Pramāṇa · Search · About · API

Anusmritistotra (Anusmṛtistotra)

अनुस्मृतिस्तोत्र

stated to be one of the five jewels of the Mahābhārata

Language
Sanskrit
Extent
73 passages, 1,025 words
Text
partly digitised
Source
archiveorg · Pancharatna Gita By Vyasa Sanskrit Mahabharata Illustrated Pothi Banaras Gorkha Pustakalaya; Gorkha… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

Contents

Text

1

athānusmṛtiḥ prārabhyate
śrīgaṇeśāya namaḥ || śrīgopālakṛṣṇāya namaḥ
śatānīka uvāca
mahāmate mahāprājña sarvaśāstraviśārada
akṣīṇakarmabaṃdhastu puruṣo dvijasattama

2

satataṃ kiṃ japejjāpyaṃ vibudhaḥ kimanusmaran
maraṇe yajjapejjāpyaṃ yaṃ ca bhāvamanusmaran

3

yaṃ ca dhyātvā dvijaśreṣṭha puruṣo mṛtyumāgataḥ
paraṃ padamavāpnoti tanme vada mahāmune

4

śaunaka uvāca
idameva mahāprājña pṛṣṭavāṃśca pitāmaham
bhīṣmaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaṃ dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ

5

yudhiṣṭhira uvāca
pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada
prayāṇakāle kiṃ ciṃtyaṃ mumukṣostattvaciṃtakaiḥ

7

kiṃnu smaran kuruśreṣṭha maraṇe paryupasthite
prāpnuyāṃ paramāṃ siddhiṃ śrotumicchāmi tattvataḥ
bhīṣma uvāca
tadyuktaṃ svahitaṃ sūkṣmaṃ praśnamuktaṃ tvayā'nagha
śṛṇuṣvāvahito rājannāradena purā śrutam

8

śrīvatsāṃkaṃ jagadbījamanaṃtaṃ lokasākṣiṇam
purā nārāyaṇaṃ devaṃ nāradaḥ paripṛṣṭavān

9

nārada uvāca
tvamakṣaraṃ paraṃ brahma nirguṇaṃ tamasaḥ param
āhurvedyaṃ paraṃdhāma brahmāṇaṃ kamalodbhavam

12

bhagavan bhūtabhavyeśa śraddadhānairjiteṃdriyaiḥ
kathaṃ bhaktairviciṃtyo'si yogibhirmokṣakāṃkṣibhiḥ
kiṃ nu jāpyaṃ japennityaṃ kalya utthāya mānavaḥ
kathaṃ japetsadā dhyāyed brūhi tattvaṃ sanātanam
bhīṣma uvāca
śrutvā ca tasya devarṣervākyaṃ vākyaviśāradaḥ
provāca bhagavānviṣṇurnāradāya ca dhīmate

13

śrībhagavānuvāca
haṃta te kathayiṣyāmi imāṃ divyānusmṛtim
yāmadhītya prayāṇe tu madbhāvāyopapadyate

15

oṃkāramagrataḥ kṛtvā māṃ namaskṛtya nārada
prakāgraḥ prayato bhūtvā imaṃ maṃtramudīrayet
oṃ namo bhagavate vāsudevāya ityayam

16

avaśenāpi yannāmni kīrtite sarvapātakaiḥ
pumān vimucyate sadyaḥ siṃhatrastairmṛgairiva

17

avyaktaṃ śāśvataṃ devaṃ prabhavaṃ puruṣottamam
prapadye puṃḍarīkākṣaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ harim

18

lokanāthaṃ sahasrākṣam akṣaraṃ paramaṃ padam
bhagavaṃtaṃ prapanno'smi bhūta bhavya bhavatprabhum

19

sraṣṭāraṃ sarvalokānām anaṃtaṃ viśvatomukham
padmanābhaṃ hṛṣīkeśaṃ prapadye satyamacyutam

20

hiraṇyagarbhamamṛtaṃ bhūgarbhaṃ tamasaḥ param
prabhoḥ prasumanāryaṃ ca prapadye taṃ raviprabham

21

sahasraśīrṣakaṃ devaṃ maharṣeḥ sattvabhāvanam
prapadye sūkṣmamamacalaṃ vareśayamanaghaṃ śucim

22

nārāyaṇaṃ purāṇeśaṃ yogāvāsaṃ sanātanam
saṃyogaṃ sarvabhūtānāṃ prapadye dhruvamīśvaram

23

kṣarākṣaravisṛṣṭastu procyate puruṣottamaḥ
yaḥ purā pralaye prāpte naṣṭe sthāvarajaṃgame

25

brahmādiṣu pralīneṣu naṣṭe loke carācare
ekastiṣṭhati viśvātmā sa me viṣṇuḥ prasīdatu
yaḥ prabhuḥ sarvalokānāṃ yena sarvamidaṃ tatam
carācaragururdevaḥ sa me viṣṇuḥ prasīdatu

27

ābhūtasaṃplave caiva pralīne prakṛtau mahān
yo'vatiṣṭhati viśvātmā sa me viṣṇuḥ prasīdatu
yena krāṃtāstrayo lokā dānavāśca vaśīkṛtāḥ
śaraṇyaḥ sarvalokānāṃ sa me viṣṇuḥ prasīdatu

28

yasya haste gadā cakraṃ garuḍo yasya vāhanam
śaṃkhaḥ karatale yasya sa me viṣṇuḥ prasīdatu

29

kāryaṃ kriyā ca karaṇaṃ kartā hetuḥ prayojanam
akriyākaraṇe kārye sa me viṣṇuḥ prasīdatu

30

caturbhiṃśca caturbhiṃśca dvābhyāṃ paṃcabhireva ca
hūyate ca punardvābhyāṃ sa me viṣṇuḥ prasīdatu

31

śamīgarbhasya yo garbhastasya garbhasya yo ripuḥ
ripugarbhasya yo garbhaḥ sa me viṣṇuḥ prasīdatu

32

agnisomārkaṃtārāṇāṃ brahmarudreṃdrayoginām
yastejayati tejāṃsi sa me viṣṇuḥ prasīdatu

33

parjanyaḥ pṛthivī sasyaṃ kālo dharmaḥ kriyā phalam
guṇākāraḥ sa me babhrurvāsudevaḥ prasīdatu

34

somārkāgnimayaṃ tejo yā ca tārāmayī dyutiḥ
divi saṃjāyate tejaḥ sa mahātmā prasīdatu

35

guṇātmā nirguṇaścānyo raśmivāṃścetano hyajaḥ
sūkṣmaḥ sarvagato devaḥ sa mahātmā prasīdatu

36

avyaktaṃ sadadhiṣṭhānam aciṃtyaṃ tamasaḥ param
prakṛtiḥ prakṛtiṃ bhuṃkte sa mahātmā prasīdatu

37

kṣetrajñaḥ paṃcadhā bhuṃkte prakṛtiṃ paṃcabhirmukhaiḥ
mahāguṇāṃśca yo bhuṃkte sa mahātmā prasīdatu

38

sāṃkhyayogāśca ye cānye siddhāśca paramarṣayaḥ
yaṃ viditvā vimucyaṃte sa mahātmā prasīdatu

39

yogāvāsa namastubhyaṃ sarvāvāsa varaprada
hiraṇyagarbha yajñāṃga paṃcagarbha namo'stu te

40

caturbhūtaparaṃ dhāma lakṣmyāvāsa sadācyuta
śabdādivāsanānyo'si vāsudeva pradhānakṛta

41

ajaḥ saṃgamanaḥ pārtho hyamūrtirviśvamūrtidhṛk
śrīḥ kīrttiḥ paṃcakālajño namaste jñānasāgara

42

avyaktādvyaktamutpannam avyaktādyaḥ parātparaḥ
yasmāt parataraṃ nāsti tamasmi śaraṇaṃ gataḥ

43

ciṃtayaṃto hyajaṃ nityaṃ brahmeśānādayaḥ surāḥ
niścayaṃ nādhigacchaṃti tamasmi śaraṇaṃ gataḥ

44

jiteṃdriyā jitātmāno jñānadhyānaparāyaṇāḥ
yaṃ prāpya na nivartaṃte tamasmi śaraṇaṃ gataḥ

47

ekāṃśena jagatkṛtsnamavaṣṭabhya sthitaḥ prabhuḥ
agrāhyo nirguṇo nityas tamasmi śaraṇaṃ gataḥ
atīṃdriya namastubhyaṃ liṃgairvyaktaina mīyase
ye ca tvāṃ nābhijānāṃti tamasmi śaraṇaṃ gataḥ
kāmakrodhavinirmuktā rāgadveṣavivarjitāḥ
ananyabhaktā jānaṃti na punarnnārakī janaḥ

49

ekāṃtino hi nirdvaṃdvā nirāśāḥ karmakāriṇaḥ
jñānāgnidagdhakarmmāṇam tvāṃ viśaṃti manasvinaḥ
aśarīraṃ śarīrasthaṃ samaṃ sarveṣu dehiṣu
pāpapuṇyavinirmuktā bhaktāstvāṃ paryupāsate

51

avyaktabuddhyahaṃkāramanobhūteṃdriyāṇi ca
tvayi tāni na teṣu tvaṃ teṣu tāni na te tvayi
ekatvāya ca nānanyaṃ ye viduryāṃti te param
samatvamiha kāṃkṣeyaṃ bhaktyā vai nānyacetasā
carācaramidaṃ sarvaṃ bhūtagrāmaṃ caturvidham

53

tvayi taṃtau ca tatprotaṃ sūtre maṇigaṇā iva
sraṣṭā bhoktāsi kūṭastho hyaciṃtyaḥ sarvasaṃjñitaḥ
akartā heturahitaḥ pṛthagātmā vyavasthitaḥ
na me bhūteṣu saṃyogaḥ punarbhavatu janmani

55

ahaṃkāreṇa buddhyā vā na me yogastribhirguṇaiḥ
na me dharmo hyadharmo vā nāraṃbho janma vā punaḥ
jarāmaraṇamokṣārthaṃ tvāṃ prapanno'smi sarvagam
viṣayairiṃdriyaiścāpi na me bhūyaḥ samāgamaḥ

56

īśvaro'si jagannātha kimataḥ paramucyate
bhaktānāṃ yaddhitaṃ deva tattve hi tridaśeśvara

57

pṛthivīṃ yātu me ghrāṇaṃ yātu me rasanaṃ jalam
rūpaṃ hutāśane yātu sparśo me yātu mārute

59

śrotramākāśamabhyetu mano vaikārikaṃ punaḥ
iṃdriyāṇi guṇānyāṃtu sveṣu sveṣu ca yoniṣu
pṛthivīyātusalilamāpo'gnimanalo'nilam
vāyurākāśamabhyetu manaścākāśameva ca

60

ahaṃkāraṃ mano yātu mohanaṃ sarvadehinām
ahaṃkārastathā buddhiṃ buddhiravyaktameva ca

61

pradhānaṃ prakṛtiṃ yātu guṇasāmye vyavasthite
visargaḥ sarvakaraṇair guṇabhūtaiśca me bhavet

62

satvaṃ rajastamaścaiva prakṛtiṃ praviśaṃtu me
naiṣkaikavalyapadaṃ deva kāṃkṣe'haṃ te paraṃtap

63

ekībhāvastvayā me'stu na me janma bhavetpunaḥ
namo bhagavate tasmai viṣṇave prabhaviṣṇave

64

tvadbuddhistvadgataprāṇas tvadbhaktastvatparāyaṇaḥ
tvāmevāhaṃ smariṣyāmi maraṇe paryavasthite

69

pūrvadehe kṛtā ye me vyādhayaḥ praviśaṃtu mām
ardayaṃtu ca māṃ duḥkhānyṛṇaṃ me pratimucyatām
anudhyeyo'si me deva na me janma bhavetpunaḥ
asmādbravīmi karmāṇi ṛṇaṃ me na bhavediti
upatiṣṭhaṃtu māṃ sarve vyādhayaḥ pūrvasaṃcitāḥ
anṛṇo gaṃtumicchāmi tadviṣṇoḥ paramaṃ padam
ahaṃ bhagavatastasya mama vāsaḥ sanātanaḥ
tasyāhaṃ na praṇaśyāmi sa ca me na praṇaśyati 68
karmendriyāṇi saṃyamya paṃcabhūteṃdriyāṇi ca
daśeṃdriyāṇi manāsa ahaṃkāre tathā manaḥ

73

ahaṃkāraṃ tathā buddhau buddhimātmani yojayet
ātmabuddhīṃdriyaṃ paśyedbuddhyā buddheḥ parātparam 70
evaṃ buddheḥ paraṃ buddhvā saṃstabhyātmānamātmanā
tato buddheḥ paraṃ buddhvā labhate na punarbhavam 71
mamāyamiti tasyāhaṃ yena sarvamidaṃ tatam
ātmanyātmani saṃyojya parātmānamanusmaret 72
namo bhagavate tasmai dehināṃ paramātmane
nārāyaṇāya bhaktāya ekaniṣṭhāya śāśvate
hṛdisthāya ca bhūtānāṃ sarveṣāṃ ca mahātmane

74

imāmanusmṛtiṃ divyāṃ vaiṣṇavīṃ pāpanāśinīm
svapanvibuddhaśca paṭhed yatra yatra samabhyaset

75

maraṇe samanuprāpte yadekaṃ māmanusmaret
api pāpasamācāraḥ sa yāti paramāṃ gatiṃ

76

yadyahaṃkāramāśritya yajñadānatapaḥ kriyāṃḥ
kurvan phalamavāpnoti punarāvartanaṃ ca tat

77

abhyarcayan pitṝn devān paṭhan juhvan baliṃ dadat
jvaladagnau smaredyo māṃ labhate paramāṃ gatim

78

yajño dānaṃ tapaścaiva pāvanāni manīṣiṇām
yajñadānatapastasmātkuryādrāgavivarjitaḥ

79

paurṇamāsyāmamāvāsyāṃ dvādaśyāṃ ca tathaiva ca
śrāvayecchraddadhānaśca madbhaktaśca viśeṣataḥ

82

nama ityeva yo brūyānmadbhaktaḥ śraddhayānvitaḥ
tasyākṣayo bhavellokaḥ śvapākasyāpi nārada 80
kiṃ punarye bhajaṃte māṃ sādhakā vidhipūrvakam
śraddhāvaṃto yatātmānaste yāṃti paramāṃ gatim
karmāṇdyādyaṃtavaṃtīha madbhakto'naṃtamaśnute
māmeva tasmāddevarṣe dhyāhi nityamataṃdritaḥ

85

ajñānāṃ caiva yo jñānaṃ dadyāddharmopadeśataḥ
kṛtsnāṃ vā pṛthivīṃdadyād yenatulyaṃ natatphalam
tasmātpradeyaṃ sādhubhyo japaṃ baṃdhabhayāpaham
avāpsyati tataḥ siddhiṃ prāpsyase ca padaṃ mama
aśvamedhasahasraiśca vājapeyaśatairapi
nāsau padamavāpnoti madbhaktairyadavāpyate

86

bhīṣma uvāca
hareḥ pṛṣṭaṃ purā tena nāradena surarṣiṇā
yaduvāca tataḥ śaṃbhum taduktaṃ samanuvrataḥ

87

tvamapyekamanā bhūtvā dhyāhi dhyeyaṃ guṇādhikam
bhajasva sarvabhāvena paramātmānamavyayam

90

śrutvaivaṃ nārado vākyaṃ divyaṃ nārāyaṇoditam
atyaṃtaṃ bhaktimān deva ekāṃtitvamupeyivān
nārāyaṇamṛṣiṃ devaṃ daśavarṣāṇyananyabhāk
imaṃ japitvā cāpnoti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam
kiṃ tasya bahubhirmaṃtraiḥ kiṃ tasya bahubhirvrataiḥ
namo nārāyaṇāyeti maṃtraḥ sarvārthasādhakaḥ

91

kiṃ tasya dānaiḥ kiṃ tīrthaiḥ kiṃ tapobhiḥ kimadhvaraiḥ
yo nityaṃ dhyāyate devaṃ nārāyaṇamananyadhīḥ

92

ye nṛśaṃsā durātmānaḥ pāpācāraratāstathā
te'pi yāṃti paraṃ sthānaṃ nārāyaṇaparāyaṇāḥ

93

ananyayā maṃdabuddhyā pratibhāti durātmanām
kutarkājñānadṛṣṭīnāṃ vibhrāṃteṃdriyavartmanām

94

namo nārāyaṇāyeti ye vidurbrahma śāśvatam
aṃtakāle japādyāṃti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam

95

ācārahīno'pi munipravīra
bhaktyā vihīno'pi viniṃdito'pi
kiṃ tasya nārāyaṇaśabdamātrato
vimuktapāpo viśate'cyutāṃ gatim

99

kāṃtāravanadurgeṣu kṛcchreṣvāpatsu saṃyuge
dasyubhiḥ sanniruddhaśca nāmabhirmāṃ prakīrtayeta
janmāṃtarasahasreṣu tapodhyānasamādhibhiḥ
narāṇāṃ kṣīṇapāpānāṃ kṛṣṇe bhaktiḥ prajāyate
nāmno'sti yāvatī śaktiḥ pāpahiraṇe hareḥ
śvapaco'pi naraḥ kartuṃ kṣamastāvanna kilbiṣam
na tāvatpāpamastīha yāvannāmāhṛtaṃ hareḥ
atirekabhayādāhuḥ prāyaścittāṃtaraṃ vṛthā

100

gatvā gatvā nivartaṃte caṃdrasūryādayo grahāḥ
adyāpi na nivartaṃte dvādaśākṣaraciṃtakāḥ

101

na vāsudevātparamasti maṃgalaṃ
na vāsudevātparamasti pāvanam
na vāsudevātparamasti daivataṃ
taṃ vāsudevaṃ praṇamanna sīdati

102

imāṃ rahasyāṃ paramāmanusmṛtiṃ
yo'dhītya buddhiṃ labhate ca naiṣṭhikīm
vihāya pāpaṃ vinimucya saṃkaṭāt
sa vītarāgo vicarenmahīmimām

Part of