Kotiviraha (Koṭiviraha)
कोटिविरह
In 107 verses, based on Malayalam Koṭiyaviraha; ascribed to Mahiṣamaṅgalam or Melputtūr.
- Language
- Sanskrit
- Author
- Mahiṣamaṅgalam Nārāyaṇan Nambūtiri
- Extent
- 81 passages, 976 words
- Text
- partly digitised
- Source
- archiveorg · Kavyamala Part 5; ed. Durgāprasāda and Kāśīnātha Pāṇḍuraṅga Paraba; Kāvyamālā; Nirnaya Sagar Press; 1937 · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…
Contents
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34
- 35
- 36
- 37
- 38
- 39
- 40
- 41
- 42
- 43
- 44
- 45
- 46
- 47
- 48
- 49
- 50
- 51
- 52
- 53
- 54
- 55
- 56
- 57
- 58
- 59
- 60
- 61
- 62
- 63
- 64
- 65
- 66
- 67
- 68
- 69
- 70
- 71
- 72
- 73
- 74
- 75
- 76
- 77
- 78
- 79
- 80
- 81
- 82
- 83
- 84
- 85
- 86
- 87
Text
7
hṛdayagūḍhanirūḍhamanojayoriti tayorvasatoḥ kutukārdrayoḥ
abhavadabhyudayāya maho mahānanatidūragate girijāālaye
8
ākalpajālasaviśeṣamanoharaśrīḥ
sākaṃ vayasyanivahaiśca samānaveṣaiḥ
so'yaṃ viveśa girijābhavanaṃ vilāsī
tāmutsavaśriyamadīkṣitumutsukātmā
9
ākāṅkṣitārthajananīmabhivandya gaurīmālokayannabhinavānayamatmunau(mutsavau)ghān
anyūnakautukabharaiḥ sahito vayasyairadhyāruroha lalitāmatha ratnavedīm
10
ālīvṛndairadhikanipuṇairātmanā nirviśeṣaiḥ
kelīśīlaiḥ satatavaśagairāvṛtā ca svakāntaiḥ
nānābhūṣāmaṇigaṇarucā bhāsayantī digantaṃ
sā ca prāgāduditakutukā draṣṭumevotsavaṃ tam
11
natvā devīmabhimataphalaprāptihetuṃ bhavānīṃ
mugdhākṣī sā saha sahacaraiḥ saṃcarantī sahelam
prāptā daivātsapadi puratastasya saṃgītaketoratnānandaprasaramaparāṃ(?) vedikāmāruroha
12
vilokayantī tamatīva kāntaṃ vilocanāsecanakaṃ yuvānam
sā ko'yamityantarudītacintā bālā kṣaṇaṃ vyākulatāmavāpa
13
sa ca tāmavalokayannupetāmatimātrāyatalocanāmadūre
hṛdi keyamiti prarūḍhacintaḥ kṣaṇamāsītpratipattimūḍhacetāḥ
14
sa iti seti ca tau paribodhitau savayasā śanakaiḥ śravaṇāntike
atanutāṃ parirambhaṇamañcalairnayanayornavavibhramacañcalaiḥ
15
udbhidyamānapulakau niṭilaprarohadākampragharmakaṇasundaravaktrabimbau
dhanyāvimau vigalitānyasakhau yuvānāvanyonyadarśanamahotsavamanvabhūtām
16
atyāyatairguṇagaṇairnibiḍaṃ nibaddhāvākṛṣyatāmabhimukhau tarasā vidhāya
avyājavikramaghano vilalāsa saṃdhye(?)
savyāpasavyamiṣubhirvikiranmanobhūḥ
17
tadanu katipayānāṃ nāḍikānāṃ virāme
viratimupagato'bhūdutsavaścaṇḍikāyāḥ
vitatakutukabhājoretayornetrakoṇavyatikararasajanmā tūtsavo na vyaraṃsīt
18
apayatsu janeṣu tāvadutsāvavarūḍhau gamanāya vedikāyāḥ
mṛduhāsasudhānuliptavaktrau mitamāpṛcchaya yathāgataṃ prayātau
19
kimapi kimapi sakhyāḥ śrotramūle vadantī
valitavadanamenaṃ vīkṣamāṇā yuvānam
kapaṭakṛtavilambā kāminī sā kathaṃcinnijanilayamayāsīnnihutānaṅgapīḍā
20
seyaṃ sāyaṃ prāpya gehaṃ natāṅgī bheje talpaṃ kalpitaṃ tatsakhībhiḥ
atyārūḍhāṃ cittajanmavyathāṃ tāmadhvaśrāntivyājato gūhamānā
21
paśyantī taṃ hṛdi sukṛtinaṃ niḥśvasantī sudīrghaṃ
naśyaddhairyā nayanakamalādaśrudhārāṃ kirantī
nisrastāṅgī vidalitamanāḥ sāyakairmīnaketorasvasthā sā samajani manomohanā mugdhagātrī
22
viditavigatimūlaiḥ sā sakhīnāṃ nikāyaiḥ
satatamatha vacobhiḥ samyagāśvāsyamānā
kathamapi dhṛtaśokā vāsarānvatsarābhānparicitadhṛti ninye pañcabānāñcitāṅgī
23
sphuṭamiva kathayantīmantarujjṛmbhamāṇāṃ
kusumaviśikhapīḍāṃ mugdhapātaiḥ kaṭākṣaiḥ
sa ca madhuramukhīṃ tāṃ vīkṣamāṇaḥ prayāntīṃ
yugapadamito'bhūdāyudhairaṅgayoneḥ
24
caturavacanabhedavyañjitātītavṛttaistadanu saha vayasyaireṣa mandaṃ jagāma
galadatigurukaiśyaṃ gandhamātaṅgamandaṃ
gamanamanaghagātryāścintayannañcacetāḥ
25
gatvā gehaṃ priyasahacaraiḥ sākamārūḍhamūlaṃ
bhārātaṅkaṃ manasi satataṃ gūhamāno'pi dhīmān
tāmevāntastaralanayanāṃ kalpayannalpadhairyaṃ
kṣāmakṣāmaḥ samajani dinaiḥ pañcaṣaireṣa kāmī
26
vaktraṃ tadudgatamanoharamandahāsaṃ
vakṣoruhāvapi ca tau kramavardhamānau
vistāritaṃ jaghanamityanuvelamasya
cittaṃ krameṇa taruṇīmayameva jātam
27
tasminnanukṣaṇamiti pravijṛmbhamāṇe
mārāmaye sa tu kadācidudāradhāmā
vyājena kenacidananyagatiḥ svagehādekaḥ priyamavallulokayiṣuḥ pratasthe
28
aṃse vahannadhikakomalamaṅganānāṃ
cillīvilāsacaturaṃ madhuraṃ śarāsam
adhvānamantikacaraṃ kathayannavaktaṃ
sāhāyyamasya vidadhe saṃhakārabāṇaḥ
29
sphuradrāgonmeṣe caramagirisaudhāmravalabhīṃ
nabhomadhyādaddhā viśati nalinījīvitasame
asāvakṣīṇaśrīradhikalulitāṅgo'pi śanakaiḥ
prapede preyasyāḥ prakṛtiramaṇīyaṃ nilayanam
30
tadanu muditacetāḥ prāpya vāpīmadūre
vimalasalilapūrasparśavītādhvakhedaḥ
adhikasubhagapātaiḥ sevito vātapotaiḥ
sakutukamabhipede mandiraṃ sundarāṅgyāḥ
31
āvṛṇvānāāmurasijabharotsedhamekena doṣṇā
vinyasyantīṃ taditarakare vakramāpāṇḍugaṇḍam
aṅke sakhyā nihitacaraṇāmadhvani nyastanetrāmadrākṣīttāṃ mṛduni tailime mugdhagātrīṃ śayānām
32
tadanu madanapīḍāṃ mānase dehakāntyā
sphuṭamiva kalayantīṃ prekṣya kāntāmadūre
kutukabharamanojātaṅkamiśrīkṛtātmā
drutamabhajata kāmī vāmanetrāsakāśam
33
abhyarthyamānamaniśaṃ manasā purastādabhyāgataṃ samavalokya yuvānamenam
sā svāgatoktimakarodamṛtadravārdramandārakāntilaharīsuhṛdā sitena
34
tataḥ śrānte kānte savidhabhuvi sakhyā caturayā
samānītaṃ navyaṃ tṛṇakaṭamalaṃkurvati śanaiḥ
nyaṣīdatsā cārānmitamadhuravāṇīvilasitairharantī tacceto hariṇataruṇīmugdhinayanā
35
lapantāvanyonyaṃ kimapi samudācārasarasaṃ
diśantau tāmbūlaṃ parimilitakarpūraśakalam
vadantāvākāṅkṣāmadhikacaturairakṣivalanairyuvānau tāvāstāmudayadadhikāmodasarasau
36
vāṅmātreṇa pratiṣṭhāsumpratiṣṭhāsumātmanā
kāminī kāmukaṃ prāha yāminīkāmukānanā
37
yātaprāyamidaṃ dinaṃ kamalinī dīneyamālokyatāṃ
nīrandhraśca payodharaḥ sa ca śaśī dūre'dhunā vartate
viprāgāramidaṃ taṭākasavidhe svāyattametacca te
gehaṃ tatkṣapaya kṣapāmiha mahānkāryātipāto na cet
38
adhvā nirmala eva nāpi sahasā saṃvardhate vā tamo
vidyante ca niketanāni suhṛdāmṛddhāni madhyepatham
mugdhāpāṅgi payodharaḥ paramaso saṃdhyāgame sāṃprataṃ
prasthānodyamamunmamatparigaladdhāro ruṇaddhayeva me
39
badatoriti mugdhahāsamādhvamidhuraṃ vyañjitamañjarāgabandham
aruṇaṃ taraṇeravāpa bimbaṃ varuṇāśātaruṇīvataṃsabhāvam
40
atha sa vihitasaṃdhyāvandanādyaḥ samīpe
kathitadharaṇidevasyālaye tanniyogāt
sakutukaruci bhuktvā svādu saṃpannamannaṃ
tvaritamupajagāma preyasīvāsageham
41
snātānullisatanurāgamanaṃ tadīyaṃ
sā ca pragāḍhakutukā paripālayantī
mugdhekṣaṇā nijamasevata vāsagehaṃ
mudrādaridramadanadyuti mugdhagātrī
42
unnidrakāntilaharīmahanīyagātrīṃ
saṃnāhinīṃ sarasijāyudhasaṃprahāre
tāṃ paśyataḥ kṣitisurasya samujjajṛmbhe
pūrvādhikā manasi kāpi kutūhalaśrīḥ
43
talpopānte tadanu ca mithaḥ saṃniviṣṭau diśantau
karpūrailāmilanasubhagāṃ śubhratāmbūlavīṭīm
sakhyā sākaṃ caturavacasā sūcitānyonyabhāvairvakrālāpaiḥ kamapi samayaṃ yāpayāṃcakratustau
44
paśyantī punaranayoriṅgitabhedairanaṅgaparipīḍām
nāticirādatinipuṇā nāṭitanidrāgamā sakhī niragāt
45
bahiḥ svalpaṃ talpaṃ tadanu sa tayā dīpakasyā
samādiṣṭaṃ bheje madanaparidūnena vapuṣā
hṛdā tu pratyagraṃ preptavaśakelīgṛhagataṃ
tadīyapratyantaṃ parihasitaparvendusuṣamam
46
tadanu śaśimukhī sā prāpya śayyāniketaṃ
nijamabhajata talpaṃ nirbharānaṅgapīḍā
kimapi janitakampairaṅgajairbhṛṅgamālāvacana(caraṇa)calitamallīvallarītulyakulyaiḥ
47
manasā sadṛśānurāgabhājau muhurudyuktaparasparābhisārau
avamānabhayena jātacintāvavalantau vapuṣā ca tāvabhūtām
48
talpādanalpasamuccalito'tha tattvātpuṣpāyudhena balinā pariṇudyamānaḥ |'
so'yaṃ viveśa śanakaiḥ śaṃpharekṣaṇāṃyāḥ
śayyāgṛhaṃ śamitakalpamaṇipradīpam
49
baddhodyamā tadabhisāravidhau visoḍhuṃ
tattādṛśaṃ madanatāpamapārayantī
mugdhā vihāya śayanaṃ svayamutthitā ca
nyastaṃ ca tena vivare kucayoḥ karābjam
50
pulakitatanuvallī sā tataḥ prītivegānmṛdulabhujalatābhyāṃ gāḍhamāliṅgya kāntam
adhikakutukamārādānamaryyādasīyaṃ
vadanamadharabimbaṃ cumbati sma prakāmam
51
anudivasamayoge cetasā kāṅkṣitaṃ yadyadapi madananāmnā deśikenopadiṣṭam
sphuritamabhavadantaryattadātve ca yūnoḥ
suratamananubhūtaṃ saṃbabhūvābhirāmam
52
mithunamidamudārasvedaleśānuviddhaṃ
pulaki galitadhairya puṣyadānandabhāram
dṛḍhamabhajata jāgratsvapnayormadhyasaṃsthāṃ
madanarasasamutthāmatyudārāmavasthām
53
atha suratavirāme vismṛtānyonyabhedaṃ
kṛtaghanaparirambhaṃ komalābhyāṃ karābhyām (bhujābhyām)
militavadanabimbaṃ miśritoruprakāṇḍaṃ
śayanamabhajatāṃ tau śrāntibhājau yuvānau
54
nārācabāṇa(pāta)paruṣe caraṇātimestampyudhānāṃ
nāde tataḥ sarati karṇayugāntarālam
gāḍhaṃ kucāntaragataṃ parirabhya kāntaṃ
vāntāśubindu kamanī vacanaṃ babhāṣe
55
ābālyādapi kānta karṇavivaraṃ prāptaistvadīyairguṇairāsaktaṃ tvayi mānasaṃ dviguṇītaṃ jātaṃ tvadālokanāt
prāpto'syadya punarmadīyasukṛtaistanmāmanenyāśrayāṃ
tyaktvādyaiva na yāhi pāhi madanātaṅkena dūnāmiyām
56
tanvyā tayā nigaditaṃ śṛṇvankarṇāmṛtaṃ vacaḥ
pratyuvāca prasannātmā sa kāmī vāmalocanām
57
abhyarthanīyamatirāgajuṣā mayā yanmugdhe tvayaiva gaditaṃ tadidaṃ tathāpi
etāvadadya kathayāmi śape kucābhyāmābhyāmamuṃ janamavaihi tavaiva dāsam
58
iti kṛtasamayo'sau kalyamutthāya gatvā
dvijavaragṛhamāryādātmagehopamānam
vihitasakalakṛtyo mṛṣṭamāsvādya cānnaṃ
sapadi muditacetāḥ prāpa kāntāniketam
59
sā ca snānādyakhilamavilambena nirvartya kṛtyaṃ
patyuḥ pratyāgamanapadavīdattanetrāravindā
bhūyobhūyaḥ kimapi rajanīvṛttameva smarantī
puṣpāmodātpulakitatanuḥ svairamasthādalinde
60
āyātena samaṃ priyeṇa sumukhī sā prāpya vāsālayaṃ
svacchapracchadabhāji kelitalime tanvī śayānā sukham
anyūnapraṇayapravāhasubhagairākāṅkṣitaiścetasā
taistairnarmabhirunmiṣatparimalairahnāya ninye dinam
61
kṣaṇādastaṃ yāte dinakṛti śanairvāti pavane
samādāyāmodaṃ daradalitajātīsumanasām
samārūḍhe cendau gaganamamṛtasyandikiraṇe
smaronmādāvegādadhikavivaśau tāvabhavatām
62
gatanijaparabhāvaṃ gāḍhagāḍhaprahāraṃ
maṇitabharitagehaṃ mañjubhūṣāvirāvam
suratamadhikamāsīduddhataṃ cittaraṅge
sati madanavilāse kāmināṃ kā vyavasthā
63
samadivasaniśīthaṃ krīḍatorevameva
kṣaṇavadaviditāṃśā vatsarāḥ ke'pi yātāḥ
na ca suratasukhe tau vītatṛṣṇāvabhūtāṃ
na khalu viṣayasaṅgaḥ śīlanenaiti śāntim
64
itthaṃ nivastoḥ svairaṃ nityaṃ pretyagrayostayoḥ
kadācitsvagṛhaṃ yātā vayasyā kāryagauravāt
65
śayyotthāyamathaikadā priyatame yāte prabhātāgame
nidrāśeṣanimīlitākṣikamalā tanvī śayānā kṣaṇam
durvāraṃ khalu daivadurvilasitaṃ svapnaṃ svayaṃ sā vilokyānyāsaṅginamātmavallabhamatikruddhā vibuddhābhavat
66
nidrāvirāmasamaye'pi ruṣā sphurantyā
mudrādaridratarayā parivṛttacetāḥ
svapnānubhūtamapi vastu tadastadhairyā
tanvī cirāya paramārthatayaiva mene
67
sā bhāminī paruṣaroṣaniṣītacittā
naivottacāla śayanādatidūyamānā
kṣaumopadhānamamalaṃ nayanāntavāntairātanvatī malinamaśrubhirañjanāktaiḥ
68
yathāpuramupasthitaḥ sa tu vilokayanpreyasīṃ
vikāramayathāpuraṃ vidhṛtamānamāseduṣīm
viṣādabharavihvalaḥ kimiti cintayannandhadhīruvāca kalitādaraṃ sarasayā girā sāntvayan
69
kimetadayi vallabhe kathaya kiṃ na jānāsi māmamuṃ tava padāśrayaṃ kimiti mānamālambase
akāraṇasamudgamāmapanayāśu dūre ruṣaṃ
'viṣādabharitāśaye mayi vidhehi dāse dayām
70
galitacikurabandhaṃ gaṇḍasaṃsaktabāṣpaṃ
viculadadharabimbaṃ viśrathanmugdhagātram
śayanamidamakāṇḍe vyāyataśvāsavātaṃ
cakitayati madīyaṃ caṇḍi cetaḥ prakāmam
71
muñca mānama̍nidānamidānīmañcitākṣi hṛdi saṃcinu modam
siñca vāṅmayasudhāmiradhīraṃ pañcasāyakahataṃ janamenam
72
iti vividhatarābhiḥ sāntvyamānāpi vāgbhiḥ
prativacanamadaśruḥ sā yadā na nyagādīt
adhikucataṭamasyāḥ kātarākṣyāstadāsau
mṛdu nijakarapadmaṃ nyastavānstabhairyam
73
kitava śaṭha kimetanmā spṛśetyāttabhāvā
nijakucayugamadhyanyastamutsārya hastam
taruṇamaruṇitābhyāmaśrupūrṇāntarābhyāṃ
nayanasarasijābhyāṃ vīkṣya rūkṣaṃ babhāṣe
74
apasara śaṭhabuddhe māmakīnānniketādalamatinayavācāṃ vistaraiḥ kṛtrimaiste
ṛjumatirahamevaṃ tvayyupārūḍharāgā
dhruvamevamatipātraṃ hanta jātā janānām
75
tāmeva nūtanāṃ yāhi kiṃ mayā yātayāmayā
sati sūne darotphulle kasya vṛntaślathe spṛhā
76
kā sā kāmini kathyatāṃ tava sadā yā mānase vartate
sā ceccaṇḍi........tvameva samaye yātaṃ tadaitadddrute
adyāpyevamidaṃ śape caraṇayordṛṣṭe vivādairalaṃ
khabhaḥ kiṃ nvayamambujākṣi sakalaṃ khamopamaṃ dṛśyate
77
paricayavaśādasyā rāgaḥ ślathaḥ kimu sāṃprataṃ
dhṛtarucirabhūdanyasminvā na vedmi nave jane
kimu tamupabhogodrekānme gataṃ kimu śūnyatāṃ (?)
na punaradhunā mānasthānaṃ manāgapi lakṣaye
78
gatadhṛtiriti tattattarkayankarkaśena
smaraparibhavaśokenākulībhūtacetāḥ
kṣaṇamatha dhṛtamaunaṃ yatnasaṃstambhitāsraṃ
natavadanamatiṣṭhatsaṃnidhau saṃnatāṅgyāḥ
79
tathā viṣīdangamananyasaṃśrayaṃ na kiṃcideṣā nijagāda bhāminī
atipramāṇāruṇitena kevalaṃ didhakṣatīvaikṣata cakṣuṣā ruṣā
80
āropitāgasamaināgasi mayyakasmānmānoddhurāmanunayoktibhirapyasādhyām
enāṃ tyajāmyahamiti kṣaṇajātabuddhiḥ
kruddhyannasau kṛtaghanaśvasitaṃ pratasthe
81
atha vilambya vilambya śanaiḥ śanaiḥ priyatamānugatiṃ pratipālayan
niyatimeva muhuḥ parigarhayannijamavāpa cireṇa niketanam
82
cirādṛṣṭairiṣṭairviditanikhilātmīyacaritairvyasanohe sākaṃ sumadhuravacobhiḥ sahacaraiḥ
smaranmānākrāntāṃ manasi dayitāmeva satataṃ
kathābandhaistasyāḥ kathamapi sa kālaṃ kṣapitavān
83
nirdhūtadhairyavibhave hṛdi nityamitthaṃ
nidhyāyataḥ priyatamāṃ pratipannadainyam
alpīyasaiva samayena samujjajṛmbhe
puṣpāyudhārtiratimātramasahyatāpā
84
urasi nihitaṃ muktāhāraṃ kṣipannahiśaṅkayā
malayajarasaṃ manvāno'ntarmahāviṣasodaram
vapuṣi sahasā jātakhedo himāmbuniṣecane
śivaśiva babhūvāyaṃ sāyaṃ kramātsuhṛdāmasau
85
gamiṣyāmyevāhaṃ gatadurabhimānaḥ parisaraṃ
priyāyā hīhī māṃ punarapahaseyurnanu janāḥ
kathaṃ vā soḍhavyo madanaparitāpaḥ sthitamidaṃ
na sā draṣṭavyā me sphurati hṛdaye saiva taruṇī
86
iti bahuvidhavikalpadolādhirūḍhe kānte sā tu—
yāte ca kopavivaśe dayite svagehādyāte ca cetasi manāganutāpaleśe
sā bhāminī tadanunītidhṛtāgrahāpi
saubhāgyalobhacakitā na cacāla kalpāt
87
utthāya seyamuditasmṛtirutpalākṣī
talpādanalpatarasādhvasasannudyamānā
matvā bahistamanirīkṣya yuvānamārādudvelaśokavivaśīkṛtamānasābhūt
See also: more in Erotic and seasonal poems
- Madhukelivalli (Madhukelivallī) — Sanskrit; partly digitised
Discussed in 2 studies in Pramāṇa (listed on the page).