The Great Epic of the Bhārata dynasty 12.181
Bhāratabhāvadīpa 12.181
- Language
- Sanskrit
12.181.1
ājagaravratālābhe prajñaiva dehāveśanivṛttidvāreṇa heturityuktam | tatra prajñā vṛddheḥ pariṇāmaviśeṣaḥ sa ca kṣīradhivatsvabhāvādeva kālakrameṇa bhaviṣyatīti datteṣṭādervaiyarthyaṃ manvānaḥ śaṅkate - yadīti |
'śaraṇāgatasantrāṇaṃ bhūtānāmapyahiṃsanam bahirvedi ca yaddānaṃ dattamityabhidhīyate |
agnihotraṃ tapaḥ śaucaṃ vedānāṃ cānuśāsanam ātithyaṃ vaiśvadevaṃ ca iṣṭamityabhidhīyate ||’
datteṣṭe gṛhasthasya dharmaḥ | tapo vānaprasthasya | guruśuśrūṣā brahmacāriṇaḥ | yadi dattādikaṃ śubhādṛṣṭotpādanadvārā kālāntarīyaprajñāheturbhavati tattarhi me mahyamanuṣṭheyametaditi brūhi nocetsvabhāva eva śaraṇaṃ mametyarthaḥ ||
12.181.2
svabhāvavāde sarveṣāṃ bhautikānāmutpattyādau ekarūpaiva sāmagrī tathā ca hrasvadīrghasādhvasādhusukhaduḥkhādivaicitryaṃ jagati dṛśyamānaṃ nopapadyate'tastatrāvaśyaṃ karmajanyamadṛṣṭaṃ kāraṇamabhyupeyamiti matvā 'puṇyo vai puṇyena karmaṇā bhavati pāpaḥ pāpena' 'buddhiḥ karmānusāriṇī' iti śrutismṛtisiddhaṃ karmaṇaḥ sadasatprajñāhetutvamāha- ātmaneti | ātmanā buddhyā anarthaḥ kāmakrodhādistadyuktena kṛcchre duḥkhade narakādau vidhīyate bhoktumadhikriyate ||
12.181.3
mṛtebhyaḥ maraṇebhyaḥ pramṛtaṃ maraṇāntaram | avilambena punaḥ punarmriyanta ityarthaḥ | 'athaitayoḥ pathorna katareṇa ca na tānīmāni kṣudrāṇyasakṛdāvartīni' iti śruteḥ ||
12.181.5
hastau avāpyete praveśyete yasminniti hastāvāpo hastanigaḍastena nigaḍitāḥ santo nāstikāḥ rāṣṭrāddūrīkṛtāḥ vyālādimatsu vaneṣu gacchanti nigaḍitahastatvācca vyālādīnvārayitumaśaktāḥ atyantamudvegaṃ prāpnuvantītyarthaḥ | vyālo duṣṭagajaḥ ||
12.181.6
ātitheyam atithihitaṃ mṛṣṭānnadānādi | ātmavatāṃ jitacittānāṃ yogināṃ mārgaṃ devayānam | hastadakṣiṇaṃ hastopalakṣitena tatkartavyena dānādinā karmaṇā dakṣiṇam anukūlam ||
12.181.7
pulākāḥ gartoṣmaṇā bhaktasikthavannaṣṭabījabhāvāḥ pūtidhānyamiti yāvat | puttikā maśakāḥ kāraṇaṃ sukhādihetuḥ ||
12.181.8
śubhaprajñāheturapi dharma eva cettatra pravṛttirapi pūrvakarmāyatteti kiṃ puruṣakāreṇetyāśaṅkyāha - sṛśīghramiti | vidhānaṃ prākkarma dhāvantaṃ yatamānam anudhāvati phalapradānenānusarati anvayamuktvā vyatirekamāha - śete iti | yena yena yathā kṛtaṃ taṃ taṃ prati tathā prākkarma phaladamaphaladaṃ ca bhavati ||
12.181.9
karma prācīnaṃ chāyeva anuvidhīyate puruṣeṇa svasyānukūlaṃ kriyate anādau saṃsāre'nantānāṃ satāmasatāṃ vā karmaṇāmahaṃ pūrvamahaṃ pūrvamiti spardhayā svasvaphaladānāya yugapadupasthitānāṃ yadeva karma avikalaḥ puruṣakāro'nugṛhṇāti tadeva prabhavatītyarthaḥ ||
12.181.10
yeneti | bhuṅkte iti vartamānārthalaṭprayogeṇa aihikabhoge eva prākkarmaṇaḥ prābalyaṃ na tvāmuṣmikabhogārthāyāṃ yajñādipravṛttau | vidhipratiṣedhaśāstrānarthakyāpatterityarthaḥ | nityam aparihāryam ||
12.181.11
svakarmaṇaḥ phalaṃ svargapaśvādi tadeva nikṣeparūpaṃ vidhānena karmajanyādṛṣṭena rakṣitaṃ gauṇakarmībhūtaṃ bhūtagrāmaṃ prati kālaḥ samanukarṣati ||
12.181.17
samunnaṃ jalena klinnam undī kledane'sya niṣṭhāyāṃ rūpam | saṃyuktamiti pāṭhe maleneti śeṣaḥ | saṃsvinnamiti pāṭhe svedena malinam | karmaṇā kṣālanena upavāsaḥ viṣayatyāgaḥ anantakaṃ sukhaṃ mokṣaḥ ||
12.181.18
manorathāḥ jñānalābhaviṣayāḥ ||
12.181.19
prāptajñānā na kāryabrahmalokaṃ gacchanti kintu 'na tasya prāṇā utkrāmantyatraiva samavanīyante' iti tattvavidaḥ prāṇādīnāṃ pralayasya śuddhe pratyagātmanyeva śravaṇādātmā ca na draṣṭuṃ yogya ityāśayenāha - 'śakunānāmiti jñānavidāṃ brahmavidāṃ gatiḥ parāyaṇaṃ brahmaivetyarthaḥ 'brahmavidbrahmaiva bhavati' iti śruteḥ ||
12.181.20
upālambhaiḥ ākṣepavākyaiḥ vyatikramaiḥ aparādhaiḥ | alamuktaiḥ paryāptaṃ peśalaṃ kauśalayuktaṃ yathā syāttathā | satkarmabhiḥ sadvāsanodayātsādhvī prajñā samudetīti bhāvaḥ ||
Linked texts (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit