The Great Epic of the Bhārata dynasty 12.184
Bhāratabhāvadīpa 12.184
- Language
- Sanskrit
12.184.1
nanu caturmukhena manasā sṛṣṭāḥ pañca dhātava ākāśādayaḥ svāpnākāśādivadāntarāḥ santaḥ kathaṃ bāhyalokānāmāvarakā ityupapadyate ityāha- ta ete iti | yān brahmā'sṛjatte ete iti kathamityagrimeṇa sambandhaḥ | ete ke ye mahābhūtasañjñāḥ yaiśca lokā āvṛtā iti yojanā ||
12.184.2
tathā brahmaṇā sṛṣṭānāṃ jarāyujādīnāṃ caivaṃ pratyekaṃ mānasāni pañcabhūtāni santi | svapne taddarśanāt | tataśca kathaṃ brahmasṛṣṭānāmeva pañcānāṃ bhūtānāṃ mahābhūtatvaṃ nāsmadādisṛṣṭānāṃ bhūtatvaṃ yataḥ sarveṣāṃ mānasatvāviśeṣāt prātibhāsikatvena kṣudrabhūtatvam īśasṛṣṭānāṃ tu mahābhūtatvaṃ tathā ca prātibhāsikavyāvahārikayorbādhyābādhyayoḥ prapañcayorbheda eṣṭavya iti ākṣepturabhiprāyaḥ ||
12.184.3
amitatvameva mahacchabdārtho na tvabādhyatvamityāha- amitānāmiti | amiteṣu amitatvādityarthaḥ | yataḥ sambhavaṃ yānti tato hetorbhūtānītyarthaḥ | tataścānantatvotpannatvayorubhayatrāviśeṣāt na vyāvahārikaprātibhāsikayormahābhūtasaṅghayorbheda ityarthaḥ ||
12.184.4
kāryamātre vyāptiṃ pradarśayannamitatvamevāha- ceṣṭeti | khaṃ suṣiram atra śarīre dravo lohitādisaṅghātaḥ kaṭhinaṃ māṃsāsthyādi ||
12.184.5
śrotraṃ khaṃ ghrāṇaṃ pṛthivī raso rasanendriyaṃ jalaṃ sparśaḥ sparśanendriyaṃ tvak vāyuḥ dṛṣṭiścakṣurindriyaṃ tejaḥ śrotrādīnāṃ khādiguṇān śabdādīn pratigrāhakatvāt khādyātmakatvaṃ śrotrādīnāṃ khādyātmatvopapādanaṃ dṛṣṭāntasiddhyartham | tathā cāyaṃ prayogaḥ | meyamātārau samānajātīyau grāhyagrāhakatvāt śabdaśrotrādivaditi | tathā ca pramātuścetanābhinnatvena prameyasyāpi tathātvamiti advaitasiddhiḥ ||
12.184.6
nanu vṛkṣāṇāṃ prameyatve'pi na cetanābhinnatvaṃ dṛśyate'smadādivatteṣāṃ gatyādyabhāvenānindriyatvāttataścābhautikatvamiti na brahmaprabhavatvamapītyadvaitasiddhirityabhipretya vṛkṣāṇāṃ bhautikatvaṃ tāvannirasyati- pañcabhirityādinā ||
12.184.7
ūṣmādyabhāvādagnyādyabhāvamāha- anuṣmaṇāmiti ||
12.184.9
aprameyatvāt apratīyamānatvāt ||
12.184.10
vṛkṣāṇāmabhautikatvānindriyatvādikaṃ pariharaṃścetanatvamupapādayati - ghanānāmityādibhirnavabhiḥ ||
12.184.11
śīryata ityanena vajramaṇerapi matkuṇaśoṇitasparśāt śīryamāṇasya cetanatvaṃ vyākhyātam | evamekadeśe kampādidarśanādgoriva bhūmerapi tat draṣṭavyam ||
12.184.16
nālena nalikayā etena kṣīrādipāyinaḥ pāradāderapi cetanatvaṃ vyākhyātam ||
12.184.18
tena vṛkṣeṇa jarayati jarayataḥ ||
12.184.21
śarīriṇaḥ antargato'gnistejaḥ krodhacakṣurūṣmajāṭhararūpa iti pañcāgneyāḥ ||
12.184.22
śrotramindriyaṃ ghrāṇaṃ nāsārandhre koṣṭham annādisthānam ||
12.184.24
prāṇāt prāṇam āśritya praṇīyate gamanādi kāryate vyāyacchate balasādhyamudyamaṃ karoti ||
12.184.25
pratibhedāt uraḥkaṇṭhaśiraḥsthānabhedāt ||
12.184.26
bhūmeḥ bhūmyā ghrāṇarūpayā adbhya iti rasanena vāhinā vahanaśīlena vāyunā cakāreṇa ākāśena śrotrarūpeṇa śabdaṃ guṇaṃ vettītyapi draṣṭavyam ||
12.184.27
atra gandhādhikaraṇe gandhe vā'dhikaraṇasya tanmātratvāt | vistareṇa abhihitān vṛddhaiḥ guṇān bhedān ||
12.184.28
iṣṭaḥ kastūrikādau, aniṣṭaḥ śavādau, madhurau madhupuṣpādau kaṭuḥ marīcyādau, nirhārī sarvagandhābhibhāvako hiṅgvādau, saṃhataścitragandho'nekadravyakalkagataḥ, snigdhaḥ sadyastaptaghṛtādau, rūkṣaḥ sarṣapatailādau, viśadaḥ śālyanādau ||
12.184.29
pārthivaḥ pṛthivyāśrito mukhyo guṇaḥ, jyotiḥ pṛthivyādirūpaṃ vāyunā tvagindriyeṇa ||
12.184.30
guṇāḥ apradhānabhūtāḥ evaṃ jalādāvapyekaiko mukhyaḥ itare'pradhānā iti draṣṭavyam ||
12.184.31
kaṣāyaḥ bibhītakaphalādau ||
12.184.34
kṛṣṇakācakajjalādeḥ nīlāruṇaḥ mayūrapicchādeḥ kaṭhinādayaḥ sparśabhedā api cakṣuṣāpi nirṇetuṃ śakyā iti rūpamadhye paṭhitāḥ | tathāhi loṣṭhapāṣāṇasaṅghaṭṭe tannāśānāśābhyāṃ bālastayormṛdutvakaṭhinatve niścinoti evamanyatrāpi jñeyam ||
12.184.35
jyotirātmako rūpaguṇaḥ dvau guṇau yasminniti dviguṇaḥ ||
12.184.36
uṣṇaśītau ātapatuhinayoḥ | sukhaduḥkhe te eva kālabhedena snigdhaḥ putrādeḥ viśadaḥ uttamavastrādeḥ ||
12.184.37
kharamṛdpāṣāṇatūlādeḥ rūkṣaḥ kaṇṭakādeḥ laghutvagurutve tarkamate patanānumeye api paurāṇikamate tvagrāhye eva | tathāhi tamasyapi parīkṣakāḥ pāṇinā uttolyaiva palikasapādapalikayorāyatānāyatayorapi pramāṇaṃ niścinvanti | gurutara iti tarappratyayena gururapi ākṣipyate | tena dvādaśavidhaḥ | evamekādaśavidha ityapi paṭhanti ||
12.184.40
aiśvaryeṇa vyāpakatvena sthito'pi paṭahādiṣu abhivyajyate iti śeṣaḥ ||
12.184.41
eteṣāṃ ṣaḍjādīnām ||
12.184.42
evamiti bahuvidhaḥ ṣaḍjādibhedena tāramandrādibhedena vāyuguṇaiḥ kharamṛdusparśaiḥ | ayamarthaḥ - vivakṣuprayatnābhihataḥ koṣṭhyo'gnistatratyaṃ vāyuṃ prerayati sa ca yatnatāratamyena hṛdayakaṇṭhaśirodeśaṃ prāpya mandraṃ madhyamaṃ tāraṃ vā dhvanimutpādya hṛdayādideśājjihvāmūlādīni sthānāni prāpya nityān vibhūn varṇān mandratvādibhirdhvanidharmairanurañjitānakārādīnabhivyajya vegavattvasvābhāvyānmukhādbahirnirgato janakarṇavivaramanupraviśati tena ca saṃskṛtena tatratyaśrotreṇa taṃ śabdamanubhavati sa ca saṃskāro mukhajasya vāyorbāhyavāyunā'nukulyāddūrato vā prātikūlyātsamīpa eva vā bhittyādinā pratighātānnaiva vā giriguhādigatavāyunā pratisrotaḥ pravartanena dvirvā bhavati tadanusāreṇa śabdaṃ dūrato'pyanubhavati | samīpata eva vā naiva vā dvirvā śabdapratiśabdarūpeṇānubhavati | evaṃ vāyvabhighātatāratamyādbheryāradiśabdo'pi mandrādibhedenānubhūyate tadidamuktam | avyāhatairapratihatairvāyurguṇaiḥ sparśaiścetayate śabdaṃ jānāti na vetti vā śabdaṃ viṣamasthitairbhittyādinā prativātena vā'bhibhavāt | taṃ ca ebhirvāyuguṇaiḥ saha santaṃ cetayate iti adhyāhṛtya sambandhanīyam | viṣamāgatairiti pāṭhe'pi sa evārthaḥ | viṣamā gatīriti gauḍapāṭhastu prāmādikaḥ, tadevaṃ śabdābhivyaktiprajñaptayorbhinnakālatvānubhavānmadhye vīcītaraṅganyāyena śabdasantatirutpadyate | tatrāntyaśabda evaṃ gṛhyate iti kṣaṇikavādibandhavo vadanti bherīśabdo mayā śrutaḥ sa evāyaṃ prapāṭhaka ityabhedapratyabhijñābādhakapratyayaṃ vinā'pi bhrānta iti vadanti tadvidvāṃsa evālocayantu | te śabdādyutpādakā dhātavo dehārambhakāstvagādi golakāḥ dhātubhiḥ prāṇendriyaiḥ āpyāpyante ādita ārabhya saṃvardhyante annasukhasparśādyarpaṇena ślokadvayamekaṃ vākyam ||
12.184.44
tadevāha- āpa iti | ete'bādayaḥ śarīrasya mūlaṃ kathaṃ prāṇānvyāpya prāpya śukraśoṇitasaṃyoge hi prāṇo labdhavṛttiścet śarīraṃ niṣpadyate | anyathā yoniniṣiktamapi reto vyarthaṃ bhavati ||
Linked texts (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit