Pramāṇa · Search · About · API

Kotiviraha (Koṭiviraha)

कोटिविरह

In 107 verses, based on Malayalam Koṭiyaviraha; ascribed to Mahiṣamaṅgalam or Melputtūr.

Language
Sanskrit
Author
Mahiṣamaṅgalam Nārāyaṇan Nambūtiri
Extent
81 passages, 976 words
Text
partly digitised
Source
archiveorg · Kavyamala Part 5; ed. Durgāprasāda and Kāśīnātha Pāṇḍuraṅga Paraba; Kāvyamālā; Nirnaya Sagar Press; 1937 · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

Contents

Text

7

hṛdayagūḍhanirūḍhamanojayoriti tayorvasatoḥ kutukārdrayoḥ
abhavadabhyudayāya maho mahānanatidūragate girijāālaye

8

ākalpajālasaviśeṣamanoharaśrīḥ
sākaṃ vayasyanivahaiśca samānaveṣaiḥ
so'yaṃ viveśa girijābhavanaṃ vilāsī
tāmutsavaśriyamadīkṣitumutsukātmā

9

ākāṅkṣitārthajananīmabhivandya gaurīmālokayannabhinavānayamatmunau(mutsavau)ghān
anyūnakautukabharaiḥ sahito vayasyairadhyāruroha lalitāmatha ratnavedīm

10

ālīvṛndairadhikanipuṇairātmanā nirviśeṣaiḥ
kelīśīlaiḥ satatavaśagairāvṛtā ca svakāntaiḥ
nānābhūṣāmaṇigaṇarucā bhāsayantī digantaṃ
sā ca prāgāduditakutukā draṣṭumevotsavaṃ tam

11

natvā devīmabhimataphalaprāptihetuṃ bhavānīṃ
mugdhākṣī sā saha sahacaraiḥ saṃcarantī sahelam
prāptā daivātsapadi puratastasya saṃgītaketoratnānandaprasaramaparāṃ(?) vedikāmāruroha

12

vilokayantī tamatīva kāntaṃ vilocanāsecanakaṃ yuvānam
sā ko'yamityantarudītacintā bālā kṣaṇaṃ vyākulatāmavāpa

13

sa ca tāmavalokayannupetāmatimātrāyatalocanāmadūre
hṛdi keyamiti prarūḍhacintaḥ kṣaṇamāsītpratipattimūḍhacetāḥ

14

sa iti seti ca tau paribodhitau savayasā śanakaiḥ śravaṇāntike
atanutāṃ parirambhaṇamañcalairnayanayornavavibhramacañcalaiḥ

15

udbhidyamānapulakau niṭilaprarohadākampragharmakaṇasundaravaktrabimbau
dhanyāvimau vigalitānyasakhau yuvānāvanyonyadarśanamahotsavamanvabhūtām

16

atyāyatairguṇagaṇairnibiḍaṃ nibaddhāvākṛṣyatāmabhimukhau tarasā vidhāya
avyājavikramaghano vilalāsa saṃdhye(?)
savyāpasavyamiṣubhirvikiranmanobhūḥ

17

tadanu katipayānāṃ nāḍikānāṃ virāme
viratimupagato'bhūdutsavaścaṇḍikāyāḥ
vitatakutukabhājoretayornetrakoṇavyatikararasajanmā tūtsavo na vyaraṃsīt

18

apayatsu janeṣu tāvadutsāvavarūḍhau gamanāya vedikāyāḥ
mṛduhāsasudhānuliptavaktrau mitamāpṛcchaya yathāgataṃ prayātau

19

kimapi kimapi sakhyāḥ śrotramūle vadantī
valitavadanamenaṃ vīkṣamāṇā yuvānam
kapaṭakṛtavilambā kāminī sā kathaṃcinnijanilayamayāsīnnihutānaṅgapīḍā

20

seyaṃ sāyaṃ prāpya gehaṃ natāṅgī bheje talpaṃ kalpitaṃ tatsakhībhiḥ
atyārūḍhāṃ cittajanmavyathāṃ tāmadhvaśrāntivyājato gūhamānā

21

paśyantī taṃ hṛdi sukṛtinaṃ niḥśvasantī sudīrghaṃ
naśyaddhairyā nayanakamalādaśrudhārāṃ kirantī
nisrastāṅgī vidalitamanāḥ sāyakairmīnaketorasvasthā sā samajani manomohanā mugdhagātrī

22

viditavigatimūlaiḥ sā sakhīnāṃ nikāyaiḥ
satatamatha vacobhiḥ samyagāśvāsyamānā
kathamapi dhṛtaśokā vāsarānvatsarābhānparicitadhṛti ninye pañcabānāñcitāṅgī

23

sphuṭamiva kathayantīmantarujjṛmbhamāṇāṃ
kusumaviśikhapīḍāṃ mugdhapātaiḥ kaṭākṣaiḥ
sa ca madhuramukhīṃ tāṃ vīkṣamāṇaḥ prayāntīṃ
yugapadamito'bhūdāyudhairaṅgayoneḥ

24

caturavacanabhedavyañjitātītavṛttaistadanu saha vayasyaireṣa mandaṃ jagāma
galadatigurukaiśyaṃ gandhamātaṅgamandaṃ
gamanamanaghagātryāścintayannañcacetāḥ

25

gatvā gehaṃ priyasahacaraiḥ sākamārūḍhamūlaṃ
bhārātaṅkaṃ manasi satataṃ gūhamāno'pi dhīmān
tāmevāntastaralanayanāṃ kalpayannalpadhairyaṃ
kṣāmakṣāmaḥ samajani dinaiḥ pañcaṣaireṣa kāmī

26

vaktraṃ tadudgatamanoharamandahāsaṃ
vakṣoruhāvapi ca tau kramavardhamānau
vistāritaṃ jaghanamityanuvelamasya
cittaṃ krameṇa taruṇīmayameva jātam

27

tasminnanukṣaṇamiti pravijṛmbhamāṇe
mārāmaye sa tu kadācidudāradhāmā
vyājena kenacidananyagatiḥ svagehādekaḥ priyamavallulokayiṣuḥ pratasthe

28

aṃse vahannadhikakomalamaṅganānāṃ
cillīvilāsacaturaṃ madhuraṃ śarāsam
adhvānamantikacaraṃ kathayannavaktaṃ
sāhāyyamasya vidadhe saṃhakārabāṇaḥ

29

sphuradrāgonmeṣe caramagirisaudhāmravalabhīṃ
nabhomadhyādaddhā viśati nalinījīvitasame
asāvakṣīṇaśrīradhikalulitāṅgo'pi śanakaiḥ
prapede preyasyāḥ prakṛtiramaṇīyaṃ nilayanam

30

tadanu muditacetāḥ prāpya vāpīmadūre
vimalasalilapūrasparśavītādhvakhedaḥ
adhikasubhagapātaiḥ sevito vātapotaiḥ
sakutukamabhipede mandiraṃ sundarāṅgyāḥ

31

āvṛṇvānāāmurasijabharotsedhamekena doṣṇā
vinyasyantīṃ taditarakare vakramāpāṇḍugaṇḍam
aṅke sakhyā nihitacaraṇāmadhvani nyastanetrāmadrākṣīttāṃ mṛduni tailime mugdhagātrīṃ śayānām

32

tadanu madanapīḍāṃ mānase dehakāntyā
sphuṭamiva kalayantīṃ prekṣya kāntāmadūre
kutukabharamanojātaṅkamiśrīkṛtātmā
drutamabhajata kāmī vāmanetrāsakāśam

33

abhyarthyamānamaniśaṃ manasā purastādabhyāgataṃ samavalokya yuvānamenam
sā svāgatoktimakarodamṛtadravārdramandārakāntilaharīsuhṛdā sitena

34

tataḥ śrānte kānte savidhabhuvi sakhyā caturayā
samānītaṃ navyaṃ tṛṇakaṭamalaṃkurvati śanaiḥ
nyaṣīdatsā cārānmitamadhuravāṇīvilasitairharantī tacceto hariṇataruṇīmugdhinayanā

35

lapantāvanyonyaṃ kimapi samudācārasarasaṃ
diśantau tāmbūlaṃ parimilitakarpūraśakalam
vadantāvākāṅkṣāmadhikacaturairakṣivalanairyuvānau tāvāstāmudayadadhikāmodasarasau

36

vāṅmātreṇa pratiṣṭhāsumpratiṣṭhāsumātmanā
kāminī kāmukaṃ prāha yāminīkāmukānanā

37

yātaprāyamidaṃ dinaṃ kamalinī dīneyamālokyatāṃ
nīrandhraśca payodharaḥ sa ca śaśī dūre'dhunā vartate
viprāgāramidaṃ taṭākasavidhe svāyattametacca te
gehaṃ tatkṣapaya kṣapāmiha mahānkāryātipāto na cet

38

adhvā nirmala eva nāpi sahasā saṃvardhate vā tamo
vidyante ca niketanāni suhṛdāmṛddhāni madhyepatham
mugdhāpāṅgi payodharaḥ paramaso saṃdhyāgame sāṃprataṃ
prasthānodyamamunmamatparigaladdhāro ruṇaddhayeva me

39

badatoriti mugdhahāsamādhvamidhuraṃ vyañjitamañjarāgabandham
aruṇaṃ taraṇeravāpa bimbaṃ varuṇāśātaruṇīvataṃsabhāvam

40

atha sa vihitasaṃdhyāvandanādyaḥ samīpe
kathitadharaṇidevasyālaye tanniyogāt
sakutukaruci bhuktvā svādu saṃpannamannaṃ
tvaritamupajagāma preyasīvāsageham

41

snātānullisatanurāgamanaṃ tadīyaṃ
sā ca pragāḍhakutukā paripālayantī
mugdhekṣaṇā nijamasevata vāsagehaṃ
mudrādaridramadanadyuti mugdhagātrī

42

unnidrakāntilaharīmahanīyagātrīṃ
saṃnāhinīṃ sarasijāyudhasaṃprahāre
tāṃ paśyataḥ kṣitisurasya samujjajṛmbhe
pūrvādhikā manasi kāpi kutūhalaśrīḥ

43

talpopānte tadanu ca mithaḥ saṃniviṣṭau diśantau
karpūrailāmilanasubhagāṃ śubhratāmbūlavīṭīm
sakhyā sākaṃ caturavacasā sūcitānyonyabhāvairvakrālāpaiḥ kamapi samayaṃ yāpayāṃcakratustau

44

paśyantī punaranayoriṅgitabhedairanaṅgaparipīḍām
nāticirādatinipuṇā nāṭitanidrāgamā sakhī niragāt

45

bahiḥ svalpaṃ talpaṃ tadanu sa tayā dīpakasyā
samādiṣṭaṃ bheje madanaparidūnena vapuṣā
hṛdā tu pratyagraṃ preptavaśakelīgṛhagataṃ
tadīyapratyantaṃ parihasitaparvendusuṣamam

46

tadanu śaśimukhī sā prāpya śayyāniketaṃ
nijamabhajata talpaṃ nirbharānaṅgapīḍā
kimapi janitakampairaṅgajairbhṛṅgamālāvacana(caraṇa)calitamallīvallarītulyakulyaiḥ

47

manasā sadṛśānurāgabhājau muhurudyuktaparasparābhisārau
avamānabhayena jātacintāvavalantau vapuṣā ca tāvabhūtām

48

talpādanalpasamuccalito'tha tattvātpuṣpāyudhena balinā pariṇudyamānaḥ |'
so'yaṃ viveśa śanakaiḥ śaṃpharekṣaṇāṃyāḥ
śayyāgṛhaṃ śamitakalpamaṇipradīpam

49

baddhodyamā tadabhisāravidhau visoḍhuṃ
tattādṛśaṃ madanatāpamapārayantī
mugdhā vihāya śayanaṃ svayamutthitā ca
nyastaṃ ca tena vivare kucayoḥ karābjam

50

pulakitatanuvallī sā tataḥ prītivegānmṛdulabhujalatābhyāṃ gāḍhamāliṅgya kāntam
adhikakutukamārādānamaryyādasīyaṃ
vadanamadharabimbaṃ cumbati sma prakāmam

51

anudivasamayoge cetasā kāṅkṣitaṃ yadyadapi madananāmnā deśikenopadiṣṭam
sphuritamabhavadantaryattadātve ca yūnoḥ
suratamananubhūtaṃ saṃbabhūvābhirāmam

52

mithunamidamudārasvedaleśānuviddhaṃ
pulaki galitadhairya puṣyadānandabhāram
dṛḍhamabhajata jāgratsvapnayormadhyasaṃsthāṃ
madanarasasamutthāmatyudārāmavasthām

53

atha suratavirāme vismṛtānyonyabhedaṃ
kṛtaghanaparirambhaṃ komalābhyāṃ karābhyām (bhujābhyām)
militavadanabimbaṃ miśritoruprakāṇḍaṃ
śayanamabhajatāṃ tau śrāntibhājau yuvānau

54

nārācabāṇa(pāta)paruṣe caraṇātimestampyudhānāṃ
nāde tataḥ sarati karṇayugāntarālam
gāḍhaṃ kucāntaragataṃ parirabhya kāntaṃ
vāntāśubindu kamanī vacanaṃ babhāṣe

55

ābālyādapi kānta karṇavivaraṃ prāptaistvadīyairguṇairāsaktaṃ tvayi mānasaṃ dviguṇītaṃ jātaṃ tvadālokanāt
prāpto'syadya punarmadīyasukṛtaistanmāmanenyāśrayāṃ
tyaktvādyaiva na yāhi pāhi madanātaṅkena dūnāmiyām

56

tanvyā tayā nigaditaṃ śṛṇvankarṇāmṛtaṃ vacaḥ
pratyuvāca prasannātmā sa kāmī vāmalocanām

57

abhyarthanīyamatirāgajuṣā mayā yanmugdhe tvayaiva gaditaṃ tadidaṃ tathāpi
etāvadadya kathayāmi śape kucābhyāmābhyāmamuṃ janamavaihi tavaiva dāsam

58

iti kṛtasamayo'sau kalyamutthāya gatvā
dvijavaragṛhamāryādātmagehopamānam
vihitasakalakṛtyo mṛṣṭamāsvādya cānnaṃ
sapadi muditacetāḥ prāpa kāntāniketam

59

sā ca snānādyakhilamavilambena nirvartya kṛtyaṃ
patyuḥ pratyāgamanapadavīdattanetrāravindā
bhūyobhūyaḥ kimapi rajanīvṛttameva smarantī
puṣpāmodātpulakitatanuḥ svairamasthādalinde

60

āyātena samaṃ priyeṇa sumukhī sā prāpya vāsālayaṃ
svacchapracchadabhāji kelitalime tanvī śayānā sukham
anyūnapraṇayapravāhasubhagairākāṅkṣitaiścetasā
taistairnarmabhirunmiṣatparimalairahnāya ninye dinam

61

kṣaṇādastaṃ yāte dinakṛti śanairvāti pavane
samādāyāmodaṃ daradalitajātīsumanasām
samārūḍhe cendau gaganamamṛtasyandikiraṇe
smaronmādāvegādadhikavivaśau tāvabhavatām

62

gatanijaparabhāvaṃ gāḍhagāḍhaprahāraṃ
maṇitabharitagehaṃ mañjubhūṣāvirāvam
suratamadhikamāsīduddhataṃ cittaraṅge
sati madanavilāse kāmināṃ kā vyavasthā

63

samadivasaniśīthaṃ krīḍatorevameva
kṣaṇavadaviditāṃśā vatsarāḥ ke'pi yātāḥ
na ca suratasukhe tau vītatṛṣṇāvabhūtāṃ
na khalu viṣayasaṅgaḥ śīlanenaiti śāntim

64

itthaṃ nivastoḥ svairaṃ nityaṃ pretyagrayostayoḥ
kadācitsvagṛhaṃ yātā vayasyā kāryagauravāt

65

śayyotthāyamathaikadā priyatame yāte prabhātāgame
nidrāśeṣanimīlitākṣikamalā tanvī śayānā kṣaṇam
durvāraṃ khalu daivadurvilasitaṃ svapnaṃ svayaṃ sā vilokyānyāsaṅginamātmavallabhamatikruddhā vibuddhābhavat

66

nidrāvirāmasamaye'pi ruṣā sphurantyā
mudrādaridratarayā parivṛttacetāḥ
svapnānubhūtamapi vastu tadastadhairyā
tanvī cirāya paramārthatayaiva mene

67

sā bhāminī paruṣaroṣaniṣītacittā
naivottacāla śayanādatidūyamānā
kṣaumopadhānamamalaṃ nayanāntavāntairātanvatī malinamaśrubhirañjanāktaiḥ

68

yathāpuramupasthitaḥ sa tu vilokayanpreyasīṃ
vikāramayathāpuraṃ vidhṛtamānamāseduṣīm
viṣādabharavihvalaḥ kimiti cintayannandhadhīruvāca kalitādaraṃ sarasayā girā sāntvayan

69

kimetadayi vallabhe kathaya kiṃ na jānāsi māmamuṃ tava padāśrayaṃ kimiti mānamālambase
akāraṇasamudgamāmapanayāśu dūre ruṣaṃ
'viṣādabharitāśaye mayi vidhehi dāse dayām

70

galitacikurabandhaṃ gaṇḍasaṃsaktabāṣpaṃ
viculadadharabimbaṃ viśrathanmugdhagātram
śayanamidamakāṇḍe vyāyataśvāsavātaṃ
cakitayati madīyaṃ caṇḍi cetaḥ prakāmam

71

muñca mānama̍nidānamidānīmañcitākṣi hṛdi saṃcinu modam
siñca vāṅmayasudhāmiradhīraṃ pañcasāyakahataṃ janamenam

72

iti vividhatarābhiḥ sāntvyamānāpi vāgbhiḥ
prativacanamadaśruḥ sā yadā na nyagādīt
adhikucataṭamasyāḥ kātarākṣyāstadāsau
mṛdu nijakarapadmaṃ nyastavānstabhairyam

73

kitava śaṭha kimetanmā spṛśetyāttabhāvā
nijakucayugamadhyanyastamutsārya hastam
taruṇamaruṇitābhyāmaśrupūrṇāntarābhyāṃ
nayanasarasijābhyāṃ vīkṣya rūkṣaṃ babhāṣe

74

apasara śaṭhabuddhe māmakīnānniketādalamatinayavācāṃ vistaraiḥ kṛtrimaiste
ṛjumatirahamevaṃ tvayyupārūḍharāgā
dhruvamevamatipātraṃ hanta jātā janānām

75

tāmeva nūtanāṃ yāhi kiṃ mayā yātayāmayā
sati sūne darotphulle kasya vṛntaślathe spṛhā

76

kā sā kāmini kathyatāṃ tava sadā yā mānase vartate
sā ceccaṇḍi........tvameva samaye yātaṃ tadaitadddrute
adyāpyevamidaṃ śape caraṇayordṛṣṭe vivādairalaṃ
khabhaḥ kiṃ nvayamambujākṣi sakalaṃ khamopamaṃ dṛśyate

77

paricayavaśādasyā rāgaḥ ślathaḥ kimu sāṃprataṃ
dhṛtarucirabhūdanyasminvā na vedmi nave jane
kimu tamupabhogodrekānme gataṃ kimu śūnyatāṃ (?)
na punaradhunā mānasthānaṃ manāgapi lakṣaye

78

gatadhṛtiriti tattattarkayankarkaśena
smaraparibhavaśokenākulībhūtacetāḥ
kṣaṇamatha dhṛtamaunaṃ yatnasaṃstambhitāsraṃ
natavadanamatiṣṭhatsaṃnidhau saṃnatāṅgyāḥ

79

tathā viṣīdangamananyasaṃśrayaṃ na kiṃcideṣā nijagāda bhāminī
atipramāṇāruṇitena kevalaṃ didhakṣatīvaikṣata cakṣuṣā ruṣā

80

āropitāgasamaināgasi mayyakasmānmānoddhurāmanunayoktibhirapyasādhyām
enāṃ tyajāmyahamiti kṣaṇajātabuddhiḥ
kruddhyannasau kṛtaghanaśvasitaṃ pratasthe

81

atha vilambya vilambya śanaiḥ śanaiḥ priyatamānugatiṃ pratipālayan
niyatimeva muhuḥ parigarhayannijamavāpa cireṇa niketanam

82

cirādṛṣṭairiṣṭairviditanikhilātmīyacaritairvyasanohe sākaṃ sumadhuravacobhiḥ sahacaraiḥ
smaranmānākrāntāṃ manasi dayitāmeva satataṃ
kathābandhaistasyāḥ kathamapi sa kālaṃ kṣapitavān

83

nirdhūtadhairyavibhave hṛdi nityamitthaṃ
nidhyāyataḥ priyatamāṃ pratipannadainyam
alpīyasaiva samayena samujjajṛmbhe
puṣpāyudhārtiratimātramasahyatāpā

84

urasi nihitaṃ muktāhāraṃ kṣipannahiśaṅkayā
malayajarasaṃ manvāno'ntarmahāviṣasodaram
vapuṣi sahasā jātakhedo himāmbuniṣecane
śivaśiva babhūvāyaṃ sāyaṃ kramātsuhṛdāmasau

85

gamiṣyāmyevāhaṃ gatadurabhimānaḥ parisaraṃ
priyāyā hīhī māṃ punarapahaseyurnanu janāḥ
kathaṃ vā soḍhavyo madanaparitāpaḥ sthitamidaṃ
na sā draṣṭavyā me sphurati hṛdaye saiva taruṇī

86

iti bahuvidhavikalpadolādhirūḍhe kānte sā tu—
yāte ca kopavivaśe dayite svagehādyāte ca cetasi manāganutāpaleśe
sā bhāminī tadanunītidhṛtāgrahāpi
saubhāgyalobhacakitā na cacāla kalpāt

87

utthāya seyamuditasmṛtirutpalākṣī
talpādanalpatarasādhvasasannudyamānā
matvā bahistamanirīkṣya yuvānamārādudvelaśokavivaśīkṛtamānasābhūt

See also: more in Erotic and seasonal poems

Discussed in 2 studies in Pramāṇa (listed on the page).