The Nārāyaṇa section of the Śāntiparvan 12.330
Nārāyaṇīya 12.330
- Language
- Sanskrit
12.330.1
śrī-bhagavān uvāca:
sūryācandramasau śaśvat keśair me aṃśusaṃjñitaiḥ
bodhayaṃs tāpayaṃś caiva jagad uttiṣṭhataḥ pṛthak //
12.330.2
bodhanāt tāpanāc caiva jagato harṣaṇaṃ bhavet
agnīṣomakṛtair ebhiḥ karmabhiḥ pāṇḍunandana
hṛṣīkeśo 'ham īśāno varado lokabhāvanaḥ //
12.330.3
iḍopahūtayogena hare bhāgaṃ kratuṣv aham
varṇaś ca me hariśreṣṭhas tasmād dharir ahaṃ smṛtaḥ //
12.330.4
dhāma sāro hi lokānām ṛtaṃ caiva vicāritam
ṛtadhāmā tato vipraiḥ satyaś cāhaṃ prakīrtitaḥ //
12.330.5
naṣṭāṃ ca dharaṇīṃ pūrvam avindaṃ vai guhāgatām
govinda iti māṃ devā vāgbhiḥ samabhituṣṭuvuḥ //
12.330.6
śipiviṣṭeti cākhyāyāṃ hīnaromā ca yo bhavet
tenāviṣṭaṃ hi yat kiṃcic chipiviṣṭaṃ hi tat smṛtam //
12.330.7
yāsko mām ṛṣir avyagro naikayajñeṣu gītavān
śipiviṣṭa iti hy asmād guhyanāmadharo hy aham //
12.330.8
stutvā māṃ śipiviṣṭeti yāsko ṛṣir udāradhī udāradhīḥ
matprasādād adho naṣṭaṃ niruktam abhijagmivān //
12.330.9
na hi jāto na jāye 'haṃ na janiṣye kadācana
kṣetrajñaḥ sarvabhūtānāṃ tasmād aham ajaḥ smṛtaḥ //
12.330.10
noktapūrvaṃ mayā kṣudram aslīlaṃ vā kadācana
ṛtā brahmasutā sā me satyā devī sarasvatī //
12.330.11
sac cā-sac caiva kaunteya mayāveśitam ātmani
pauṣkare brahmasadane satyaṃ mām ṛṣayo viduḥ //
12.330.12
sattvān na cyutapūrvo 'haṃ sattvaṃ vai viddhi matkṛtam
janmanīhābhavat sattvaṃ paurvikaṃ me dhanaṃjaya //
12.330.13
nirāśīḥkarmasaṃyuktaṃ sātvataṃ māṃ prakalpaya
sātvatajñānadṛṣṭo 'haṃ sātvataḥ sātvatāṃ patiḥ //
12.330.14
kṛṣāmi medinīṃ pārtha bhūtvā kārṣṇāyaso mahān
kṛṣṇo varṇaś ca me yasmāt tasmāt kṛṣṇo 'ham arjuna //
12.330.15
mayā saṃśleṣitā bhūmir adbhir vyoma ca vāyunā
vāyuś ca tejasā sārdhaṃ vaikuṇṭhatvaṃ tato mama //
12.330.16
nirvāṇaṃ paramaṃ saukhyaṃ dharmo 'sau para ucyate
tasmān na cyutapūrvo 'ham acyutas tena karmaṇā //
12.330.17
pṛthivīnabhasī cobhe viśrute viśvalaukike
tayoḥ saṃdhāraṇārthaṃ hi mām adhoakṣajam añjasā //
12.330.18
niruktaṃ vedaviduṣo ye ca śabdārthacintakāḥ
te māṃ gāyanti prāgvaṃśe adhoakṣaja iti sthitiḥ //
12.330.19
śabda ekamatair eṣa vyāhṛtaḥ paramar1ṣibhiḥ
nānyo hy adhoakṣajo loke ṛte nārāyaṇaṃ prabhum //
12.330.20
ghṛtaṃ mamārciṣo loke jantūnāṃ prāṇadhāraṇam
ghṛtārcir aham avyagrair vedajñaiḥ parikīrtitaḥ //
12.330.21
trayo hi dhātavaḥ khyātāḥ karmajā iti ca smṛtāḥ
pittaṃ śleṣmā ca vāyuś ca eṣa saṃghāta ucyate //
12.330.22
etaiś ca dhāryate jantur etaiḥ kṣīṇaiś ca kṣīyate
āyurvedavidas tasmāt tridhātuṃ māṃ pracakṣate //
12.330.23
vṛṣo hi bhagavān dharmaḥ khyāto lokeṣu bhārata
naighaṇṭukapadākhyātaṃ viddhi māṃ vṛṣam uttamam //
12.330.24
kapir varāhaḥ śreṣṭhaś ca dharmaś ca vṛṣa ucyate
tasmād vṛṣākapiṃ prāha kaśyapo māṃ prajāpatiḥ //
12.330.25
na cādiṃ na madhyaṃ tathā naiva cāntaṃ
kadācid vidante surāś cāsurāś ca
anādyo hy amadhyas tathā cāpy anantaḥ
pragīto 'ham īśo vibhur lokasākṣī
12.330.26
śucīni śravaṇīyāni śṛṇomīha dhanaṃjaya
na ca pāpāni gṛhṇāmi tato 'haṃ vai śuciśravāḥ //
12.330.27
ekaśṛṅgaḥ purā bhūtvā varāho divyadarśanaḥ
imām uddhṛtavān bhūmim ekaśṛṅgas tato hy aham //
12.330.28
tathaivāsaṃ trikakudo vārāhaṃ rūpam āsthitaḥ
trikakut tena vikhyātaḥ śarīrasya tu māpanāt //
12.330.29
viriñca iti yaḥ proktaḥ kapilajñānacintakaiḥ
sa prajāpatir evāhaṃ cetanāt sarvalokakṛt //
12.330.30
vidyāsahāyavantaṃ mām ādityasthaṃ sanātanam
kapilaṃ prāhur ācāryāḥ sāṃkhyā niścitaniścayāḥ //
12.330.31
hiraṇyagarbho dyutimān eṣa yaś chandasi stutaḥ
yogaiḥ saṃpūjyate nityaṃ sa evāhaṃ vibhuḥ smṛtaḥ //
12.330.32
ekaviṃśatiśākhaṃ ca ṛgvedaṃ māṃ pracakṣate
sahasraśākhaṃ yat sāma ye vai vedavido janāḥ
gāyanty āraṇyake viprā madbhaktās te 'pi durlabhāḥ //
12.330.33
ṣaṭpañcāśatam aṣṭau ca saptatriṃśatam ity uta
yasmiñ śākhā yajurvede so 'ham ādhvaryave smṛtaḥ //
12.330.34
pañcakalpam atharvāṇaṃ kṛtyābhiḥ paribṛṃhitam
kalpayanti hi māṃ viprā atharvāṇavidas tathā //
12.330.35
śākhābhedāś ca ye kecid yāś ca śākhāsu gītayaḥ
svaravarṇasamuccārāḥ sarvāṃs tān viddhi matkṛtān //
12.330.36
yat tad dhayaśiraḥ pārtha samudeti varapradam
so 'ham evottare bhāge kramā-kṣaravibhāgavit //
12.330.37
rāmādeśitamārgeṇa matprasādān mahātmanā
pāñcālena kramaḥ prāptas tasmād bhūtāt sanātanāt
bābhravyagotraḥ sa babhau prathamaḥ kramapāragaḥ_1 //
12.330.38
nārāyaṇād varaṃ labdhvā prāpya yogam anuttamam
kramaṃ praṇīya śikṣāṃ ca praṇayitvā sa gālavaḥ //
12.330.39
kaṇḍarīko 'tha rājā ca brahmadattaḥ pratāpavān
jātīmaraṇajaṃ duḥkhaṃ smṛtvā smṛtvā punaḥ punaḥ
saptajātiṣu mukhyatvād yogānāṃ saṃpadaṃ gataḥ //
12.330.40
purāhaṃ ātmajaḥ pārtha prathitaḥ kāraṇāntare
dharmasya kuruśārdūla tato 'haṃ dharmajaḥ smṛtaḥ //
12.330.41
naranārāyaṇau pūrvaṃ tapas tepatur avyayam
dharmayānaṃ samārūḍhau parvate gandhamādane //
12.330.42
tatkālasamayaṃ caiva dakṣayajño babhūva ha
naivākalpayad bhāgaṃ dakṣo rudrasya bhārata //
12.330.43
tato dadhīcivacanād dakṣayajñam apāharat
sasarja śūlaṃ krodhena prajvalantaṃ muhur muhuḥ //
12.330.44
tacchūlaṃ bhasmasāt kṛtvā dakṣayajñaṃ savistaram
āvayoḥ sahasāgacchad badary-āśramam antikāt
vegena mahatā pārtha patan nārāyaṇorasi //
12.330.45
tataḥ svatejasāviṣṭāḥ keśā nārāyaṇasya ha
babhūvur muñjavarṇās tu tato 'haṃ muñjakeśavān //
12.330.46
tac ca śūlaṃ vinirdhūtaṃ huṃkāreṇa mahātmanā
jagāma śaṃkarakaraṃ nārāyaṇasamāhatam //
12.330.47
atha rudra upādhāvat tāv ṛṣī tapasānvitau
tata enaṃ samuddhūtaṃ kaṇṭhe jagrāha pāṇinā
nārāyaṇaḥ sa viśvātmā tenāsya śitikaṇṭhatā //
12.330.48
atha rudravighātārtham iṣīkāṃ jagṛhe naraḥ
mantraiś ca saṃyuyojāśu so 'bhavat paraśur mahān //
12.330.49
kṣiptaś ca sahasā rudre khaṇḍanaṃ prāptavāṃs tadā
tato 'haṃ khaṇḍaparaśuḥ smṛtaḥ paraśukhaṇḍanāt //
12.330.50
arjuna uvāca:
asmin yuddhe tu vārṣṇeya trailokyamathane tadā
jayaṃ kaḥ prāptavāṃs tatra śaṃsaitan me janārdana //
12.330.51
śrī-bhagavān uvāca:
tayoḥ saṃlagnayor yuddhe rudranārāyaṇātmanoḥ
udvignāḥ sahasā kṛtsnā lokāḥ sarve 'bhavaṃs tadā //
12.330.52
nāgṛhṇāt pāvakaḥ śubhraṃ makheṣu suhutaṃ haviḥ
vedā na pratibhānti sma ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām //
12.330.53
devān rajas tamaś caiva samāviviśatus tadā
vasudhā saṃcakampe 'tha nabhaś ca vipaphāla ha //
12.330.54
niṣprabhāṇi ca tejāṃsi brahmā caivāsanāc cyutaḥ
agāc choṣaṃ samudraś ca himavāṃś ca vyaśīryata //
12.330.55
tasminn evaṃ samutpanne nimitte pāṇḍunandana
brahmā vṛto devagaṇair ṛṣibhiś ca mahātmabhiḥ
ājagāmāśu taṃ deśaṃ yatra yuddham avartata //
12.330.56
sāñjalipragraho bhūtvā caturvaktro niruktagaḥ_1
uvāca vacanaṃ rudraṃ lokānām astu vai śivam
nyasyāyudhāni viśveśa jagato hitakāmyayā //
12.330.57
yad akṣaram athā-vyaktam īśaṃ lokasya bhāvanam
kūṭasthaṃ kartṛnirdvaṃdvam akarteti ca yaṃ viduḥ //
12.330.58
vyaktibhāvagatasyāsya ekā mūrtir iyaṃ śivā
naro nārāyaṇaś caiva jātau dharmakulodvahau //
12.330.59
tapasā mahatā yuktau devaśreṣṭhau mahāvratau
ahaṃ prasādajas tasya kasmiṃścit kāraṇāntare
tvaṃ caiva krodhajas tāta pūrvasarge sanātanaḥ //
12.330.60
mayā ca sārdhaṃ varadaṃ vibudhaiś ca mahar2ṣibhiḥ
prasādayāśu lokānāṃ śāntir bhavatu māciram //
12.330.61
brahmaṇā tv evam uktas tu rudraḥ krodhāgnim utsṛjan
prasādayām āsa tato devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum
śaraṇaṃ ca jagāmādyaṃ vareṇyaṃ varadaṃ harim //
12.330.62
tato 'tha varado devo jitakrodho jitendriyaḥ
prītimān abhavat tatra rudreṇa saha saṃgataḥ //
12.330.63
ṛṣibhir brahmaṇā caiva vibudhaiś ca supūjitaḥ
uvāca devam īśānam īśaḥ sa jagato hariḥ //
12.330.64
yas tvāṃ vetti sa māṃ vetti yas tvām anu sa mām anu
nāvayor antaraṃ kiṃcin mā te bhūd buddhir anyathā //
12.330.65
adyaprabhṛti śrīvatsaḥ śūlāṅko 'yaṃ bhavatv ayam
mama pāṇyaṅkitaś cāpi śrīkaṇṭhas tvaṃ bhaviṣyasi //
12.330.66
evaṃ lakṣaṇam utpādya parasparakṛtaṃ tadā
sakhyaṃ caivā-tulaṃ kṛtvā rudreṇa sahitāv ṛṣī
tapas tepatur avyagrau visṛjya tridivaukasaḥ //
12.330.67
eṣa te kathitaḥ pārtha nārāyaṇajayo mṛdhe
nāmāni caiva guhyāni niruktāni ca bhārata
ṛṣibhiḥ kathitānīha yāni saṃkīrtitāni te //
12.330.68
evaṃ bahuvidhai rūpaiś carāmīha vasuṃdharām
brahmalokaṃ ca kaunteya golokaṃ ca sanātanam
mayā tvaṃ rakṣito yuddhe mahāntaṃ prāptavāñ jayam //
12.330.69
yas tu te so 'grato yāti yuddhe saṃpratyupasthite
taṃ viddhi rudraṃ kaunteya devadevaṃ kapardinam //
12.330.70
kālaḥ sa eva kathitaḥ krodhajeti mayā tava
nihatāṃs tena vai pūrvaṃ hatavān asi vai ripūn //
12.330.71
aprameyaprabhāvaṃ taṃ devadevam umāpatim
namasva devaṃ prayato viśveśaṃ haram avyayam //
Linked texts (3)
- Critical edition (BORI) — Sanskrit
- Vedāntasiddhāntasaṃgraha — Vanamālī Miśra 1660, Sanskrit
- Madhvamukhālaṃkāra — Vanamālī Miśra 1660, Sanskrit