Pramāṇa · Search · About · API

The Nārāyaṇa section of the Śāntiparvan 12.327

Nārāyaṇīya 12.327

Language
Sanskrit

12.327.1

janam-ejaya uvāca:
kathaṃ sa bhagavān devo yajñeṣv agraharaḥ prabhuḥ
yajñadhārī ca satataṃ vedavedāṅgavit tathā //

12.327.2

nivṛttaṃ cāsthito dharmaṃ kṣemī bhāgavatapriyaḥ
pravṛttidharmān vidadhe sa eva bhagavān prabhuḥ //

12.327.3

kathaṃ pravṛttidharmeṣu bhāgārhā devatāḥ kṛtāḥ
kathaṃ nivṛttidharmāś ca kṛtā vyāvṛttabuddhayaḥ //

12.327.4

etaṃ naḥ saṃśayaṃ vipra chindhi guhyaṃ sanātanam
tvayā nārāyaṇakathā śrutā vai dharmasaṃhitā //

12.327.5

ime sabrahmakā lokāḥ sasurāsuramānavāḥ
kriyāsv abhyudayoktāsu saktā dṛśyanti sarvaśaḥ
mokṣaś coktas tvayā brahman nirvāṇaṃ paramaṃ sukham //

12.327.6

ye ca muktā bhavantīha puṇyapāpavivarjitāḥ
te sahasrārciṣaṃ devaṃ praviśantīti śuśrumaḥ //

12.327.7

aho hi duranuṣṭheyo mokṣadharmaḥ sanātanaḥ
yaṃ hitvā devatāḥ sarvā havyakavyabhujo 'bhavan //

12.327.8

kiṃ nu brahmā ca rudraś ca śakraś ca balabhit prabhuḥ
sūryas tārādhipo vāyur agnir varuṇa eva ca
ākāśaṃ jagatī caiva ye ca śeṣā divaukasaḥ //

12.327.9

pralayaṃ na vijānanti ātmanaḥ parinirmitam
tatas te nāsthitā mārgaṃ dhruvam akṣayam avyayam //

12.327.10

smṛtvā kālaparīmāṇaṃ pravṛttiṃ ye samāsthitāḥ
doṣaḥ kālaparīmāṇe mahān eṣa kriyāvatām //

12.327.11

etan me saṃśayaṃ vipra hṛdi śalyam ivārpitam
chindhītihāsakathanāt paraṃ kautūhalaṃ hi me //

12.327.12

kathaṃ bhāgaharāḥ proktā devatāḥ kratuṣu dvija
kimarthaṃ cādhvare brahmann ijyante tridivaukasaḥ //

12.327.13

ye ca bhāgaṃ pragṛhṇanti yajñeṣu dvijasattama
te yajanto mahāyajñaiḥ kasya bhāgaṃ dadanti vai //

12.327.14

vaiśaṃpāyana uvāca:
aho gūḍhatamaḥ praśnas tvayā pṛṣṭo janeśvara
nā-taptatapasā hy eṣa nā-vedaviduṣā tathā
nā-purāṇavidā cāpi śakyo vyāhartum añjasā //

12.327.15

hanta te kathayiṣyāmi yan me pṛṣṭaḥ purā guruḥ
kṛṣṇadvaipāyano vyāso vedavyāso mahān ṛṣiḥ //

12.327.16

sumantur jaiminiś caiva pailaś ca sudṛḍhavrataḥ
ahaṃ caturthaḥ śiṣyo vai pañcamaś ca śukaḥ smṛtaḥ //

12.327.17

etān samāgatān sarvān pañca śiṣyān damānvitān
śaucācārasamāyuktāñ jitakrodhāñ jitendriyān //

12.327.18

vedān adhyāpayām āsa mahābhāratapañcamān
merau girivare ramye siddhacāraṇasevite //

12.327.19

teṣām abhyasyatāṃ vedān kadācit saṃśayo 'bhavat
eṣa vai yas tvayā pṛṣṭas tena teṣāṃ prakīrtitaḥ
tataḥ śruto mayā cāpi tavākhyeyo 'dya bhārata //

12.327.20

śiṣyāṇāṃ vacanaṃ śrutvā sarvā-jñānatamonudaḥ
parāśarasutaḥ śrīmān vyāso vākyam uvāca ha //

12.327.21

mayā hi sumahat taptaṃ tapaḥ paramadāruṇam
bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyac ca jānīyām iti sattamāḥ //

12.327.22

tasya me taptatapaso nigṛhītendriyasya ca
nārāyaṇaprasādena kṣīrodasyānukūlataḥ //

12.327.23

traikālikam idaṃ jñānaṃ prādurbhūtaṃ yathepsitam
tac chṛṇudhvaṃ yathājñānaṃ vakṣye saṃśayam uttamam
yathā vṛttaṃ hi kalpādau dṛṣṭaṃ me jñānacakṣuṣā //

12.327.24

paramātmeti yaṃ prāhuḥ sāṃkhyayogavido janāḥ
mahāpuruṣasaṃjñāṃ sa labhate svena karmaṇā //

12.327.25

tasmāt prasūtam avyaktaṃ pradhānaṃ tad vidur budhāḥ
avyaktād vyaktam utpannaṃ lokasṛṣṭyartham īśvarāt //

12.327.26

aniruddho hi lokeṣu mahān ātmeti kathyate
yo 'sau vyaktatvam āpanno nirmame ca pitāmaham
so 'haṃkāra iti proktaḥ sarvatejomayo hi saḥ //

12.327.27

pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam
ahaṃkāraprasūtāni mahābhūtāni bhārata //

12.327.28

mahābhūtāni sṛṣṭvātha tadguṇān nirmame punaḥ
bhūtebhyaś caiva niṣpannā mūrtimanto 'ṣṭa tāñ śṛṇu //

12.327.29

marīcir aṅgirāś cātriḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ
vasiṣṭhaś ca mahātmā vai manuḥ svāyaṃbhuvas tathā
jñeyāḥ prakṛtayo 'ṣṭau tā yāsu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ //

12.327.30

vedān vedāṅgasaṃyuktān yajñān yajñāṅgasaṃyutān
nirmame lokasiddhyarthaṃ brahmā lokapitāmahaḥ
aṣṭābhyaḥ prakṛtibhyaś ca jātaṃ viśvam idaṃ jagat //

12.327.31

rudro roṣātmako jāto daśānyān so 'sṛjat svayam
ekādaśaite rudrās tu vikārāḥ puruṣāḥ smṛtāḥ //

12.327.32

te rudrāḥ prakṛtiś caiva sarve caiva surar1ṣayaḥ
utpannā lokasiddhyarthaṃ brahmāṇaṃ samupasthitāḥ //

12.327.33

vayaṃ hi sṛṣṭā bhagavaṃs tvayā vai prabhaviṣṇunā
yena yasminn adhīkāre vartitavyaṃ pitāmaha //

12.327.34

yo 'sau tvayā vinirdiṣṭo adhikāro 'rthacintakaḥ
paripālyaḥ kathaṃ tena so 'dhikāro 'dhikāriṇā //

12.327.35

pradiśasva balaṃ tasya yo 'dhikārārthacintakaḥ
evam ukto mahādevo devāṃs tān idam abravīt //

12.327.36

sādhv ahaṃ jñāpito devā yuṣmābhir bhadram astu vaḥ
mamāpy eṣā samutpannā cintā yā bhavatāṃ matā //

12.327.37

lokatantrasya kṛtsnasya kathaṃ kāryaḥ parigrahaḥ
kathaṃ balakṣayo na syād yuṣmākaṃ hy ātmanaś ca me //

12.327.38

itaḥ sarve 'pi gacchāmaḥ śaraṇaṃ lokasākṣiṇam
mahāpuruṣam avyaktaṃ sa no vakṣyati yad dhitam //

12.327.39

tatas te brahmaṇā sārdham ṛṣayo vibudhās tathā
kṣīrodasyottaraṃ kūlaṃ jagmur lokahitārthinaḥ //

12.327.40

te tapaḥ samupātiṣṭhan brahmoktaṃ vedakalpitam
sa mahāniyamo nāma tapaścaryā sudāruṇā //

12.327.41

ūrdhvaṃ dṛṣṭir bāhavaś ca ekāgraṃ ca mano 'bhavat
ekapādasthitāḥ samyak kāṣṭhabhūtāḥ samāhitāḥ //

12.327.42

divyaṃ varṣasahasraṃ te tapas taptvā tad uttamam
śuśruvur madhurāṃ vāṇīṃ vedavedāṅgabhūṣitām //

12.327.43

bho bhoḥ sabrahmakā devā ṛṣayaś ca tapodhanāḥ
svāgatenārcya vaḥ sarvāñ śrāvaye vākyam uttamam //

12.327.44

vijñātaṃ vo mayā kāryaṃ tac ca lokahitaṃ mahat
pravṛttiyuktaṃ kartavyaṃ yuṣmatprāṇopabṛṃhaṇam //

12.327.45

sutaptaṃ vas tapo devā mamārādhanakāmyayā
bhokṣyathāsya mahāsattvās tapasaḥ phalam uttamam //

12.327.46

eṣa brahmā lokaguruḥ sarvalokapitāmahaḥ
yūyaṃ ca vibudhaśreṣṭhā māṃ yajadhvaṃ samāhitāḥ //

12.327.47

sarve bhāgān kalpayadhvaṃ yajñeṣu mama nityaśaḥ
tathā śreyo vidhāsyāmi yathādhīkāram īśvarāḥ //

12.327.48

śrutvaitad devadevasya vākyaṃ hṛṣṭatanūruhāḥ
tatas te vibudhāḥ sarve brahmā te ca mahar2ṣayaḥ //

12.327.49

vedadṛṣṭena vidhinā vaiṣṇavaṃ kratum āharan
tasmin sattre tadā brahmā svayaṃ bhāgam akalpayat
devā devar1ṣayaś caiva sarve bhāgān akalpayan //

12.327.50

te kārtayugadharmāṇo bhāgāḥ paramasatkṛtāḥ
prāpur ādityavarṇaṃ taṃ puruṣaṃ tamasaḥ param
bṛhantaṃ sarvagaṃ_1 devam īśānaṃ varadaṃ prabhum //

12.327.51

tato 'tha varado devas tān sarvān amarān sthitān
aśarīro babhāṣedaṃ vākyaṃ khastho maheśvaraḥ //

12.327.52

yena yaḥ kalpito bhāgaḥ sa tathā samupāgataḥ
prīto 'haṃ pradiśāmy adya phalam āvṛttilakṣaṇam //

12.327.53

etad vo lakṣaṇaṃ devā matprasādasamudbhavam
yūyaṃ yajñair ijyamānāḥ samāptavaradakṣiṇaiḥ
yuge yuge bhaviṣyadhvaṃ pravṛttiphalabhoginaḥ //

12.327.54

yajñair ye cāpi yakṣyanti sarvalokeṣu vai surāḥ
kalpayiṣyanti vo bhāgāṃs te narā vedakalpitān //

12.327.55

yo me yathā kalpitavān bhāgam asmin mahākratau
sa tathā yajñabhāgārho vedasūtre mayā kṛtaḥ //

12.327.56

yūyaṃ lokān dhārayadhvaṃ yajñabhāgaphaloditāḥ
sarvārthacintakā loke yathādhīkāranirmitāḥ //

12.327.57

yāḥ kriyāḥ pracariṣyanti pravṛttiphalasatkṛtāḥ
tābhir āpyāyitabalā lokān vai dhārayiṣyatha //

12.327.58

yūyaṃ hi bhāvitā loke sarvayajñeṣu mānavaiḥ
māṃ tato bhāvayiṣyadhvam eṣā vo bhāvanā mama //

12.327.59

ityarthaṃ nirmitā vedā yajñāś cauṣadhibhiḥ saha
ebhiḥ samyak prayuktair hi prīyante devatāḥ kṣitau //

12.327.60

nirmāṇam etad yuṣmākaṃ pravṛttiguṇakalpitam
mayā kṛtaṃ suraśreṣṭhā yāvat kalpakṣayād iti
cintayadhvaṃ lokahitaṃ yathādhīkāram īśvarāḥ //

12.327.61

marīcir aṅgirāś cātriḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ
vasiṣṭha iti saptaite mānasā nirmitā hi vai //

12.327.62

ete vedavido mukhyā vedācāryāś ca kalpitāḥ
pravṛttidharmiṇaś caiva prājāpatyena kalpitāḥ //

12.327.63

ayaṃ kriyāvatāṃ panthā vyaktībhūtaḥ sanātanaḥ
aniruddha iti prokto lokasargakaraḥ prabhuḥ //

12.327.64

sanaḥ sanatsujātaś ca sanakaḥ sasanandanaḥ
sanatkumāraḥ kapilaḥ saptamaś ca sanātanaḥ //

12.327.65

saptaite mānasāḥ proktā ṛṣayo brahmaṇaḥ sutāḥ
svayamāgatavijñānā nivṛttaṃ dharmam āsthitāḥ //

12.327.66

ete yogavido mukhyāḥ sāṃkhyadharmavidas tathā
ācāryā mokṣaśāstre ca mokṣadharmapravartakāḥ //

12.327.67

yato 'haṃ prasṛtaḥ pūrvam avyaktāt triguṇo mahān
tasmāt parataro yo 'sau kṣetrajña iti kalpitaḥ
so 'haṃ kriyāvatāṃ panthāḥ punarāvṛttidurlabhaḥ //

12.327.68

yo yathā nirmito jantur yasmin yasmiṃś ca karmaṇi
pravṛttau vā nivṛttau vā tatphalaṃ so 'śnute 'vaśaḥ //

12.327.69

eṣa lokagurur brahmā jagadādikaraḥ prabhuḥ
eṣa mātā pitā caiva yuṣmākaṃ ca pitāmahaḥ
mayānuśiṣṭo bhavitā sarvabhūtavarapradaḥ //

12.327.70

asya caivānujo rudro lalāṭād yaḥ samutthitaḥ
brahmānuśiṣṭo bhavitā sarvatrasavarapradaḥ //

12.327.71

gacchadhvaṃ svān adhīkārāṃś cintayadhvaṃ yathāvidhi
pravartantāṃ kriyāḥ sarvāḥ sarvalokeṣu māciram //

12.327.72

pradṛśyantāṃ ca karmāṇi prāṇināṃ gatayas tathā
parinirmitakālāni āyūṃṣi ca surottamāḥ //

12.327.73

idaṃ kṛtayugaṃ nāma kālaḥ śreṣṭhaḥ pravartate
ahiṃsyā yajñapaśavo yuge 'smin naitad anyathā
catuṣpāt sakalo dharmo bhaviṣyaty atra vai surāḥ //

12.327.74

tatas tretāyugaṃ nāma trayī yatra bhaviṣyati
prokṣitā yatra paśavo vadhaṃ prāpsyanti vai makhe
tatra pādacaturtho vai dharmasya na bhaviṣyati //

12.327.75

tato vai dvāparaṃ nāma miśraḥ kālo bhaviṣyati
dvipādahīno dharmaś ca yuge tasmin bhaviṣyati //

12.327.76

tatas tiṣye 'tha saṃprāpte yuge kalipuraskṛte
ekapādasthito dharmo yatra tatra bhaviṣyati //

12.327.77

devā ūcuḥ: ekapādasthite dharme yatrakvacanagāmini
kathaṃ kartavyam asmābhir bhagavaṃs tad vadasva naḥ //

12.327.78

śrī-bhagavān uvāca:
yatra vedāś ca yajñāś ca tapaḥ satyaṃ damas tathā
ahiṃsādharmasaṃyuktāḥ pracareyuḥ surottamāḥ
sa vai deśaḥ sevitavyo mā vo 'dharmaḥ padā spṛśet //

12.327.79

vyāsa uvāca:
[X D7 T G1-3.6:: guravo yatra pūjyante !sādhuvṛttāḥ śamānvitāḥ
te 'nuśiṣṭā bhagavatā devāḥ sar1ṣigaṇās tathā
namaskṛtvā bhagavate jagmur deśān yathepsitān //

12.327.80

gateṣu tridivaukaḥsu brahmaikaḥ paryavasthitaḥ
didṛkṣur bhagavantaṃ tam aniruddhatanau sthitam //

12.327.81

taṃ devo darśayām āsa kṛtvā hayaśiro mahat
sāṅgān āvartayan vedān kamaṇḍalugaṇitradhṛk //

12.327.82

tato 'śvaśirasaṃ dṛṣṭvā taṃ devam amitaujasam
lokakartā prabhur brahmā lokānāṃ hitakāmyayā //

12.327.83

mūrdhnā praṇamya varadaṃ tasthau prāñjalir agrataḥ
sa pariṣvajya devena vacanaṃ śrāvitas tadā //

12.327.84

lokakāryagatīḥ sarvās tvaṃ cintaya yathāvidhi
dhātā tvaṃ sarvabhūtānāṃ tvaṃ prabhur jagato guruḥ
tvayy āveśitabhāro 'haṃ dhṛtiṃ prāpsyāmy athāñjasā //

12.327.85

yadā ca surakāryaṃ te aviṣahyaṃ bhaviṣyati
prādurbhāvaṃ gamiṣyāmi tadātmajñānadeśikaḥ //

12.327.86

evam uktvā hayaśirās tatraivāntaradhīyata
tenānuśiṣṭo brahmāpi svaṃ lokam acirād gataḥ //

12.327.87

evam eṣa mahābhāgaḥ padmanābhaḥ sanātanaḥ
yajñeṣv agraharaḥ prokto yajñadhārī ca nityadā //

12.327.88

nivṛttiṃ cāsthito dharmaṃ gatim akṣayadharmiṇām
pravṛttidharmān vidadhe kṛtvā lokasya citratām //

12.327.89

sa ādiḥ sa madhyaḥ sa cāntaḥ prajānāṃ
sa dhātā sa dheyaḥ sa kartā sa kāryam
yugānte sa suptaḥ susaṃkṣipya lokān
yugādau prabuddho jagad dhy utsasarja

12.327.90

tasmai namadhvaṃ devāya nirguṇāya guṇātmane
ajāya viśvarūpāya dhāmne sarvadivaukasām //

12.327.91

mahābhūtādhipataye rudrāṇāṃ pataye tathā
ādityapataye caiva vasūnāṃ pataye tathā //

12.327.92

aśvibhyāṃ pataye caiva marutāṃ pataye tathā
vedayajñādhipataye vedāṅgapataye 'pi ca //

12.327.93

samudravāsine nityaṃ haraye muñjakeśine
śāntaye sarvabhūtānāṃ mokṣadharmānubhāṣiṇe //

12.327.94

tapasāṃ tejasāṃ caiva pataye yaśaso 'pi ca
vācaś ca pataye nityaṃ saritāṃ pataye tathā //

12.327.95

kapardine varāhāya ekaśṛṅgāya dhīmate
vivasvate 'śvaśirase caturmūrtidhṛte sadā //

12.327.96

guhyāya jñānadṛśyāya akṣarāya kṣarāya ca
eṣa devaḥ saṃcarati sarvatragatir avyayaḥ //

12.327.97

evam etat purā dṛṣṭaṃ mayā vai jñānacakṣuṣā
kathitaṃ tac ca vaḥ sarvaṃ mayā pṛṣṭena tattvataḥ //

12.327.98

kriyatām madvacaḥ śiṣyāḥ sevyatāṃ harir īśvaraḥ
gīyatāṃ vedaśabdaiś ca pūjyatāṃ ca yathāvidhi //

12.327.99

vaiśaṃpāyana uvāca:
ity uktās tu vayaṃ tena vedavyāsena dhīmatā
sarve śiṣyāḥ sutaś cāsya śukaḥ paramadharmavit //

12.327.100

sa cāsmākam upādhyāyaḥ sahāsmābhir viśāṃ pate
caturvedodgatābhiś ca ṛgbhis tam abhituṣṭuve //

12.327.101

etat te sarvam ākhyātaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi
evaṃ me 'kathayad rājan purā dvaipāyano guruḥ //

12.327.102

yaś cedaṃ śṛṇuyān nityaṃ yaś cedaṃ parikīrtayet
namo bhagavate kṛtvā samāhitamanā naraḥ //

12.327.103

bhavaty arogo dyutimān balarūpasamanvitaḥ
āturo mucyate rogād baddho mucyeta bandhanāt //

12.327.104

kāmakāmī labhet kāmaṃ dīrgham āyur avāpnuyāt
brāhmaṇaḥ sarvavedī syāt kṣatriyo vijayī bhavet
vaiśyo vipulalābhaḥ syāc chūdraḥ sukham avāpnuyāt //

12.327.105

aputro labhate putraṃ kanyā caivepsitaṃ patim
lagnagarbhā vimucyeta garbhiṇī janayet sutam
vandhyā prasavam āpnoti putrapautrasamṛddhimat //

12.327.106

kṣemeṇa gacched adhvānam idaṃ yaḥ paṭhate pathi
yo yaṃ kāmaṃ kāmayate sa tam āpnoti ca dhruvam //

12.327.107

idaṃ mahar2ṣer vacanaṃ viniścitaṃ
mahātmanaḥ puruṣavarasya kīrtanam
samāgamaṃ car7ṣidivaukasām imaṃ
niśamya bhaktāḥ susukhaṃ labhante

Linked texts (4)