The Nārāyaṇa section of the Śāntiparvan 12.326
Nārāyaṇīya 12.326
- Language
- Sanskrit
12.326.1
bhīṣma uvāca:
evaṃ stutaḥ sa bhagavān guhyais tathyaiś ca nāmabhiḥ
taṃ muniṃ darśayām āsa nāradaṃ viśvarūpadhṛk //
12.326.2
kiṃcic candraviśuddhātmā kiṃcic candrād viśeṣavān
kṛśānuvarṇaḥ kiṃcic ca kiṃcid dhiṣṇyākṛtiḥ prabhuḥ //
12.326.3
śukapatravarṇaḥ kiṃcic ca kiṃcit sphaṭikasaprabhaḥ
nīlāñjanacayaprakhyo jātarūpaprabhaḥ kvacit //
12.326.4
pravālāṅkuravarṇaś ca śvetavarṇaḥ kvacid babhau
kvacit suvarṇavarṇābho vaiḍūryasadṛśaḥ kvacit //
12.326.5
nīlavaiḍūryasadṛśa indranīlanibhaḥ kvacit
mayūragrīvāvarṇābho muktāhāranibhaḥ kvacit //
12.326.6
etān varṇān bahuvidhān rūpe bibhrat sanātanaḥ
sahasranayanaḥ śrīmāñ śataśīrṣaḥ sahasrapāt //
12.326.7
sahasrodarabāhuś ca avyakta iti ca kvacit
oṃkāram udgiran vaktrāt sāvitrīṃ ca tadanvayām //
12.326.8
śeṣebhyaś caiva vaktrebhyaś caturvedodgataṃ vasu
āraṇyakaṃ jagau devo harir nārāyaṇo vaśī //
12.326.9
vedīṃ kamaṇḍaluṃ darbhān maṇirūpān athopalān
ajinaṃ daṇḍakāṣṭhaṃ ca jvalitaṃ ca hutāśanam
dhārayām āsa deveśo hastair yajñapatis tadā //
12.326.10
taṃ prasannaṃ prasannātmā nārado dvijasattamaḥ
vāgyataḥ prayato bhūtvā vavande parameśvaram
tam uvāca nataṃ mūrdhnā devānām ādir avyayaḥ //
12.326.11
ekataś ca dvitaś caiva tritaś caiva mahar2ṣayaḥ
imaṃ deśam anuprāptā mama darśanalālasāḥ //
12.326.12
na ca māṃ te dadṛśire na ca drakṣyati kaścana
ṛte hy ekāntikaśreṣṭhāt tvaṃ caivaikāntiko mataḥ //
12.326.13
mamaitās tanavaḥ śreṣṭhā jātā dharmagṛhe dvija
tās tvaṃ bhajasva satataṃ sādhayasva yathāgatam //
12.326.14
vṛṇīṣva ca varaṃ vipra mattas tvaṃ yam ihecchasi
prasanno 'haṃ tavādyeha viśvamūrtir ihā-vyayaḥ //
12.326.15
nārada uvāca:
adya me tapaso deva yamasya niyamasya ca
sadyaḥ phalam avāptaṃ vai dṛṣṭo yad bhagavān mayā //
12.326.16
vara eṣa mamātyantaṃ dṛṣṭas tvaṃ yat sanātanaḥ
bhagavān viśvadṛk siṃhaḥ sarvamūrtir mahāprabhuḥ //
12.326.17
bhīṣma uvāca:
evaṃ saṃdarśayitvā tu nāradaṃ parameṣṭhijam
uvāca vacanaṃ bhūyo gaccha nārada māciram
12.326.18
ime hy anindriyāhārā madbhaktāś candravarcasaḥ
ekāgrāś cintayeyur māṃ naiṣāṃ vighno bhaved iti //
12.326.19
siddhāś caite mahābhāgāḥ purā hy ekāntino 'bhavan
tamorajovinirmuktā māṃ pravekṣyanty asaṃśayam //
12.326.20
na dṛśyaś cakṣuṣā yo 'sau na spṛśyaḥ sparśanena ca
na ghreyaś caiva gandhena rasena ca vivarjitaḥ //
12.326.21
sattvaṃ rajas tamaś caiva na guṇās taṃ bhajanti vai
yaś ca sarvagataḥ sākṣī lokasyātmeti kathyate //
12.326.22
bhūtagrāmaśarīreṣu naśyatsu na vinaśyati
ajo nityaḥ śāśvataś ca nirguṇo niṣkalas tathā //
12.326.23
dvir dvādaśebhyas tattvebhyaḥ khyāto yaḥ pañcaviṃśakaḥ
puruṣo niṣkriyaś caiva jñānadṛśyaś ca kathyate //
12.326.24
yaṃ praviśya bhavantīha muktā vai dvijasattama
sa vāsudevo vijñeyaḥ paramātmā sanātanaḥ //
12.326.25
paśya devasya māhātmyaṃ mahimānaṃ ca nārada
śubhā-śubhaiḥ karmabhir yo na lipyati kadācana //
12.326.26
sattvaṃ rajas tamaś caiva guṇān etān pracakṣate
ete sarvaśarīreṣu tiṣṭhanti vicaranti ca //
12.326.27
etān guṇāṃs tu kṣetrajño bhuṅkte naibhiḥ sa bhujyate
nirguṇo guṇabhuk caiva guṇasraṣṭā guṇādhikaḥ //
12.326.28
jagatpratiṣṭhā devar1ṣe pṛthivy apsu pralīyate
jyotiṣy āpaḥ pralīyante jyotir vāyau pralīyate //
12.326.29
khe vāyuḥ pralayaṃ yāti manasy ākāśam eva ca
mano hi paramaṃ bhūtaṃ tad avyakte pralīyate //
12.326.30
avyaktaṃ puruṣe brahman niṣkriye saṃpralīyate
nāsti tasmāt parataraṃ puruṣād vai sanātanāt //
12.326.31
nityaṃ hi nāsti jagati bhūtaṃ sthāvarajaṅgamam
ṛte tam ekaṃ puruṣaṃ vāsudevaṃ sanātanam
sarvabhūtātmabhūto hi vāsudevo mahābalaḥ //
12.326.32
pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam
te sametā mahātmānaḥ śarīram iti saṃjñitam //
12.326.33
tadāviśati yo brahmann adṛśyo laghuvikramaḥ
utpanna eva bhavati śarīraṃ ceṣṭayan prabhuḥ //
12.326.34
na vinā dhātusaṃghātaṃ śarīraṃ bhavati kvacit
na ca jīvaṃ vinā brahman dhātavaś ceṣṭayanty uta //
12.326.35
sa jīvaḥ parisaṃkhyātaḥ śeṣaḥ saṃkarṣaṇaḥ prabhuḥ
tasmāt sanatkumāratvaṃ yo labheta svakarmaṇā //
12.326.36
yasmiṃś ca sarvabhūtāni pralayaṃ yānti saṃkṣaye
sa manaḥ sarvabhūtānāṃ pradyumnaḥ paripaṭhyate //
12.326.37
tasmāt prasūto yaḥ kartā kāryaṃ kāraṇam eva ca
yasmāt sarvaṃ prabhavati jagat sthāvarajaṅgamam
so 'niruddhaḥ sa īśāno vyaktiḥ sā sarvakarmasu //
12.326.38
yo vāsudevo bhagavān kṣetrajño nirguṇātmakaḥ
jñeyaḥ sa eva bhagavāñ jīvaḥ saṃkarṣaṇaḥ prabhuḥ //
12.326.39
saṃkarṣaṇāc ca pradyumno manobhūtaḥ sa ucyate
pradyumnād yo 'niruddhas tu so 'haṃkāro maheśvaraḥ //
12.326.40
mattaḥ sarvaṃ saṃbhavati jagat sthāvarajaṅgamam
akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva sac cā-sac caiva nārada //
12.326.41
māṃ praviśya bhavantīha muktā bhaktās tu ye mama
ahaṃ hi puruṣo jñeyo niṣkriyaḥ pañcaviṃśakaḥ //
12.326.42
nirguṇo niṣkalaś caiva nirdvaṃdvo niṣparigrahaḥ
etat tvayā na vijñeyaṃ rūpavān iti dṛśyate
icchan muhūrtān naśyeyam īśo 'haṃ jagato guruḥ //
12.326.43
māyā hy eṣā mayā sṛṣṭā yan māṃ paśyasi nārada
sarvabhūtaguṇair yuktaṃ naivaṃ tvaṃ jñātum arhasi
mayaitat kathitaṃ samyak tava mūrticatuṣṭayam //
12.326.44
siddhā hy ete mahābhāgā narā hy ekāntino 'bhavan
tamorajobhyāṃ nirmuktāḥ pravekṣyanti ca māṃ mune //
12.326.45
ahaṃ kartā ca kāryaṃ ca kāraṇaṃ cāpi nārada
ahaṃ hi jīvasaṃjño vai mayi jīvaḥ samāhitaḥ
maivaṃ te buddhir atrābhūd dṛṣṭo jīvo mayeti ca //
12.326.46
ahaṃ sarvatrago_1 brahman bhūtagrāmāntarātmakaḥ
bhūtagrāmaśarīreṣu naśyatsu na naśāmy aham //
12.326.47
hiraṇyagarbho lokādiś caturvaktro niruktagaḥ_1
brahmā sanātano devo mama bahvarthacintakaḥ //
12.326.48
paśyaikādaśa me rudrān dakṣiṇaṃ pārśvam āsthitān
dvādaśaiva tathādityān vāmaṃ pārśvaṃ samāsthitān //
12.326.49
agrataś caiva me paśya vasūn aṣṭau surottamān
nāsatyaṃ caiva dasraṃ ca bhiṣajau paśya pṛṣṭhataḥ //
12.326.50
sarvān prajāpatīn paśya paśya sapta ṛṣīn api
vedān yajñāṃś ca śataśaḥ paśyā-mṛtam athauṣadhīḥ //
12.326.51
tapāṃsi niyamāṃś caiva yamān api pṛthagvidhān
tathāṣṭaguṇam aiśvaryam ekasthaṃ paśya mūrtimat //
12.326.52
śriyaṃ lakṣmīṃ ca kīrtiṃ ca pṛthivīṃ ca kakudminīm
vedānāṃ mātaraṃ paśya matsthāṃ devīṃ sarasvatīm //
12.326.53
dhruvaṃ ca jyotiṣāṃ śreṣṭhaṃ paśya nārada khecaram
ambhodharān samudrāṃś ca sarāṃsi saritas tathā //
12.326.54
mūrtimantaḥ pitṛgaṇāṃś caturaḥ paśya sattama
trīṃś caivemān guṇān paśya matsthān mūrtivivarjitān //
12.326.55
devakāryād api mune pitṛkāryaṃ viśiṣyate
devānāṃ ca pitṝṇāṃ ca pitā hy eko 'ham āditaḥ //
12.326.56
ahaṃ hayaśiro bhūtvā samudre paścimottare
pibāmi suhutaṃ havyaṃ kavyaṃ ca śraddhayānvitam //
12.326.57
mayā sṛṣṭaḥ purā brahmā madyajñam ayajat svayam
tatas tasmai varān prīto dadāv aham anuttamān //
12.326.58
matputratvaṃ ca kalpādau lokādhyakṣatvam eva ca
ahaṃkārakṛtaṃ caiva nāma paryāyavācakam //
12.326.59
tvayā kṛtāṃ ca maryādāṃ nātikrāmyati kaścana
tvaṃ caiva varado brahman varepsūnāṃ bhaviṣyasi //
12.326.60
surāsuragaṇānāṃ ca ṛṣīṇāṃ ca tapodhana
pitṝṇāṃ ca mahābhāga satataṃ saṃśitavrata
vividhānāṃ ca bhūtānāṃ tvam upāsyo bhaviṣyasi //
12.326.61
prādurbhāvagataś cāhaṃ surakāryeṣu nityadā
anuśāsyas tvayā brahman niyojyaś ca suto yathā //
12.326.62
etāṃś cānyāṃś ca rucirān brahmaṇe 'mitatejase
ahaṃ dattvā varān prīto nivṛttiparamo 'bhavam //
12.326.63
nirvāṇaṃ sarvadharmāṇāṃ nivṛttiḥ paramā smṛtā
tasmān nivṛttim āpannaś caret sarvāṅganirvṛtaḥ //
12.326.64
vidyāsahāyavantaṃ mām ādityasthaṃ sanātanam
kapilaṃ prāhur ācāryāḥ sāṃkhyaniścitaniścayāḥ //
12.326.65
hiraṇyagarbho bhagavān eṣa chandasi suṣṭutaḥ
so 'haṃ yogagatir brahman yogaśāstreṣu śabditaḥ //
12.326.66
eṣo 'haṃ vyaktim āgamya tiṣṭhāmi divi śāśvataḥ
tato yugasahasrānte saṃhariṣye jagat punaḥ
kṛtvātmasthāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca //
12.326.67
ekākī vidyayā sārdhaṃ vihariṣye dvijottama
tato bhūyo jagat sarvaṃ kariṣyāmīha vidyayā //
12.326.68
asmanmūrtiś caturthī yā sāsṛjac cheṣam avyayam
sa hi saṃkarṣaṇaḥ proktaḥ pradyumnaṃ so 'py ajījanat //
12.326.69
pradyumnād aniruddho 'haṃ sargo mama punaḥ punaḥ
aniruddhāt tathā brahmā tatrādikamalodbhavaḥ //
12.326.70
brahmaṇaḥ sarvabhūtāni carāṇi sthāvarāṇi ca
etāṃ sṛṣṭiṃ vijānīhi kalpādiṣu punaḥ punaḥ //
12.326.71
yathā sūryasya gaganād udayāstamayāv iha
naṣṭau punar balāt kālae ānayaty amitadyutiḥ
tathā balād ahaṃ pṛthvīṃ sarvabhūtahitāya vai //
12.326.72
sattvair ākrāntasarvāṅgāṃ naṣṭāṃ sāgaramekhalām
ānayiṣyāmi svaṃ sthānaṃ vārāhaṃ rūpam āsthitaḥ //
12.326.73
hiraṇyākṣaṃ haniṣyāmi daiteyaṃ balagarvitam
nārasiṃhaṃ vapuḥ kṛtvā hiraṇyakaśipuṃ punaḥ
surakārye haniṣyāmi yajñaghnaṃ ditinandanam //
12.326.74
virocanasya balavān baliḥ putro mahāsuraḥ
bhaviṣyati sa śakraṃ ca svarājyāc cyāvayiṣyati //
12.326.75
trailokye 'pahṛte tena vimukhe ca śacīpatau
adityāṃ dvādaśaḥ putraḥ saṃbhaviṣyāmi kaśyapāt //
12.326.76
tato rājyaṃ pradāsyāmi śakrāyā-mitatejase
devatāḥ sthāpayiṣyāmi sveṣu sthāneṣu nārada
baliṃ caiva kariṣyāmi pātālatalavāsinam //
12.326.77
tretāyuge bhaviṣyāmi rāmo bhṛgukulodvahaḥ
kṣatraṃ cotsādayiṣyāmi samṛddhabalavāhanam //
12.326.78
saṃdhau tu samanuprāpte tretāyāṃ dvāparasya ca
rāmo dāśarathir bhūtvā bhaviṣyāmi jagatpatiḥ //
12.326.79
tritopaghātād vairūpyam ekato 'tha dvitas tathā
prāpsyato vānaratvaṃ hi prajāpatisutāv ṛṣī //
12.326.80
tayor ye tv anvaye jātā bhaviṣyanti vanaukasaḥ
te sahāyā bhaviṣyanti surakārye mama dvija //
12.326.81
tato rakṣaḥpatiṃ ghoraṃ pulastyakulapāṃsanam
haniṣye rāvaṇaṃ saṃkhye sagaṇaṃ lokakaṇṭakam //
12.326.82
dvāparasya kaleś caiva saṃdhau paryavasānike
prādurbhāvaḥ kaṃsahetor māthurāyāṃ bhaviṣyati //
12.326.83
tatrāhaṃ dānavān hatvā subahūn devakaṇṭakān
kuśasthalīṃ kariṣyāmi nivāsaṃ dvārakāṃ purīm //
12.326.84
vasānas tatra vai puryām aditer vipriyaṃkaram
haniṣye narakaṃ bhaumaṃ muraṃ pīṭhaṃ ca dānavam //
12.326.85
prāgjyotiṣapuraṃ ramyaṃ nānādhanasamanvitam
kuśasthalīṃ nayiṣyāmi hatvā vai dānavottamān //
12.326.86
śaṃkaraṃ ca mahāsenaṃ bāṇapriyahitaiṣiṇam
parājeṣyāmy athodyuktau devalokanamaskṛtau //
12.326.87
tataḥ sutaṃ baler jitvā bāṇaṃ bāhusahasriṇam
vināśayiṣyāmi tataḥ sarvān saubhanivāsinaḥ //
12.326.88
yaḥ kālayavanaḥ khyāto gargatejoabhisaṃvṛtaḥ
bhaviṣyati vadhas tasya matta eva dvijottama //
12.326.89
jarāsaṃdhaś ca balavān sarvarājavirodhakaḥ
bhaviṣyaty asuraḥ sphīto bhūmipālo girivraje
mama buddhiparispandād vadhas tasya bhaviṣyati //
12.326.90
samāgateṣu baliṣu pṛthivyāṃ sarvarājasu
vāsaviḥ susahāyo vai mama hy eko bhaviṣyati //
12.326.91
evaṃ lokā vadiṣyanti naranārāyaṇāv ṛṣī
udyuktau dahataḥ kṣatraṃ lokakāryārtham īśvarau //
12.326.92
kṛtvā bhārāvataraṇaṃ vasudhāyā yathepsitam
sarvasātvatamukhyānāṃ dvārakāyāś ca sattama
kariṣye pralayaṃ ghoram ātmajñātivināśanam //
12.326.93
karmāṇy aparimeyāni caturmūrtidharo hy aham
kṛtvā lokān gamiṣyāmi svān ahaṃ brahmasatkṛtān //
12.326.94
haṃso hayaśirāś caiva prādurbhāvā dvijottama
yadā vedaśrutir naṣṭā mayā pratyāhṛtā tadā
savedāḥ saśrutīkāś ca kṛtāḥ pūrvaṃ kṛte yuge //
12.326.95
atikrāntāḥ purāṇeṣu śrutās te yadi vā kvacit
atikrāntāś ca bahavaḥ prādurbhāvā mamottamāḥ
lokakāryāṇi kṛtvā ca punaḥ svāṃ prakṛtiṃ gatāḥ //
12.326.96
na hy etad brahmaṇā prāptam īdṛśaṃ mama darśanam
yat tvayā prāptam adyeha ekāntagatabuddhinā //
12.326.97
etat te sarvam ākhyātaṃ brahman bhaktimato mayā
purāṇaṃ ca bhaviṣyaṃ ca sarahasyaṃ ca sattama //
12.326.98
evaṃ sa bhagavān devo viśvamūrtidharo 'vyayaḥ
etāvad uktvā vacanaṃ tatraivāntaradhīyata //
12.326.99
nārado 'pi mahātejāḥ prāpyānugraham īpsitam
naranārāyaṇau draṣṭuṃ prādravad badarāśramam //
12.326.100
idaṃ mahopaniṣadaṃ caturvedasamanvitam
sāṃkhyayogakṛtaṃ tena pañcarātrānuśabditam //
12.326.101
nārāyaṇamukhodgītaṃ nārado 'śrāvayat punaḥ
brahmaṇaḥ sadane tāta yathā dṛṣṭaṃ yathā śrutam //
12.326.102
yudhi-ṣṭhira uvāca:
etad āścaryabhūtaṃ hi māhātmyaṃ tasya dhīmataḥ
kiṃ brahmā na vijānīte yataḥ śuśrāva nāradāt //
12.326.103
pitāmaho hi bhagavāṃs tasmād devād anantaraḥ
kathaṃ sa na vijānīyāt prabhāvam amitaujasaḥ //
12.326.104
bhīṣma uvāca:
mahākalpasahasrāṇi mahākalpaśatāni ca
samatītāni rājendra sargāś ca pralayāś ca ha //
12.326.105
sargasyādau smṛto brahmā prajāsargakaraḥ prabhuḥ
jānāti devapravaraṃ bhūyaś cāto 'dhikaṃ nṛpa_2
param ātmānam īśānam ātmanaḥ prabhavaṃ tathā //
12.326.106
ye tv anye brahmasadane siddhasaṃghāḥ samāgatāḥ
tebhyas tac chrāvayām āsa purāṇaṃ vedasaṃmitam //
12.326.107
teṣāṃ sakāśāt sūryaś ca śrutvā vai bhāvitātmanām
ātmānugāmināṃ brahma śrāvayām āsa bhārata //
12.326.108
ṣaṭṣaṣṭir hi sahasrāṇi ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām
sūryasya tapato lokān nirmitā ye puraḥsarāḥ
teṣām akathayat sūryaḥ sarveṣāṃ bhāvitātmanām //
12.326.109
sūryānugāmibhis tāta ṛṣibhis tair mahātmabhiḥ
merau samāgatā devāḥ śrāvitāś cedam uttamam //
12.326.110
devānāṃ tu sakāśād vai tataḥ śrutvāsito dvijaḥ
śrāvayām āsa rājendra pitṝṇāṃ munisattamaḥ //
12.326.111
mama cāpi pitā tāta kathayām āsa śaṃtanuḥ
tato mayaitac chrutvā ca kīrtitaṃ tava bhārata //
12.326.112
surair vā munibhir vāpi purāṇaṃ yair idaṃ śrutam
sarve te paramātmānaṃ pūjayanti punaḥ punaḥ //
12.326.113
idam ākhyānam ārṣeyaṃ pāraṃparyāgataṃ nṛpa_2
nā-vāsudevabhaktāya tvayā deyaṃ kathaṃcana //
12.326.114
matto 'nyāni ca te rājann upākhyānaśatāni vai
yāni śrutāni dharmyāṇi teṣāṃ sāro 'yam uddhṛtaḥ //
12.326.115
surāsurair yathā rājan nirmathyā-mṛtam uddhṛtam
evam etat purā vipraiḥ kathā-mṛtam ihoddhṛtam //
12.326.116
yaś cedaṃ paṭhate nityaṃ yaś cedaṃ śṛṇuyān naraḥ
ekāntabhāvopagata ekānte susamāhitaḥ //
12.326.117
prāpya śvetaṃ mahādvīpaṃ bhūtvā candraprabho naraḥ
sa sahasrārciṣaṃ devaṃ praviśen nātra saṃśayaḥ //
12.326.118
mucyed ārtas tathā rogāc chrutvemām āditaḥ kathām
jijñāsur labhate kāmān bhakto bhaktagatiṃ vrajet //
12.326.119
tvayāpi satataṃ rājann abhyarcyaḥ puruṣottamaḥ
sa hi mātā pitā caiva kṛtsnasya jagato guruḥ //
12.326.120
brahmaṇyadevo bhagavān prīyatāṃ te sanātanaḥ
yudhiṣṭhira mahābāho mahābāhur janārdanaḥ //
12.326.121
vaiśaṃpāyana uvāca:
śrutvaitad ākhyānavaraṃ dharmarāḍ janamejaya
bhrātaraś cāsya te sarve nārāyaṇaparāabhavan //
12.326.122
jitaṃ bhagavatā tena puruṣeṇeti bhārata
nityaṃ japyaparā bhūtvā sarasvatīm udīrayan //
12.326.123
yo hy asmākaṃ guruḥ śreṣṭhaḥ kṛṣṇadvaipāyano muniḥ
sa jagau paramaṃ japyaṃ nārāyaṇam udīrayan //
12.326.124
gatvāntarikṣāt satataṃ kṣīrodam amṛtāśayam
pūjayitvā ca deveśaṃ punar āyāt svam āśramam //
Linked texts (6)
- Critical edition (BORI) — Sanskrit
- Skandamahāpurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Sāmbapurāṇa — Sanskrit
- Brahmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Vedāntasiddhāntasaṃgraha — Vanamālī Miśra 1660, Sanskrit
- Brahmavidyāvijaya — Mahācārya 1509, Sanskrit