The Nārāyaṇa section of the Śāntiparvan 12.321
Nārāyaṇīya 12.321
- Language
- Sanskrit
12.321.1
yudhi-ṣṭhira uvāca:
gṛhastho brahmacārī vā vānaprastho 'tha bhikṣukaḥ
ya icchet siddhim āsthātuṃ devatāṃ kāṃ yajeta saḥ //
12.321.2
kuto hy asya dhruvaḥ svargaḥ kuto niḥśreyasaṃ param
vidhinā kena juhuyād daivaṃ pitryaṃ tathaiva ca //
12.321.3
muktaś ca kāṃ gatiṃ gacchen mokṣaś caiva kimātmakaḥ
svargataś caiva kiṃ kuryād yena na cyavate divaḥ //
12.321.4
devatānāṃ ca ko devaḥ pitṝṇāṃ ca tathā pitā
tasmāt parataraṃ yac ca tan me brūhi pitāmaha //
12.321.5
bhīṣma uvāca:
gūḍhaṃ māṃ praśnavit praśnaṃ pṛcchase tvam ihānagha
na hy eṣa tarkayā śakyo vaktuṃ varṣaśatair api //
12.321.6
ṛte devaprasādād vā rājañ jñānāgamena vā
gahanaṃ hy etad ākhyānaṃ vyākhyātavyaṃ tavārihan //
12.321.7
atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam
nāradasya ca saṃvādam ṛṣer nārāyaṇasya ca //
12.321.8
nārāyaṇo hi viśvātmā caturmūrtiḥ sanātanaḥ
dharmātmajaḥ saṃbabhūva pitaivaṃ me 'bhyabhāṣata //
12.321.9
kṛte yuge mahārāja purā svāyaṃbhuve 'ntare
naro nārāyaṇaś caiva hariḥ kṛṣṇas tathaiva ca //
12.321.10
tebhyo nārāyaṇanarau tapas tepatur avyayau
badary-āśramam āsādya śakaṭe kanakāmaye //
12.321.11
aṣṭacakraṃ hi tad yānaṃ bhūtayuktaṃ manoramam
tatrādyau lokanāthau tau kṛśau dhamanisaṃtatau //
12.321.12
tapasā tejasā caiva durnirīkṣau surair api
yasya prasādaṃ kurvāte sa devau draṣṭum arhati //
12.321.13
nūnaṃ tayor anumate hṛdi hṛcchayacoditaḥ
mahāmeror gireḥ śṛṅgāt pracyuto gandhamādanam //
12.321.14
nāradaḥ sumahadbhūtaṃ lokān sarvān acīcarat
taṃ deśam agamad rājan badary-āśramam āśugaḥ_1 //
12.321.15
tayor āhnikavelāyāṃ tasya kautūhalaṃ tv abhūt
idaṃ tadāspadaṃ kṛtsnaṃ yasmiṃl lokāḥ pratiṣṭhitāḥ //
12.321.16
sadevāsuragandharvāḥ sar1ṣikiṃnaralelihāḥ
ekā mūrtir iyaṃ pūrvaṃ jātā bhūyaś caturvidhā //
12.321.17
dharmasya kulasaṃtāno mahān ebhir vivardhitaḥ
aho hy anugṛhīto 'dya dharma ebhiḥ surair iha
naranārāyaṇābhyāṃ ca kṛṣṇena hariṇā tathā //
12.321.18
tatra kṛṣṇo hariś caiva kasmiṃścit kāraṇāntare
sthitau dharmottarau hy etau tathā tapasi dhiṣṭhitau //
12.321.19
etau hi paramaṃ dhāma kānayor āhnikakriyā
pitarau sarvabhūtānāṃ daivataṃ ca yaśasvinau
kāṃ devatāṃ nu yajataḥ pitṝn vā kān mahāmatī //
12.321.20
iti saṃcintya manasā bhaktyā nārāyaṇasya ha
sahasā prādur abhavat samīpe devayos tadā //
12.321.21
kṛte daive ca pitrye ca tatas tābhyāṃ nirīkṣitaḥ
pūjitaś caiva vidhinā yathāproktena śāstrataḥ //
12.321.22
taṃ dṛṣṭvā mahad āścaryam apūrvaṃ vidhivistaram
upopaviṣṭaḥ suprīto nārado bhagavān ṛṣiḥ //
12.321.23
nārāyaṇaṃ saṃnirīkṣya prasannenāntarātmanā
namas kṛtvā mahādevam idaṃ vacanam abravīt //
12.321.24
vedeṣu sapurāṇeṣu sāṅgopāṅgeṣu gīyase
tvam ajaḥ śāśvato dhātā mato 'mṛtam anuttamam
pratiṣṭhitaṃ bhūtabhavyaṃ tvayi sarvam idaṃ jagat //
12.321.25
catvāro hy āśramā deva sarve gārhasthyamūlakāḥ
yajante tvām aharahar nānāmūrtisamāsthitam //
12.321.26
pitā mātā ca sarvasya jagataḥ śāśvato guruḥ
kaṃ tv adya yajase devaṃ pitaraṃ kaṃ na vidmahe //
12.321.27
śrī-bhagavān uvāca:
avācyam etad vaktavyam ātmaguhyaṃ sanātanam
tava bhaktimato brahman vakṣyāmi tu yathātatham //
12.321.28
yat tat sūkṣmam avijñeyam avyaktam acalaṃ dhruvam
indriyair indriyārthaiś ca sarvabhūtaiś ca varjitam //
12.321.29
sa hy antarātmā bhūtānāṃ kṣetrajñaś ceti kathyate
triguṇavyatirikto 'sau puruṣaś ceti kalpitaḥ
tasmād avyaktam utpannaṃ triguṇaṃ dvijasattama //
12.321.30
avyaktā vyaktabhāvasthā yā sā prakṛtir avyayā
tāṃ yonim āvayor viddhi yo 'sau sada-sadātmakaḥ
āvābhyāṃ pūjyate 'sau hi daive pitrye ca kalpite //
12.321.31
nāsti tasmāt paro 'nyo hi pitā devo 'tha vā dvijaḥ
ātmā hi nau sa vijñeyas tatas taṃ pūjayāvahe //
12.321.32
tenaiṣā prathitā brahman maryādā lokabhāvinī
daivaṃ pitryaṃ ca kartavyam iti tasyānuśāsanam //
12.321.33
brahmā sthāṇur manur dakṣo bhṛgur dharmas tapo damaḥ
marīcir aṅgirāatriś ca pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ //
12.321.34
vasiṣṭhaḥ parameṣṭhī ca vivasvān soma eva ca
kardamaś cāpi yaḥ proktaḥ krodho vikrīta eva ca //
12.321.35
ekaviṃśatir utpannās te prajāpatayaḥ smṛtāḥ
tasya devasya maryādāṃ pūjayanti sanātanīm //
12.321.36
daivaṃ pitryaṃ ca satataṃ tasya vijñāya tattvataḥ
ātmaprāptāni ca tato jānanti dvijasattamāḥ //
12.321.37
svargasthā api ye kecit taṃ namasyanti dehinaḥ
te tatprasādād gacchanti tenādiṣṭaphalāṃ gatim //
12.321.38
ye hīnāḥ saptadaśabhir guṇaiḥ karmabhir eva ca
kalāḥ pañcadaśa tyaktvā te muktā iti niścayaḥ //
12.321.39
muktānāṃ tu gatir brahman kṣetrajña iti kalpitaḥ
sa hi sarvagataś caiva nirguṇaś caiva kathyate //
12.321.40
dṛśyate jñānayogena āvāṃ ca prasṛtau tataḥ
evaṃ jñātvā tam ātmānaṃ pūjayāvaḥ sanātanam //
12.321.41
taṃ vedāś cāśramāś caiva nānātanusamāsthitāḥ
bhaktyā saṃpūjayanty ādyaṃ gatiṃ caiṣāṃ dadāti saḥ //
12.321.42
ye tu tadbhāvitā loke ekāntitvaṃ samāsthitāḥ
etad abhyadhikaṃ teṣāṃ yat te taṃ praviśanty uta //
12.321.43
iti guhyasamuddeśas tava nārada kīrtitaḥ
bhaktyā premṇā ca viprar1ṣe asmadbhaktyā ca te śrutaḥ //
Linked texts (6)
- Critical edition (BORI) — Sanskrit
- Brahmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Skandamahāpurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Sāmbapurāṇa — Sanskrit
- Bṛhadbrahmasaṃhitā — Sanskrit
- Vedāntasiddhāntasaṃgraha — Vanamālī Miśra 1660, Sanskrit