The Nārāyaṇa section of the Śāntiparvan 12.328
Nārāyaṇīya 12.328
- Language
- Sanskrit
12.328.1
janam-ejaya uvāca:
astauṣīd yair imaṃ vyāsaḥ saśiṣyo madhusūdanam
nāmabhir vividhair eṣāṃ niruktaṃ bhagavan mama //
12.328.2
vaktum arhasi śuśrūṣoḥ prajāpatipater hareḥ
śrutvā bhaveyaṃ yat pūtaḥ śaraccandra ivā-malaḥ //
12.328.3
vaiśaṃpāyana uvāca:
śṛṇu rājan yathācaṣṭa phalgunasya harir vibhuḥ
prasannātmātmano nāmnāṃ niruktaṃ guṇakarmajam //
12.328.4
nāmabhiḥ kīrtitais tasya keśavasya mahātmanaḥ
pṛṣṭavān keśavaṃ rājan phalgunaḥ paravīrahā //
12.328.5
arjuna uvāca:
bhagavan bhūtabhavyeśa sarvabhūtasṛg avyaya
lokadhāma jagannātha lokānām abhayaprada //
12.328.6
yāni nāmāni te deva kīrtitāni mahar2ṣibhiḥ
vedeṣu sapurāṇeṣu yāni guhyāni karmabhiḥ //
12.328.7
teṣāṃ niruktaṃ tvatto 'haṃ śrotum icchāmi keśava
na hy anyo vartayen nāmnāṃ niruktaṃ tvām ṛte prabho //
12.328.8
śrī-bhagavān uvāca:
ṛgvede sayajurvede tathaivātharvasāmasu
purāṇe sopaniṣade tathaiva jyotiṣe 'rjuna //
12.328.9
sāṃkhye ca yogaśāstre ca āyurvede tathaiva ca
bahūni mama nāmāni kīrtitāni mahar2ṣibhiḥ //
12.328.10
gauṇāni tatra nāmāni karmajāni ca kānicit
niruktaṃ karmajānāṃ ca śṛṇuṣva prayato 'nagha
kathyamānaṃ mayā tāta tvaṃ hi me 'rdhaṃ smṛtaḥ purā //
12.328.11
namo 'tiyaśase tasmai dehināṃ paramātmane
nārāyaṇāya viśvāya nirguṇāya guṇātmane //
12.328.12
yasya prasādajo brahmā rudraś ca krodhasaṃbhavaḥ
yo 'sau yonir hi sarvasya sthāvarasya carasya ca //
12.328.13
aṣṭādaśaguṇaṃ yat tat sattvaṃ sattvavatāṃ vara
prakṛtiḥ sā parā mahyaṃ rodasī yogadhāriṇī
ṛtā satyā-marā-jayyā lokānām ātmasaṃjñitā //
12.328.14
tasmāt sarvāḥ pravartante sargapralayavikriyāḥ
tato yajñaś ca yaṣṭā ca purāṇaḥ puruṣo virāṭ
aniruddha iti prokto lokānāṃ prabhavāpyayaḥ //
12.328.15
brāhme rātrikṣaye prāpte tasya hy amitatejasaḥ_1
prasādāt prādur abhavat padmaṃ padmanibhekṣaṇa
tatra brahmā samabhavat sa tasyaiva prasādajaḥ //
12.328.16
ahnaḥ kṣaye lalāṭāc ca suto devasya vai tathā
krodhāviṣṭasya saṃjajñe rudraḥ saṃhārakārakaḥ //
12.328.17
etau dvau vibudhaśreṣṭhau prasādakrodhajau smṛtau
tadādeśitapanthānau sṛṣṭisaṃhārakārakau
nimittamātraṃ tāv atra sarvaprāṇivarapradau //
12.328.18
kapardī jaṭilo muṇḍaḥ śmaśānagṛhasevakaḥ
ugravratadharo rudro yogī tripuradāruṇaḥ //
12.328.19
dakṣakratuharaś caiva bhaganetraharas tathā
nārāyaṇātmako jñeyaḥ pāṇḍaveya yuge yuge //
12.328.20
tasmin hi pūjyamāne vai devadeve maheśvare
saṃpūjito bhavet pārtha devo nārāyaṇaḥ prabhuḥ //
12.328.21
aham ātmā hi lokānāṃ viśvānāṃ pāṇḍunandana
tasmād ātmānam evāgre rudraṃ saṃpūjayāmy aham //
12.328.22
yady ahaṃ nārcayeyaṃ vai īśānaṃ varadaṃ śivam
ātmānaṃ nārcayet kaścit iti me bhāvitaṃ manaḥ
mayā pramāṇaṃ hi kṛtaṃ lokaḥ samanuvartate //
12.328.23
pramāṇāni hi pūjyāni tatas taṃ pūjayāmy aham
yas taṃ vetti sa māṃ vetti yo 'nu taṃ sa hi mām anu //
12.328.24
rudro nārāyaṇaś caiva sattvam ekaṃ dvidhākṛtam
loke carati kaunteya vyaktisthaṃ sarvakarmasu //
12.328.25
na hi me kenacid deyo varaḥ pāṇḍavanandana
iti saṃcintya manasā purāṇaṃ viśvam īśvaram
putrārtham ārādhitavān ātmānam aham ātmanā //
12.328.26
na hi viṣṇuḥ praṇamati kasmaicid vibudhāya tu
ṛtae ātmānam eveti tato rudraṃ bhajāmy aham //
12.328.27
sabrahmakāḥ sarudrāś ca sendrā devāḥ sahar7ṣibhiḥ
arcayanti suraśreṣṭhaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ harim //
12.328.28
bhaviṣyatāṃ vartatāṃ ca bhūtānāṃ caiva bhārata
sarveṣām agraṇīr viṣṇuḥ sevyaḥ pūjyaś ca nityaśaḥ //
12.328.29
namasva havyadaṃ viṣṇuṃ tathā śaraṇadaṃ nama
varadaṃ namasva kaunteya havyakavyabhujaṃ nama //
12.328.30
caturvidhā mama janā bhaktā evaṃ hi te śrutam
teṣām ekāntinaḥ śreṣṭhās te caivānanyadevatāḥ
aham eva gatis teṣāṃ nirāśīḥkarmakāriṇām //
12.328.31
ye ca śiṣṭās trayo bhaktāḥ phalakāmā hi te matāḥ
sarve cyavanadharmāṇaḥ pratibuddhas tu śreṣṭhabhāk //
12.328.32
brahmāṇaṃ śitikaṇṭhaṃ ca yāś cānyā devatāḥ smṛtāḥ
prabuddhavaryāḥ sevante mām evaiṣyanti yatparam
bhaktaṃ prati viśeṣas te eṣa pārthānukīrtitaḥ //
12.328.33
tvaṃ caivāhaṃ ca kaunteya naranārāyaṇau smṛtau
bhārāvataraṇārthaṃ hi praviṣṭau mānuṣīṃ tanum //
12.328.34
jānāmy adhyātmayogāṃś ca yo 'haṃ yasmāc ca bhārata
nivṛttilakṣaṇo dharmas tathābhyudayiko 'pi ca //
12.328.35
narāṇām ayanaṃ khyātam aham ekaḥ sanātanaḥ
āpo nārā iti proktā āpo vai narasūnavaḥ
ayanaṃ mama tat pūrvam ato nārāyaṇo hy aham //
12.328.36
chādayāmi jagad viśvaṃ bhūtvā sūrya ivāṃśubhiḥ
sarvabhūtādhivāsaś ca vāsudevas tato hy aham //
12.328.37
gatiś ca sarvabhūtānāṃ prajānāṃ cāpi bhārata
vyāptā me rodasī pārtha kāntiś cābhyadhikā mama //
12.328.38
adhibhūtāni cānte 'haṃ tad icchaṃś cāsmi bhārata
kramaṇāc cāpy ahaṃ pārtha viṣṇur ity abhisaṃjñitaḥ //
12.328.39
damāt siddhiṃ parīpsanto māṃ janāḥ kāmayanti hi
divaṃ corvīṃ ca madhyaṃ ca tasmād dāmodaro hy aham //
12.328.40
pṛśnir ity ucyate cānnaṃ vedā āpo 'mṛtaṃ tathā
mamaitāni sadā garbhe pṛśnigarbhas tato hy aham //
12.328.41
ṛṣayaḥ prāhur evaṃ māṃ tritakūpābhipātitam
pṛśnigarbha tritaṃ pāhīty ekatadvitapātitam //
12.328.42
tataḥ sa brahmaṇaḥ putra ādyo ṛṣivaras tritaḥ
uttatārodapānād vai pṛśnigarbhānukīrtanāt //
12.328.43
sūryasya tapato lokān agneḥ somasya cāpy uta
aṃśavo ye prakāśante mama te keśasaṃjñitāḥ
sarvajñāḥ keśavaṃ tasmān mām āhur dvijasattamāḥ //
12.328.44
svapatnyām āhito garbha utathyena mahātmanā
utathye 'ntarhite caiva kadācid devamāyayā
bṛhaspatir athāvindat tāṃ patnīṃ tasya bhārata //
12.328.45
tato vai tam ṛṣiśreṣṭhaṃ maithunopagataṃ tathā
uvāca garbhaḥ kaunteya pañcabhūtasamanvitaḥ //
12.328.46
pūrvāgato 'haṃ varada nārhasy ambāṃ prabādhitum
etad bṛhaspatiḥ śrutvā cukrodha ca śaśāpa ca //
12.328.47
maithunopagato yasmāt tvayāhaṃ vinivāritaḥ
tasmād andho jāsyasi tvaṃ macchāpān nātra saṃśayaḥ //
12.328.48
sa śāpād ṛṣimukhyasya dīrghaṃ tama upeyivān
sa hi dīrghatamā nāma nāmnā hy āsīd ṛṣiḥ purā //
12.328.49
vedān avāpya caturaḥ sāṅgopāṅgān sanātanān
prayojayām āsa tadā nāma guhyam idaṃ mama //
12.328.50
ānupūrvyeṇa vidhinā keśaveti punaḥ punaḥ
sa cakṣuṣmān samabhavad gautamaś cābhavat punaḥ //
12.328.51
evaṃ hi varadaṃ nāma keśaveti mamārjuna
devānām atha sarveṣām ṛṣīṇāṃ ca mahātmanām //
12.328.52
agniḥ somena saṃyukta ekayoni mukhaṃ kṛtam
agnīṣomātmakaṃ tasmāj jagat kṛtsnaṃ carā-caram //
12.328.53
api hi purāṇe bhavati
ekayonyātmakāv agnīṣomau
devāś cāgnimukhā iti
ekayonitvāc ca parasparaṃ mahayanto lokān dhārayata iti
Linked texts (3)
- Critical edition (BORI) — Sanskrit
- Vedāntasiddhāntasaṃgraha — Vanamālī Miśra 1660, Sanskrit
- Brahmavidyāvijaya — Mahācārya 1509, Sanskrit