<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.rasikarmana.15 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Epic, Poetry, Drama & Narrative](https://indike.org/pramana/in.lit) › [Poetry (mahākāvya, lyric, messenger poems, stotra, Prakrit kāvya)](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya) › [Miscellaneous short works](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc) › [Rasikarmana](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.rasikarmana) › 15

# Rasikarmana 15

Rasikarmaṇa 15

- **Language:** Sanskrit

## Contents

- [15.40](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.rasikarmana.15.40) — 1 part

### [15.1](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.rasikarmana.15.1)

atha pravakṣyāmi viṣādaharṣe—  
svapnapramādeṣu yadasti tathyam  
tatkāraṇaṃ lokahitāya śiṣyā  
nṛṇāṃ viditvaitadaghādvimucyet

### [15.2](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.rasikarmana.15.2)

hṛtkañjamadhye'ṣṭadalaṃ hi padmaṃ  
rekhātrayodbhāsitamuccakāsti  
(25b) jīvastu tanmadhyagato'sti haṃso  
jyotiḥsvarūpaḥ satataṃ prasiddhaḥ

### [15.3](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.rasikarmana.15.3)

tatra sthito'sau jīvātmā ceṣṭāṃ saṃsārakāriṇīm  
karoti manyate cāhaṃ karteti satataṃ tu saḥ

### [15.4](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.rasikarmana.15.4)

tasminpadme sthito jīvo yadā pūrvadale ramet  
taddalaṃ śvetavarṇaṃ tu tadā dharme matirbhavet

### [15.5](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.rasikarmana.15.5)

āgneye tu dale jīvo yadā viśramate vibhuḥ  
raktavarṇaṃ ca tat jñeyaṃ dalaṃ taptāyasopamam

### [15.6](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.rasikarmana.15.6)

tadā hyālasyanidrāyāṃ matirbhavati nānyadā  
yadā ca dakṣiṇadale jīvo viśrāmamācaret

### [15.7](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.rasikarmana.15.7)

taddalaṃ kṛṣṇavarṇaṃ syāttadā dveṣe matirbhavet  
krodhe caiva tu jīvasya taddalasya prabhāvataḥ

### [15.8](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.rasikarmana.15.8)

yadā dale naiṛtige jīvo viśrāmamācaret  
taddalaṃ nīlavarṇaṃ tu tadā pāpamatirbhavet

### [15.9](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.rasikarmana.15.9)

yadā ca paścimadale jīvaḥ krīḍāṃ karoti hi  
taddalaṃ sphāṭikābhaṃ tu tadā krīḍāmatirbhavet

### [15.10](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.rasikarmana.15.10)

yadā ca vāyavyadale haṃsaḥ krīḍāṃ samācaret  
taddalaṃ dhūmravarṇaṃ tu munibhiḥ parikīrtitam

### [15.11](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.rasikarmana.15.11)

tadā gamanauccāṭe (?) vairāgye ca matirbhavet  
jīvānāṃ bhuvi loke tu nātra kāryā vicāraṇā

### [15.12](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.rasikarmana.15.12)

yadottaradale jīvo ramate svecchayā vibhuḥ  
taddalaṃ pītavarṇaṃ ca sādhubhiḥ parikīrtitam

### [15.13](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.rasikarmana.15.13)

śṛṅgāre ca sukhe caiva bhoge ca parijāyate  
nṛṇāṃ buddhirna saṃdehaḥ kāryo bhuvi narottamaḥ

### [15.14](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.rasikarmana.15.14)

yadeśānadale jīvaḥ sthitaḥ krīḍati līlayā  
vaiḍūryasadṛśaṃ tacca dalaṃ sadbhiḥ prakīrtitam

### [15.15](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.rasikarmana.15.15)

kṛpāyāṃ cai(26a)va dāne ca dayāyāṃ jāyate matiḥ  
nṛṇāmiha na saṃdehaḥ prakartavyo mahājanaiḥ

### [15.16](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.rasikarmana.15.16)

yadāmau dalasaṃdhi tu jīvo viśramate vibhuḥ  
tadā hi śleṣmapittādimahāvyādhibhayaṃ bhavet

### [15.17](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.rasikarmana.15.17)

yadāsau padmamadhyaṃ tu tiṣṭhate haṃsasaṃjñakaḥ  
tadānandamavāpnoti jīvo'yaṃ nāsti saṃśayaḥ

### [15.18](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.rasikarmana.15.18)

tadā hasatyasau jīvo nṛtyati hyapi gāyati  
balati krīḍate nityaṃ tenāsau śramavānbhavet

### [15.19](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.rasikarmana.15.19)

śramanirharaṇāyāsau haṃso rekhāṃ śrayatyatha  
prathamā sā tu bandhūkapuṣpavarṇā ca rekhakā

### [15.20](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.rasikarmana.15.20)

nidrāvasthāṃ tadā jīvaḥ prāpnotīti viniścayaḥ  
nidrāvasthāṃ śrito jīvo vividhāṃ kalpanāṃ bhajet

### [15.21](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.rasikarmana.15.21)

dṛṣṭaśrutānubhāvena kurute kalpanāṃ naraḥ  
kalpanākulacittastu haṃsaḥ syāt śramakarśitaḥ

### [15.22](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.rasikarmana.15.22)

śramanirharaṇāyāsau punā rekhāṃ śrito bhavet  
dvitīyāṃ haṃsasaṃjño'sau jīvaḥ saṃsārasaṃsthitaḥ

### [15.23](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.rasikarmana.15.23)

indragopanibhā rekhā dvitīyā parikīrtitā  
tadā suṣuptyavasthā syānnṛṇāṃ nāstyatra saṃśayaḥ

### [15.24](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.rasikarmana.15.24)

sā śuddhā nirmalā śāntāvasthā tu parikīrtitā  
tadā jīvasya bhavati paramaṃ sukhamuttamam

### [15.25](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.rasikarmana.15.25)

yadā tṛtīyarekhāyāṃ krīḍanhaṃso'bhiyāti hi  
sā rekhā padmavarṇābhā sādhubhiḥ parikīrtitā

### [15.26](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.rasikarmana.15.26)

tadāvasthā turīyā syānnityabodhasvarūpiṇī  
sāvasthā viditā loke haṃsastatsthaḥ sukhī bhavet

### [15.27](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.rasikarmana.15.27)

tatrasthaḥ khalu haṃso'sāvātmānaṃ vindate param  
kṛtakṛtyo (26b) bhaveddhaṃsastataḥ kiṃcana na smaret

### [15.28](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.rasikarmana.15.28)

cakraṃ mayaitatsarvaṃ hi yatpṛṣṭaṃ māṃ munīśvarāḥ  
yadanyacchrotukāmāḥ stha tatpṛcchantu mamājñayā

### [15.29](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.rasikarmana.15.29)

hetuṃ janānāṃ vividhāsu ceṣṭā—  
sūktaṃ niśamya prabhuṇā suhṛṣṭāḥ  
durvāsasaṃ procuriti praṇamya  
punaḥ prabaddhāñjalayastu śiṣyāḥ

### [15.30](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.rasikarmana.15.30)

kiṃ yogakarmātra manuṣyaloke  
proktaṃ prabho sarvasukhaikadhāma  
aṣṭāṅgayogaśca kathaṃ bhavedvai  
tannaḥ samācakṣva dayānidhāna

### [15.31](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.rasikarmana.15.31)

mahāmudrāḥ kati proktā munīnāṃ siddhidāyakāḥ  
prāṇāyāmaśca katidhā loke'sminkathito bhavet

### [15.32](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.rasikarmana.15.32)

itthaṃ sa śiṣyaiḥ paripṛṣṭa etān  
munirbabhāṣe karuṇaikadhāma  
yogādhvanaḥ pāragacittavṛtti—  
bho bhoḥ suśiṣyā vacanaṃ śṛṇudhvam

### [15.33](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.rasikarmana.15.33)

pravrajya gehājjanasaṃgahīne  
deśe sthito yogamupāśrayeta  
sukhāsanasthaḥ samadṛk praśāntaḥ  
svanāsikāgrārpitanetravṛttiḥ

### [15.34](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.rasikarmana.15.34)

itthaṃ prakalpyāsanamātmano vai  
kṛśaiṇyavastraiḥ kramato muniḥ saḥ  
padmāsanasthaḥ svaśarīrakaṃ ca  
samaṃ subibhran praṇavaṃ japet

### [15.35](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.rasikarmana.15.35)

tatrāsane maunadharaḥ sa yogī  
prāṇānniyamyānavalokayaṃśca  
diśaḥ sthitaḥ pūrakakumbhakādikrameṇa citte praṇavaṃ vidadhyāt

### [15.36](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.rasikarmana.15.36)

nee rīnālako jāyikarmoditaṃ  
bhāṭikā yogamārgapraśastā  
recakaḥ pūrakaḥ kumbhakaśceti bhoḥ  
prāṇarodhaprakārā: smṛtāḥ syuḥ

### [15.37](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.rasikarmana.15.37)

mahāmudrakā: pañca cāpi praśastā:  
puna(27a)stā bravāṇi prayatnāt śṛṇudhvam  
cācarī bhojarī khecarīti praśastonmanīmudrakā'gocarīti

### [15.38](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.rasikarmana.15.38)

śaṃkhamudrā punarbhenamudrā punaḥbrahmamudrā punanagamudrā  
jñānamudreti pañcānyamudrāḥ khalu  
jñānibhirmuktaye syuḥ pradipṭāḥ

### [15.39](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.rasikarmana.15.39)

āsanaṃ prāṇarodhaśca pratyak -  
samuddhāraṇaṃ cendriyāṇāṃ ca śiṣyāḥ  
dhyānamukta: punardhāraṇā vai samādhiḥ  
punaścetthamaṣṭāṅgayogaḥ \[pradipṭaḥ\]

### [15.40](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.rasikarmana.15.40)

durvāsasretthaṃ prativodhitāste  
śiṣyāḥ prahṛṣṭāḥ sutarāṃ babhūvuḥ  
gurūpadiṣṭaṃ śubhayogamārgaṃ  
samabhyasanto vigatābhimānāḥ

### [15.40.p1](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.rasikarmana.15.40.p1)

iti śrīmahāmatisutasya durvāsasaḥ kāvye rasikaramaṇasaṃjñe kavi śrīraghunāthaviracite durvāsamaḥ śiṣyapratibodho nāma pañcadaśaḥ sargaḥ

## Linked texts (1)

- [Rasikaramana](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.rasikaramana.15.1) — Raghunātha, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.rasikarmana.15](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.misc.rasikarmana.15) · Pramāṇa
