The Great Epic of the Bhārata dynasty 12.180
Bhāratabhāvadīpa 12.180
- Language
- Sanskrit
12.180.1
bāndhavā iti | ājagaravratarūpāṃ svāsthyalakṣaṇāṃ pratiṣṭhāṃ kiṃ bāndhavaśabdopalakṣitā jātireva samarpayati pakṣiṇāmākāśagamanavat | kiṃ karma maṇimantrauṣadhisādhanādi | kiṃ vittaṃ vittasādhyaṃ yajñādi | uta prajñaiveti praśnaḥ ||
12.180.4
prajñāhīnaḥ svalpenāpi nimittena naśyati prajñāvāṃstu na kadācidityāha- atreti ||
12.180.5
rathena rathaghātena ||
12.180.6
ātmānaṃ dhairyaṃ tyaktvā | 'ātmā buddhau dhṛtau dehe' iti kośaḥ | jīvitārtho jīvitaprayojanam ||
12.180.7
akūjantaṃ mūrcchayā niḥśabdaṃ protkūjantamiti pāṭhe prakarṣeṇa ūcchvasantam ||
12.180.8
sarvaḥ devādirapi abhinandati vipratvamabhilakṣya nandati ||
12.180.9
śrotriyo'dhītavedaḥ | etat manuṣyatvāditrayaṃ doṣāt mauḍhyāt ||
12.180.10
sābhimānā mayedaṃ dhanaṃ labdhamityabhimāna eva dhanalābho na tu vastutaḥ kasyāpi dhanena sambandho'sti ’mā gṛdhaḥ kasyasviddhanam' iti śruteḥ | gṛdhaḥ gardhaṃ lobhaṃ mā kārṣīḥ | yatsantoṣaṇīyaṃ rūpam | tvaṃ svasya abhi manyase avamanyase mariṣyāmīti nirbandhanena nāśayase iti vā | yadi vā enamabhimaṃsye kanīyo'nnaṃ kariṣya ityabhipūrvasya manyaterhiṃsārthatvadarśanāt | yannābhimanyasa iti pāṭhe spaṣṭo'rthaḥ ||
12.180.13
na kaṣāma na nāśayāma ||
12.180.14
nikaṣanti kaṇḍūyanena ||
12.180.16
adhiṣṭhāya adhyāsya gāṃ pṛthivīṃ balīvardādi vā ātmani ātmabhoganimittam ||
12.180.17
alpaprāṇāḥ alpabalāḥ ||
12.180.20
adanti daśanti ||
12.180.21
akāryamiti | tiraścāmapi dehatyāgaḥ pāpāya kimuta viduṣāṃ samarthānāṃ nṛṇāmiti bhāvaḥ ||
12.180.22
madhye sthitā nātinīcetyarthaḥ ||
12.180.23
eke devādyāḥ anye paśvādyāḥ ekāntam atyantaṃ sukhaṃ kasyāpi nāsti | tṛṣṇāyā niravadhitvāt ||
12.180.24
tadevāha- manuṣyā ityādinā ||
12.180.25
tvamāḍhyo bhūtvā'pi brāhmaṇatvānna rājā bhaveḥ | nāpi daivataṃ yadi kadācidbhavestathāpi na tuṣyeriti yojyam | paricchidyaiva kāmānvai iti pāṭhe rājā naiva bhaveriti śeṣaḥ ||
12.180.27
astīti | śokādikaṃ tvayyevāsti ataḥ svagatenaiva harṣeṇa śokaṃ mārjayituṃ śaktasya te vṛthaiveyaṃ paridevanetyarthaḥ ||
12.180.28
harṣoddīpanaprakāramāha- parīti | kāmādīnāṃ mūlaṃ buddhīndriyagrāmaṃ śakuntāniva śarīrapañjare paricchidya nirudhya sthitasya bhayaṃ nāstītyuttareṇa sambandhaḥ ||
12.180.29
bhayābhāvo'pi kiṃ dvaitādarśanādvā dvaitābhāvādvetyāśaṅkya tatra dvaitābhāve hetuṃ dṛṣṭāntamukhenāha - neti | yathā dvitīyasya śirasastṛtīyasya pāṇervā svarūpeṇābhāvājjātu kadācicchedanaṃ tajjaṃ duḥkhaṃ nāsti tathā yaddvaitaṃ kālatraye'pi nāsti tato bhayamapi nāstītyarthaḥ | tathā ca | 'ato'nyadārtaṃ neha nānāsti kiñcana yanmadanyannāsti kasmānnu bibhemi' ityādidvaitābhāvapratipādikā śrutirabādhitā bhavati | duḥkhapratītistu svapnavadapyupapadyata iti na kaściddoṣaḥ ||
12.180.30
nanu pratyakṣeṇa śītoṣṇādibhayaṃ svapnavadabādhitaṃ dṛśyate tatkathaṃ bhayaṃ nāstīti lokadṛṣṭyā'pyāśaṅkyāha- neti | sparśasukhābhijñasyaivānubhūte viṣaye kāmo jāyate | buddhyādinirodhena rasajñānābhāvānna kvācidapi viṣaye kāmo jāyate'to buddhyādikṛtaṃ śītoṣṇādyapi tannirodhena nāstyevetyarthaḥ ||
12.180.31
arasajñasya kāmo na jāyata ityatra dṛṣṭāntamāha - neti | vāruṇyā madyasya | laṭvākhyapakṣimāṃsasya ca karmaṇi ṣaṣṭhyau | tvaṃ na smarasi brāhmaṇatvena tava tadrasagrahābhāvāt | bhakṣyo rasyo viṣayastābhyāmanyo na vidyate | tathāpi tvaṃ taddvayaṃ na smarasi ||
12.180.32
kasyacidrājādeḥ | yeṣāṃ yāni abhuktapūrvāṇi te tvayā ||
12.180.33
upasaṃharati- aprāśanamiti | prāśanādivarjananiyama eva puruṣasya śreyaḥ ||
12.180.34
daivādhīnatvācca sukhāderna tvayā śokaḥ kārya ityāha - pāṇimanta ityādinā | dāsatvaṃ vadhabandhādikaṃ hīnavṛttiḥ satyapi sāmarthye tadatyādaṃ cāṇḍālādidehaṃ nindyataramaniṣṭamapi daivabalātkārādeva prāṇināmaparihāryamiti ślokapañcakasya bhāvaḥ ||
12.180.39
tava tvitarāpekṣayā devamanukūlamastītyāha - dṛṣṭveti | kuṇīn hastavikalān pakṣahatān | ardhāṅgavātādinā naṣṭān | āmayāvino rogākrāntān | adhikaduḥkhān anyān dṛṣṭvā svayamātmānaṃ sukhinaṃ manyetetyarthaḥ ||
12.180.41
pravādena kalaṅkena apahāriṇā jātibhraṃśakareṇa ||
12.180.42
mukhyaṃ vivekaṃ cittaśuddhiṃ vā ||
12.180.45
vihārāya yathocitena yajñādinā vihartuṃ sunakṣatre puṣyādau | sārdhaślokaḥ ||
12.180.46
āsureṣu mūlāśleṣādiṣu ||
12.180.47
paṇḍitakaḥ kutsitaḥ paṇḍitaḥ | yato haitukaḥ | anārabdhadravyatvādityādibhirhetubhirākāśāderapi nityatvasādhanaparaḥ | vedanindakaḥ 'ato'nyadārtam' iti tadanityatvapratipādakasya vedasyāprāmāṇyakartā | īkṣā pratyakṣaṃ tāmanupravṛttā īkṣā anvīkṣā dhūmādidarśanena vahnyādyanumānaṃ tatpradhānām ānvīkṣikīṃ tarkavidyāṃ kaṇabhakṣākṣacaraṇādipraṇītaṃ śāstram | nirarthikāṃ puruṣārthacatuṣṭayaśūnyāṃ śrutyekagamyasya vastutattvasya nirṇayānupayoginīm ||
12.180.48
pravaditā prakarṣeṇa vaditā śruteranumānāvirodhenaiva prāmāṇyaṃ na svata iti vaditā | nanu nāstikānpratyetadvaktuṃ yuktaṃ yuktibalenaiva vedāprāṇyavādināṃ teṣāṃ nirasanīyatvāditi nāyaṃ doṣa ityata āha- saṃsatsu samīcīneṣu sādhuṣvapi hetumadeva vaktā na śrutimat | ākroṣṭā paruṣavāk | abhivaktā abhikramya vaktā | brahmavākyeṣu vedavākyeṣu vicāryamāṇeṣu ||
12.180.49
nāstikaḥ vedaprāmāṇyanindakaḥ sarvaśaṅkī svargādṛṣṭādisadbhāve'pi śaṅkāvān | svabhāvavādena cābhita ākṛṣyamāṇo'navasthita ityarthaḥ | kutarkamanādṛtya vedamārge eva tvayā sthātavyamiti bhāvaḥ ||
12.180.50
mama tu etadatyantaṃ prārthyamityāha - apīti | tasmāt hīnayonidātpāpānmukta iti śeṣaḥ ||
12.180.53
samavaikṣateti | divyajñānavatāṃ kāśyapādīnāmapi dehābhimānāveśādīdṛśī buddhirbhavati kimuta prākṛtānāmiti dehāveśo varjya iti bhāvaḥ | yathoktam - dehāveśātpramādyatīti ||
12.180.54
harivāhanam indram ||
Linked texts (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit