Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 12.180

Bhāratabhāvadīpa 12.180

Language
Sanskrit

12.180.1

bāndhavā iti | ājagaravratarūpāṃ svāsthyalakṣaṇāṃ pratiṣṭhāṃ kiṃ bāndhavaśabdopalakṣitā jātireva samarpayati pakṣiṇāmākāśagamanavat | kiṃ karma maṇimantrauṣadhisādhanādi | kiṃ vittaṃ vittasādhyaṃ yajñādi | uta prajñaiveti praśnaḥ ||

12.180.4

prajñāhīnaḥ svalpenāpi nimittena naśyati prajñāvāṃstu na kadācidityāha- atreti ||

12.180.5

rathena rathaghātena ||

12.180.6

ātmānaṃ dhairyaṃ tyaktvā | 'ātmā buddhau dhṛtau dehe' iti kośaḥ | jīvitārtho jīvitaprayojanam ||

12.180.7

akūjantaṃ mūrcchayā niḥśabdaṃ protkūjantamiti pāṭhe prakarṣeṇa ūcchvasantam ||

12.180.8

sarvaḥ devādirapi abhinandati vipratvamabhilakṣya nandati ||

12.180.9

śrotriyo'dhītavedaḥ | etat manuṣyatvāditrayaṃ doṣāt mauḍhyāt ||

12.180.10

sābhimānā mayedaṃ dhanaṃ labdhamityabhimāna eva dhanalābho na tu vastutaḥ kasyāpi dhanena sambandho'sti ’mā gṛdhaḥ kasyasviddhanam' iti śruteḥ | gṛdhaḥ gardhaṃ lobhaṃ mā kārṣīḥ | yatsantoṣaṇīyaṃ rūpam | tvaṃ svasya abhi manyase avamanyase mariṣyāmīti nirbandhanena nāśayase iti vā | yadi vā enamabhimaṃsye kanīyo'nnaṃ kariṣya ityabhipūrvasya manyaterhiṃsārthatvadarśanāt | yannābhimanyasa iti pāṭhe spaṣṭo'rthaḥ ||

12.180.13

na kaṣāma na nāśayāma ||

12.180.14

nikaṣanti kaṇḍūyanena ||

12.180.16

adhiṣṭhāya adhyāsya gāṃ pṛthivīṃ balīvardādi vā ātmani ātmabhoganimittam ||

12.180.17

alpaprāṇāḥ alpabalāḥ ||

12.180.20

adanti daśanti ||

12.180.21

akāryamiti | tiraścāmapi dehatyāgaḥ pāpāya kimuta viduṣāṃ samarthānāṃ nṛṇāmiti bhāvaḥ ||

12.180.22

madhye sthitā nātinīcetyarthaḥ ||

12.180.23

eke devādyāḥ anye paśvādyāḥ ekāntam atyantaṃ sukhaṃ kasyāpi nāsti | tṛṣṇāyā niravadhitvāt ||

12.180.24

tadevāha- manuṣyā ityādinā ||

12.180.25

tvamāḍhyo bhūtvā'pi brāhmaṇatvānna rājā bhaveḥ | nāpi daivataṃ yadi kadācidbhavestathāpi na tuṣyeriti yojyam | paricchidyaiva kāmānvai iti pāṭhe rājā naiva bhaveriti śeṣaḥ ||

12.180.27

astīti | śokādikaṃ tvayyevāsti ataḥ svagatenaiva harṣeṇa śokaṃ mārjayituṃ śaktasya te vṛthaiveyaṃ paridevanetyarthaḥ ||

12.180.28

harṣoddīpanaprakāramāha- parīti | kāmādīnāṃ mūlaṃ buddhīndriyagrāmaṃ śakuntāniva śarīrapañjare paricchidya nirudhya sthitasya bhayaṃ nāstītyuttareṇa sambandhaḥ ||

12.180.29

bhayābhāvo'pi kiṃ dvaitādarśanādvā dvaitābhāvādvetyāśaṅkya tatra dvaitābhāve hetuṃ dṛṣṭāntamukhenāha - neti | yathā dvitīyasya śirasastṛtīyasya pāṇervā svarūpeṇābhāvājjātu kadācicchedanaṃ tajjaṃ duḥkhaṃ nāsti tathā yaddvaitaṃ kālatraye'pi nāsti tato bhayamapi nāstītyarthaḥ | tathā ca | 'ato'nyadārtaṃ neha nānāsti kiñcana yanmadanyannāsti kasmānnu bibhemi' ityādidvaitābhāvapratipādikā śrutirabādhitā bhavati | duḥkhapratītistu svapnavadapyupapadyata iti na kaściddoṣaḥ ||

12.180.30

nanu pratyakṣeṇa śītoṣṇādibhayaṃ svapnavadabādhitaṃ dṛśyate tatkathaṃ bhayaṃ nāstīti lokadṛṣṭyā'pyāśaṅkyāha- neti | sparśasukhābhijñasyaivānubhūte viṣaye kāmo jāyate | buddhyādinirodhena rasajñānābhāvānna kvācidapi viṣaye kāmo jāyate'to buddhyādikṛtaṃ śītoṣṇādyapi tannirodhena nāstyevetyarthaḥ ||

12.180.31

arasajñasya kāmo na jāyata ityatra dṛṣṭāntamāha - neti | vāruṇyā madyasya | laṭvākhyapakṣimāṃsasya ca karmaṇi ṣaṣṭhyau | tvaṃ na smarasi brāhmaṇatvena tava tadrasagrahābhāvāt | bhakṣyo rasyo viṣayastābhyāmanyo na vidyate | tathāpi tvaṃ taddvayaṃ na smarasi ||

12.180.32

kasyacidrājādeḥ | yeṣāṃ yāni abhuktapūrvāṇi te tvayā ||

12.180.33

upasaṃharati- aprāśanamiti | prāśanādivarjananiyama eva puruṣasya śreyaḥ ||

12.180.34

daivādhīnatvācca sukhāderna tvayā śokaḥ kārya ityāha - pāṇimanta ityādinā | dāsatvaṃ vadhabandhādikaṃ hīnavṛttiḥ satyapi sāmarthye tadatyādaṃ cāṇḍālādidehaṃ nindyataramaniṣṭamapi daivabalātkārādeva prāṇināmaparihāryamiti ślokapañcakasya bhāvaḥ ||

12.180.39

tava tvitarāpekṣayā devamanukūlamastītyāha - dṛṣṭveti | kuṇīn hastavikalān pakṣahatān | ardhāṅgavātādinā naṣṭān | āmayāvino rogākrāntān | adhikaduḥkhān anyān dṛṣṭvā svayamātmānaṃ sukhinaṃ manyetetyarthaḥ ||

12.180.41

pravādena kalaṅkena apahāriṇā jātibhraṃśakareṇa ||

12.180.42

mukhyaṃ vivekaṃ cittaśuddhiṃ vā ||

12.180.45

vihārāya yathocitena yajñādinā vihartuṃ sunakṣatre puṣyādau | sārdhaślokaḥ ||

12.180.46

āsureṣu mūlāśleṣādiṣu ||

12.180.47

paṇḍitakaḥ kutsitaḥ paṇḍitaḥ | yato haitukaḥ | anārabdhadravyatvādityādibhirhetubhirākāśāderapi nityatvasādhanaparaḥ | vedanindakaḥ 'ato'nyadārtam' iti tadanityatvapratipādakasya vedasyāprāmāṇyakartā | īkṣā pratyakṣaṃ tāmanupravṛttā īkṣā anvīkṣā dhūmādidarśanena vahnyādyanumānaṃ tatpradhānām ānvīkṣikīṃ tarkavidyāṃ kaṇabhakṣākṣacaraṇādipraṇītaṃ śāstram | nirarthikāṃ puruṣārthacatuṣṭayaśūnyāṃ śrutyekagamyasya vastutattvasya nirṇayānupayoginīm ||

12.180.48

pravaditā prakarṣeṇa vaditā śruteranumānāvirodhenaiva prāmāṇyaṃ na svata iti vaditā | nanu nāstikānpratyetadvaktuṃ yuktaṃ yuktibalenaiva vedāprāṇyavādināṃ teṣāṃ nirasanīyatvāditi nāyaṃ doṣa ityata āha- saṃsatsu samīcīneṣu sādhuṣvapi hetumadeva vaktā na śrutimat | ākroṣṭā paruṣavāk | abhivaktā abhikramya vaktā | brahmavākyeṣu vedavākyeṣu vicāryamāṇeṣu ||

12.180.49

nāstikaḥ vedaprāmāṇyanindakaḥ sarvaśaṅkī svargādṛṣṭādisadbhāve'pi śaṅkāvān | svabhāvavādena cābhita ākṛṣyamāṇo'navasthita ityarthaḥ | kutarkamanādṛtya vedamārge eva tvayā sthātavyamiti bhāvaḥ ||

12.180.50

mama tu etadatyantaṃ prārthyamityāha - apīti | tasmāt hīnayonidātpāpānmukta iti śeṣaḥ ||

12.180.53

samavaikṣateti | divyajñānavatāṃ kāśyapādīnāmapi dehābhimānāveśādīdṛśī buddhirbhavati kimuta prākṛtānāmiti dehāveśo varjya iti bhāvaḥ | yathoktam - dehāveśātpramādyatīti ||

12.180.54

harivāhanam indram ||

Linked texts (1)