<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.narayaniya.12.321 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Epic, Poetry, Drama & Narrative](https://indike.org/pramana/in.lit) › [The Mahābhārata and its versions](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata) › [The Nārāyaṇa section of the Śāntiparvan](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.narayaniya) › 12.321

# The Nārāyaṇa section of the Śāntiparvan 12.321

Nārāyaṇīya 12.321

- **Language:** Sanskrit

### [12.321.1](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.narayaniya.12.321.1)

yudhi-ṣṭhira uvāca:  
gṛhastho brahmacārī vā vānaprastho 'tha bhikṣukaḥ  
ya icchet siddhim āsthātuṃ devatāṃ kāṃ yajeta saḥ //

### [12.321.2](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.narayaniya.12.321.2)

kuto hy asya dhruvaḥ svargaḥ kuto niḥśreyasaṃ param  
vidhinā kena juhuyād daivaṃ pitryaṃ tathaiva ca //

### [12.321.3](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.narayaniya.12.321.3)

muktaś ca kāṃ gatiṃ gacchen mokṣaś caiva kimātmakaḥ  
svargataś caiva kiṃ kuryād yena na cyavate divaḥ //

### [12.321.4](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.narayaniya.12.321.4)

devatānāṃ ca ko devaḥ pitṝṇāṃ ca tathā pitā  
tasmāt parataraṃ yac ca tan me brūhi pitāmaha //

### [12.321.5](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.narayaniya.12.321.5)

bhīṣma uvāca:  
gūḍhaṃ māṃ praśnavit praśnaṃ pṛcchase tvam ihānagha  
na hy eṣa tarkayā śakyo vaktuṃ varṣaśatair api //

### [12.321.6](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.narayaniya.12.321.6)

ṛte devaprasādād vā rājañ jñānāgamena vā  
gahanaṃ hy etad ākhyānaṃ vyākhyātavyaṃ tavārihan //

### [12.321.7](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.narayaniya.12.321.7)

atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam  
nāradasya ca saṃvādam ṛṣer nārāyaṇasya ca //

### [12.321.8](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.narayaniya.12.321.8)

nārāyaṇo hi viśvātmā caturmūrtiḥ sanātanaḥ  
dharmātmajaḥ saṃbabhūva pitaivaṃ me 'bhyabhāṣata //

### [12.321.9](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.narayaniya.12.321.9)

kṛte yuge mahārāja purā svāyaṃbhuve 'ntare  
naro nārāyaṇaś caiva hariḥ kṛṣṇas tathaiva ca //

### [12.321.10](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.narayaniya.12.321.10)

tebhyo nārāyaṇanarau tapas tepatur avyayau  
badary-āśramam āsādya śakaṭe kanakāmaye //

### [12.321.11](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.narayaniya.12.321.11)

aṣṭacakraṃ hi tad yānaṃ bhūtayuktaṃ manoramam  
tatrādyau lokanāthau tau kṛśau dhamanisaṃtatau //

### [12.321.12](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.narayaniya.12.321.12)

tapasā tejasā caiva durnirīkṣau surair api  
yasya prasādaṃ kurvāte sa devau draṣṭum arhati //

### [12.321.13](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.narayaniya.12.321.13)

nūnaṃ tayor anumate hṛdi hṛcchayacoditaḥ  
mahāmeror gireḥ śṛṅgāt pracyuto gandhamādanam //

### [12.321.14](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.narayaniya.12.321.14)

nāradaḥ sumahadbhūtaṃ lokān sarvān acīcarat  
taṃ deśam agamad rājan badary-āśramam āśugaḥ\_1 //

### [12.321.15](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.narayaniya.12.321.15)

tayor āhnikavelāyāṃ tasya kautūhalaṃ tv abhūt  
idaṃ tadāspadaṃ kṛtsnaṃ yasmiṃl lokāḥ pratiṣṭhitāḥ //

### [12.321.16](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.narayaniya.12.321.16)

sadevāsuragandharvāḥ sar1ṣikiṃnaralelihāḥ  
ekā mūrtir iyaṃ pūrvaṃ jātā bhūyaś caturvidhā //

### [12.321.17](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.narayaniya.12.321.17)

dharmasya kulasaṃtāno mahān ebhir vivardhitaḥ  
aho hy anugṛhīto 'dya dharma ebhiḥ surair iha  
naranārāyaṇābhyāṃ ca kṛṣṇena hariṇā tathā //

### [12.321.18](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.narayaniya.12.321.18)

tatra kṛṣṇo hariś caiva kasmiṃścit kāraṇāntare  
sthitau dharmottarau hy etau tathā tapasi dhiṣṭhitau //

### [12.321.19](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.narayaniya.12.321.19)

etau hi paramaṃ dhāma kānayor āhnikakriyā  
pitarau sarvabhūtānāṃ daivataṃ ca yaśasvinau  
kāṃ devatāṃ nu yajataḥ pitṝn vā kān mahāmatī //

### [12.321.20](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.narayaniya.12.321.20)

iti saṃcintya manasā bhaktyā nārāyaṇasya ha  
sahasā prādur abhavat samīpe devayos tadā //

### [12.321.21](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.narayaniya.12.321.21)

kṛte daive ca pitrye ca tatas tābhyāṃ nirīkṣitaḥ  
pūjitaś caiva vidhinā yathāproktena śāstrataḥ //

### [12.321.22](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.narayaniya.12.321.22)

taṃ dṛṣṭvā mahad āścaryam apūrvaṃ vidhivistaram  
upopaviṣṭaḥ suprīto nārado bhagavān ṛṣiḥ //

### [12.321.23](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.narayaniya.12.321.23)

nārāyaṇaṃ saṃnirīkṣya prasannenāntarātmanā  
namas kṛtvā mahādevam idaṃ vacanam abravīt //

### [12.321.24](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.narayaniya.12.321.24)

vedeṣu sapurāṇeṣu sāṅgopāṅgeṣu gīyase  
tvam ajaḥ śāśvato dhātā mato 'mṛtam anuttamam  
pratiṣṭhitaṃ bhūtabhavyaṃ tvayi sarvam idaṃ jagat //

### [12.321.25](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.narayaniya.12.321.25)

catvāro hy āśramā deva sarve gārhasthyamūlakāḥ  
yajante tvām aharahar nānāmūrtisamāsthitam //

### [12.321.26](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.narayaniya.12.321.26)

pitā mātā ca sarvasya jagataḥ śāśvato guruḥ  
kaṃ tv adya yajase devaṃ pitaraṃ kaṃ na vidmahe //

### [12.321.27](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.narayaniya.12.321.27)

śrī-bhagavān uvāca:  
avācyam etad vaktavyam ātmaguhyaṃ sanātanam  
tava bhaktimato brahman vakṣyāmi tu yathātatham //

### [12.321.28](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.narayaniya.12.321.28)

yat tat sūkṣmam avijñeyam avyaktam acalaṃ dhruvam  
indriyair indriyārthaiś ca sarvabhūtaiś ca varjitam //

### [12.321.29](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.narayaniya.12.321.29)

sa hy antarātmā bhūtānāṃ kṣetrajñaś ceti kathyate  
triguṇavyatirikto 'sau puruṣaś ceti kalpitaḥ  
tasmād avyaktam utpannaṃ triguṇaṃ dvijasattama //

### [12.321.30](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.narayaniya.12.321.30)

avyaktā vyaktabhāvasthā yā sā prakṛtir avyayā  
tāṃ yonim āvayor viddhi yo 'sau sada-sadātmakaḥ  
āvābhyāṃ pūjyate 'sau hi daive pitrye ca kalpite //

### [12.321.31](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.narayaniya.12.321.31)

nāsti tasmāt paro 'nyo hi pitā devo 'tha vā dvijaḥ  
ātmā hi nau sa vijñeyas tatas taṃ pūjayāvahe //

### [12.321.32](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.narayaniya.12.321.32)

tenaiṣā prathitā brahman maryādā lokabhāvinī  
daivaṃ pitryaṃ ca kartavyam iti tasyānuśāsanam //

### [12.321.33](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.narayaniya.12.321.33)

brahmā sthāṇur manur dakṣo bhṛgur dharmas tapo damaḥ  
marīcir aṅgirāatriś ca pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ //

### [12.321.34](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.narayaniya.12.321.34)

vasiṣṭhaḥ parameṣṭhī ca vivasvān soma eva ca  
kardamaś cāpi yaḥ proktaḥ krodho vikrīta eva ca //

### [12.321.35](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.narayaniya.12.321.35)

ekaviṃśatir utpannās te prajāpatayaḥ smṛtāḥ  
tasya devasya maryādāṃ pūjayanti sanātanīm //

### [12.321.36](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.narayaniya.12.321.36)

daivaṃ pitryaṃ ca satataṃ tasya vijñāya tattvataḥ  
ātmaprāptāni ca tato jānanti dvijasattamāḥ //

### [12.321.37](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.narayaniya.12.321.37)

svargasthā api ye kecit taṃ namasyanti dehinaḥ  
te tatprasādād gacchanti tenādiṣṭaphalāṃ gatim //

### [12.321.38](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.narayaniya.12.321.38)

ye hīnāḥ saptadaśabhir guṇaiḥ karmabhir eva ca  
kalāḥ pañcadaśa tyaktvā te muktā iti niścayaḥ //

### [12.321.39](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.narayaniya.12.321.39)

muktānāṃ tu gatir brahman kṣetrajña iti kalpitaḥ  
sa hi sarvagataś caiva nirguṇaś caiva kathyate //

### [12.321.40](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.narayaniya.12.321.40)

dṛśyate jñānayogena āvāṃ ca prasṛtau tataḥ  
evaṃ jñātvā tam ātmānaṃ pūjayāvaḥ sanātanam //

### [12.321.41](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.narayaniya.12.321.41)

taṃ vedāś cāśramāś caiva nānātanusamāsthitāḥ  
bhaktyā saṃpūjayanty ādyaṃ gatiṃ caiṣāṃ dadāti saḥ //

### [12.321.42](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.narayaniya.12.321.42)

ye tu tadbhāvitā loke ekāntitvaṃ samāsthitāḥ  
etad abhyadhikaṃ teṣāṃ yat te taṃ praviśanty uta //

### [12.321.43](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.narayaniya.12.321.43)

iti guhyasamuddeśas tava nārada kīrtitaḥ  
bhaktyā premṇā ca viprar1ṣe asmadbhaktyā ca te śrutaḥ //

## Linked texts (6)

- [Critical edition (BORI)](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa*crit.12.321.1) — Sanskrit
- [Brahmapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.brahma.30.3) — Vyāsa, Sanskrit
- [Skandamahāpurāṇa (vulgate)](https://indike.org/pramana/in.purana.skanda*vulgate.2.9.2.13) — Sanskrit
- [Sāmbapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.upa.surya.samba.1.3) — Sanskrit
- [Bṛhadbrahmasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.vaisnava.pancaratra.brhadbrahmasamhita.33.24) — Sanskrit
- [Vedāntasiddhāntasaṃgraha](https://indike.org/pramana/in.darsana.dvaitadvaita.vedantasiddhantasamgraha.5.15) — Vanamālī Miśra 1660, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.narayaniya.12.321](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.narayaniya.12.321) · Pramāṇa
