Anusmritistotra (Anusmṛtistotra)
अनुस्मृतिस्तोत्र
stated to be one of the five jewels of the Mahābhārata
- Language
- Sanskrit
- Extent
- 73 passages, 1,025 words
- Text
- partly digitised
- Source
- archiveorg · Pancharatna Gita By Vyasa Sanskrit Mahabharata Illustrated Pothi Banaras Gorkha Pustakalaya; Gorkha… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…
Contents
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 7
- 8
- 9
- 12
- 13
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 25
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34
- 35
- 36
- 37
- 38
- 39
- 40
- 41
- 42
- 43
- 44
- 47
- 49
- 51
- 53
- 55
- 56
- 57
- 59
- 60
- 61
- 62
- 63
- 64
- 69
- 73
- 74
- 75
- 76
- 77
- 78
- 79
- 82
- 85
- 86
- 87
- 90
- 91
- 92
- 93
- 94
- 95
- 99
- 100
- 101
- 102
Text
1
athānusmṛtiḥ prārabhyate
śrīgaṇeśāya namaḥ || śrīgopālakṛṣṇāya namaḥ
śatānīka uvāca
mahāmate mahāprājña sarvaśāstraviśārada
akṣīṇakarmabaṃdhastu puruṣo dvijasattama
2
satataṃ kiṃ japejjāpyaṃ vibudhaḥ kimanusmaran
maraṇe yajjapejjāpyaṃ yaṃ ca bhāvamanusmaran
3
yaṃ ca dhyātvā dvijaśreṣṭha puruṣo mṛtyumāgataḥ
paraṃ padamavāpnoti tanme vada mahāmune
4
śaunaka uvāca
idameva mahāprājña pṛṣṭavāṃśca pitāmaham
bhīṣmaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaṃ dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ
5
yudhiṣṭhira uvāca
pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada
prayāṇakāle kiṃ ciṃtyaṃ mumukṣostattvaciṃtakaiḥ
7
kiṃnu smaran kuruśreṣṭha maraṇe paryupasthite
prāpnuyāṃ paramāṃ siddhiṃ śrotumicchāmi tattvataḥ
bhīṣma uvāca
tadyuktaṃ svahitaṃ sūkṣmaṃ praśnamuktaṃ tvayā'nagha
śṛṇuṣvāvahito rājannāradena purā śrutam
8
śrīvatsāṃkaṃ jagadbījamanaṃtaṃ lokasākṣiṇam
purā nārāyaṇaṃ devaṃ nāradaḥ paripṛṣṭavān
9
nārada uvāca
tvamakṣaraṃ paraṃ brahma nirguṇaṃ tamasaḥ param
āhurvedyaṃ paraṃdhāma brahmāṇaṃ kamalodbhavam
12
bhagavan bhūtabhavyeśa śraddadhānairjiteṃdriyaiḥ
kathaṃ bhaktairviciṃtyo'si yogibhirmokṣakāṃkṣibhiḥ
kiṃ nu jāpyaṃ japennityaṃ kalya utthāya mānavaḥ
kathaṃ japetsadā dhyāyed brūhi tattvaṃ sanātanam
bhīṣma uvāca
śrutvā ca tasya devarṣervākyaṃ vākyaviśāradaḥ
provāca bhagavānviṣṇurnāradāya ca dhīmate
13
śrībhagavānuvāca
haṃta te kathayiṣyāmi imāṃ divyānusmṛtim
yāmadhītya prayāṇe tu madbhāvāyopapadyate
15
oṃkāramagrataḥ kṛtvā māṃ namaskṛtya nārada
prakāgraḥ prayato bhūtvā imaṃ maṃtramudīrayet
oṃ namo bhagavate vāsudevāya ityayam
16
avaśenāpi yannāmni kīrtite sarvapātakaiḥ
pumān vimucyate sadyaḥ siṃhatrastairmṛgairiva
17
avyaktaṃ śāśvataṃ devaṃ prabhavaṃ puruṣottamam
prapadye puṃḍarīkākṣaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ harim
18
lokanāthaṃ sahasrākṣam akṣaraṃ paramaṃ padam
bhagavaṃtaṃ prapanno'smi bhūta bhavya bhavatprabhum
19
sraṣṭāraṃ sarvalokānām anaṃtaṃ viśvatomukham
padmanābhaṃ hṛṣīkeśaṃ prapadye satyamacyutam
20
hiraṇyagarbhamamṛtaṃ bhūgarbhaṃ tamasaḥ param
prabhoḥ prasumanāryaṃ ca prapadye taṃ raviprabham
21
sahasraśīrṣakaṃ devaṃ maharṣeḥ sattvabhāvanam
prapadye sūkṣmamamacalaṃ vareśayamanaghaṃ śucim
22
nārāyaṇaṃ purāṇeśaṃ yogāvāsaṃ sanātanam
saṃyogaṃ sarvabhūtānāṃ prapadye dhruvamīśvaram
23
kṣarākṣaravisṛṣṭastu procyate puruṣottamaḥ
yaḥ purā pralaye prāpte naṣṭe sthāvarajaṃgame
25
brahmādiṣu pralīneṣu naṣṭe loke carācare
ekastiṣṭhati viśvātmā sa me viṣṇuḥ prasīdatu
yaḥ prabhuḥ sarvalokānāṃ yena sarvamidaṃ tatam
carācaragururdevaḥ sa me viṣṇuḥ prasīdatu
27
ābhūtasaṃplave caiva pralīne prakṛtau mahān
yo'vatiṣṭhati viśvātmā sa me viṣṇuḥ prasīdatu
yena krāṃtāstrayo lokā dānavāśca vaśīkṛtāḥ
śaraṇyaḥ sarvalokānāṃ sa me viṣṇuḥ prasīdatu
28
yasya haste gadā cakraṃ garuḍo yasya vāhanam
śaṃkhaḥ karatale yasya sa me viṣṇuḥ prasīdatu
29
kāryaṃ kriyā ca karaṇaṃ kartā hetuḥ prayojanam
akriyākaraṇe kārye sa me viṣṇuḥ prasīdatu
30
caturbhiṃśca caturbhiṃśca dvābhyāṃ paṃcabhireva ca
hūyate ca punardvābhyāṃ sa me viṣṇuḥ prasīdatu
31
śamīgarbhasya yo garbhastasya garbhasya yo ripuḥ
ripugarbhasya yo garbhaḥ sa me viṣṇuḥ prasīdatu
32
agnisomārkaṃtārāṇāṃ brahmarudreṃdrayoginām
yastejayati tejāṃsi sa me viṣṇuḥ prasīdatu
33
parjanyaḥ pṛthivī sasyaṃ kālo dharmaḥ kriyā phalam
guṇākāraḥ sa me babhrurvāsudevaḥ prasīdatu
34
somārkāgnimayaṃ tejo yā ca tārāmayī dyutiḥ
divi saṃjāyate tejaḥ sa mahātmā prasīdatu
35
guṇātmā nirguṇaścānyo raśmivāṃścetano hyajaḥ
sūkṣmaḥ sarvagato devaḥ sa mahātmā prasīdatu
36
avyaktaṃ sadadhiṣṭhānam aciṃtyaṃ tamasaḥ param
prakṛtiḥ prakṛtiṃ bhuṃkte sa mahātmā prasīdatu
37
kṣetrajñaḥ paṃcadhā bhuṃkte prakṛtiṃ paṃcabhirmukhaiḥ
mahāguṇāṃśca yo bhuṃkte sa mahātmā prasīdatu
38
sāṃkhyayogāśca ye cānye siddhāśca paramarṣayaḥ
yaṃ viditvā vimucyaṃte sa mahātmā prasīdatu
39
yogāvāsa namastubhyaṃ sarvāvāsa varaprada
hiraṇyagarbha yajñāṃga paṃcagarbha namo'stu te
40
caturbhūtaparaṃ dhāma lakṣmyāvāsa sadācyuta
śabdādivāsanānyo'si vāsudeva pradhānakṛta
41
ajaḥ saṃgamanaḥ pārtho hyamūrtirviśvamūrtidhṛk
śrīḥ kīrttiḥ paṃcakālajño namaste jñānasāgara
42
avyaktādvyaktamutpannam avyaktādyaḥ parātparaḥ
yasmāt parataraṃ nāsti tamasmi śaraṇaṃ gataḥ
43
ciṃtayaṃto hyajaṃ nityaṃ brahmeśānādayaḥ surāḥ
niścayaṃ nādhigacchaṃti tamasmi śaraṇaṃ gataḥ
44
jiteṃdriyā jitātmāno jñānadhyānaparāyaṇāḥ
yaṃ prāpya na nivartaṃte tamasmi śaraṇaṃ gataḥ
47
ekāṃśena jagatkṛtsnamavaṣṭabhya sthitaḥ prabhuḥ
agrāhyo nirguṇo nityas tamasmi śaraṇaṃ gataḥ
atīṃdriya namastubhyaṃ liṃgairvyaktaina mīyase
ye ca tvāṃ nābhijānāṃti tamasmi śaraṇaṃ gataḥ
kāmakrodhavinirmuktā rāgadveṣavivarjitāḥ
ananyabhaktā jānaṃti na punarnnārakī janaḥ
49
ekāṃtino hi nirdvaṃdvā nirāśāḥ karmakāriṇaḥ
jñānāgnidagdhakarmmāṇam tvāṃ viśaṃti manasvinaḥ
aśarīraṃ śarīrasthaṃ samaṃ sarveṣu dehiṣu
pāpapuṇyavinirmuktā bhaktāstvāṃ paryupāsate
51
avyaktabuddhyahaṃkāramanobhūteṃdriyāṇi ca
tvayi tāni na teṣu tvaṃ teṣu tāni na te tvayi
ekatvāya ca nānanyaṃ ye viduryāṃti te param
samatvamiha kāṃkṣeyaṃ bhaktyā vai nānyacetasā
carācaramidaṃ sarvaṃ bhūtagrāmaṃ caturvidham
53
tvayi taṃtau ca tatprotaṃ sūtre maṇigaṇā iva
sraṣṭā bhoktāsi kūṭastho hyaciṃtyaḥ sarvasaṃjñitaḥ
akartā heturahitaḥ pṛthagātmā vyavasthitaḥ
na me bhūteṣu saṃyogaḥ punarbhavatu janmani
55
ahaṃkāreṇa buddhyā vā na me yogastribhirguṇaiḥ
na me dharmo hyadharmo vā nāraṃbho janma vā punaḥ
jarāmaraṇamokṣārthaṃ tvāṃ prapanno'smi sarvagam
viṣayairiṃdriyaiścāpi na me bhūyaḥ samāgamaḥ
56
īśvaro'si jagannātha kimataḥ paramucyate
bhaktānāṃ yaddhitaṃ deva tattve hi tridaśeśvara
57
pṛthivīṃ yātu me ghrāṇaṃ yātu me rasanaṃ jalam
rūpaṃ hutāśane yātu sparśo me yātu mārute
59
śrotramākāśamabhyetu mano vaikārikaṃ punaḥ
iṃdriyāṇi guṇānyāṃtu sveṣu sveṣu ca yoniṣu
pṛthivīyātusalilamāpo'gnimanalo'nilam
vāyurākāśamabhyetu manaścākāśameva ca
60
ahaṃkāraṃ mano yātu mohanaṃ sarvadehinām
ahaṃkārastathā buddhiṃ buddhiravyaktameva ca
61
pradhānaṃ prakṛtiṃ yātu guṇasāmye vyavasthite
visargaḥ sarvakaraṇair guṇabhūtaiśca me bhavet
62
satvaṃ rajastamaścaiva prakṛtiṃ praviśaṃtu me
naiṣkaikavalyapadaṃ deva kāṃkṣe'haṃ te paraṃtap
63
ekībhāvastvayā me'stu na me janma bhavetpunaḥ
namo bhagavate tasmai viṣṇave prabhaviṣṇave
64
tvadbuddhistvadgataprāṇas tvadbhaktastvatparāyaṇaḥ
tvāmevāhaṃ smariṣyāmi maraṇe paryavasthite
69
pūrvadehe kṛtā ye me vyādhayaḥ praviśaṃtu mām
ardayaṃtu ca māṃ duḥkhānyṛṇaṃ me pratimucyatām
anudhyeyo'si me deva na me janma bhavetpunaḥ
asmādbravīmi karmāṇi ṛṇaṃ me na bhavediti
upatiṣṭhaṃtu māṃ sarve vyādhayaḥ pūrvasaṃcitāḥ
anṛṇo gaṃtumicchāmi tadviṣṇoḥ paramaṃ padam
ahaṃ bhagavatastasya mama vāsaḥ sanātanaḥ
tasyāhaṃ na praṇaśyāmi sa ca me na praṇaśyati 68
karmendriyāṇi saṃyamya paṃcabhūteṃdriyāṇi ca
daśeṃdriyāṇi manāsa ahaṃkāre tathā manaḥ
73
ahaṃkāraṃ tathā buddhau buddhimātmani yojayet
ātmabuddhīṃdriyaṃ paśyedbuddhyā buddheḥ parātparam 70
evaṃ buddheḥ paraṃ buddhvā saṃstabhyātmānamātmanā
tato buddheḥ paraṃ buddhvā labhate na punarbhavam 71
mamāyamiti tasyāhaṃ yena sarvamidaṃ tatam
ātmanyātmani saṃyojya parātmānamanusmaret 72
namo bhagavate tasmai dehināṃ paramātmane
nārāyaṇāya bhaktāya ekaniṣṭhāya śāśvate
hṛdisthāya ca bhūtānāṃ sarveṣāṃ ca mahātmane
74
imāmanusmṛtiṃ divyāṃ vaiṣṇavīṃ pāpanāśinīm
svapanvibuddhaśca paṭhed yatra yatra samabhyaset
75
maraṇe samanuprāpte yadekaṃ māmanusmaret
api pāpasamācāraḥ sa yāti paramāṃ gatiṃ
76
yadyahaṃkāramāśritya yajñadānatapaḥ kriyāṃḥ
kurvan phalamavāpnoti punarāvartanaṃ ca tat
77
abhyarcayan pitṝn devān paṭhan juhvan baliṃ dadat
jvaladagnau smaredyo māṃ labhate paramāṃ gatim
78
yajño dānaṃ tapaścaiva pāvanāni manīṣiṇām
yajñadānatapastasmātkuryādrāgavivarjitaḥ
79
paurṇamāsyāmamāvāsyāṃ dvādaśyāṃ ca tathaiva ca
śrāvayecchraddadhānaśca madbhaktaśca viśeṣataḥ
82
nama ityeva yo brūyānmadbhaktaḥ śraddhayānvitaḥ
tasyākṣayo bhavellokaḥ śvapākasyāpi nārada 80
kiṃ punarye bhajaṃte māṃ sādhakā vidhipūrvakam
śraddhāvaṃto yatātmānaste yāṃti paramāṃ gatim
karmāṇdyādyaṃtavaṃtīha madbhakto'naṃtamaśnute
māmeva tasmāddevarṣe dhyāhi nityamataṃdritaḥ
85
ajñānāṃ caiva yo jñānaṃ dadyāddharmopadeśataḥ
kṛtsnāṃ vā pṛthivīṃdadyād yenatulyaṃ natatphalam
tasmātpradeyaṃ sādhubhyo japaṃ baṃdhabhayāpaham
avāpsyati tataḥ siddhiṃ prāpsyase ca padaṃ mama
aśvamedhasahasraiśca vājapeyaśatairapi
nāsau padamavāpnoti madbhaktairyadavāpyate
86
bhīṣma uvāca
hareḥ pṛṣṭaṃ purā tena nāradena surarṣiṇā
yaduvāca tataḥ śaṃbhum taduktaṃ samanuvrataḥ
87
tvamapyekamanā bhūtvā dhyāhi dhyeyaṃ guṇādhikam
bhajasva sarvabhāvena paramātmānamavyayam
90
śrutvaivaṃ nārado vākyaṃ divyaṃ nārāyaṇoditam
atyaṃtaṃ bhaktimān deva ekāṃtitvamupeyivān
nārāyaṇamṛṣiṃ devaṃ daśavarṣāṇyananyabhāk
imaṃ japitvā cāpnoti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam
kiṃ tasya bahubhirmaṃtraiḥ kiṃ tasya bahubhirvrataiḥ
namo nārāyaṇāyeti maṃtraḥ sarvārthasādhakaḥ
91
kiṃ tasya dānaiḥ kiṃ tīrthaiḥ kiṃ tapobhiḥ kimadhvaraiḥ
yo nityaṃ dhyāyate devaṃ nārāyaṇamananyadhīḥ
92
ye nṛśaṃsā durātmānaḥ pāpācāraratāstathā
te'pi yāṃti paraṃ sthānaṃ nārāyaṇaparāyaṇāḥ
93
ananyayā maṃdabuddhyā pratibhāti durātmanām
kutarkājñānadṛṣṭīnāṃ vibhrāṃteṃdriyavartmanām
94
namo nārāyaṇāyeti ye vidurbrahma śāśvatam
aṃtakāle japādyāṃti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam
95
ācārahīno'pi munipravīra
bhaktyā vihīno'pi viniṃdito'pi
kiṃ tasya nārāyaṇaśabdamātrato
vimuktapāpo viśate'cyutāṃ gatim
99
kāṃtāravanadurgeṣu kṛcchreṣvāpatsu saṃyuge
dasyubhiḥ sanniruddhaśca nāmabhirmāṃ prakīrtayeta
janmāṃtarasahasreṣu tapodhyānasamādhibhiḥ
narāṇāṃ kṣīṇapāpānāṃ kṛṣṇe bhaktiḥ prajāyate
nāmno'sti yāvatī śaktiḥ pāpahiraṇe hareḥ
śvapaco'pi naraḥ kartuṃ kṣamastāvanna kilbiṣam
na tāvatpāpamastīha yāvannāmāhṛtaṃ hareḥ
atirekabhayādāhuḥ prāyaścittāṃtaraṃ vṛthā
100
gatvā gatvā nivartaṃte caṃdrasūryādayo grahāḥ
adyāpi na nivartaṃte dvādaśākṣaraciṃtakāḥ
101
na vāsudevātparamasti maṃgalaṃ
na vāsudevātparamasti pāvanam
na vāsudevātparamasti daivataṃ
taṃ vāsudevaṃ praṇamanna sīdati
102
imāṃ rahasyāṃ paramāmanusmṛtiṃ
yo'dhītya buddhiṃ labhate ca naiṣṭhikīm
vihāya pāpaṃ vinimucya saṃkaṭāt
sa vītarāgo vicarenmahīmimām