaṃsanti nigamā yadgṛhāśramam
dāṃpatyasāmyavaiṣamyabhedādetadvyavasthitiḥ
6.97
indriyāṇyanupakleśaya labhyaṃ śreyo gṛhāśrame
atasturyāśramaṃ prāhurabādhanyāyabādhitam
6.98
bhujyate yatsukhaṃ dhīrairapramattairgṛhāśrame
svargastasyāṅga saṃpūrtirapavargo'sya nityatā
6.99
dṛṣṭadoṣo'pi gārhasthye dūradarśitayā svayam
gārhasthyameva paramaṃ mene naiyāyiko muniḥ
6.100
ucāvacaṃ jagadgārhasthyamekadaiva niṣedhati
praviṣṭhamātro nṛpatiḥ prapañcamiva na śrutiḥ
6.101
na rājānaṃ vinā rājyaṃ balavatsvapi mantriṣu
prāṇeṣvasatsu kiṃ dehaścaṇḍavātena dhāryate
6.102
sabhārañjanaśatakam
mātuḥ kiṃcitpituḥ kiṃcidācāryātkiṃcidāpyate
samyagvi nītācchātṝṣu sarvaṃ rājñastu labhyate
6.103
calanti sarvamaryādāścalite sati pārthive
parvatā api kampante prasakte kampane bhuvaḥ
6.104
patnyā māṅgalyayogena patyurāyuḥ pravardhate
prakṛtīnāṃ tu bhāgyena pārthivaḥ sukhamedhate
6.105
nirmitaṃ śatakaṃ sāgraṃ nīlakaṇṭhena yajvanā
sabhārañjanametena sādhayantu manīṣiṇaḥ
Linked texts (1)
- Sabhārañjanaśataka — Nīlakaṇṭha Dīkṣita, Sanskrit