Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 12.184

Bhāratabhāvadīpa 12.184

Language
Sanskrit

12.184.1

nanu caturmukhena manasā sṛṣṭāḥ pañca dhātava ākāśādayaḥ svāpnākāśādivadāntarāḥ santaḥ kathaṃ bāhyalokānāmāvarakā ityupapadyate ityāha- ta ete iti | yān brahmā'sṛjatte ete iti kathamityagrimeṇa sambandhaḥ | ete ke ye mahābhūtasañjñāḥ yaiśca lokā āvṛtā iti yojanā ||

12.184.2

tathā brahmaṇā sṛṣṭānāṃ jarāyujā‌dīnāṃ caivaṃ pratyekaṃ mānasāni pañcabhūtāni santi | svapne taddarśanāt | tataśca kathaṃ brahmasṛṣṭānāmeva pañcānāṃ bhūtānāṃ mahābhūtatvaṃ nāsmadādisṛṣṭānāṃ bhūtatvaṃ yataḥ sarveṣāṃ mānasatvāviśeṣāt prātibhāsikatvena kṣudrabhūtatvam īśasṛṣṭānāṃ tu mahābhūtatvaṃ tathā ca prātibhāsikavyāvahārikayorbādhyābādhyayoḥ prapañcayorbheda eṣṭavya iti ākṣepturabhiprāyaḥ ||

12.184.3

amitatvameva mahacchabdārtho na tvabādhyatvamityāha- amitānāmiti | amiteṣu amitatvādityarthaḥ | yataḥ sambhavaṃ yānti tato hetorbhūtānītyarthaḥ | tataścānantatvotpannatvayorubhayatrāviśeṣāt na vyāvahārikaprātibhāsikayormahābhūtasaṅghayorbheda ityarthaḥ ||

12.184.4

kāryamātre vyāptiṃ pradarśayannamitatvamevāha- ceṣṭeti | khaṃ suṣiram atra śarīre dravo lohitādisaṅghātaḥ kaṭhinaṃ māṃsāsthyādi ||

12.184.5

śrotraṃ khaṃ ghrāṇaṃ pṛthivī raso rasanendriyaṃ jalaṃ sparśaḥ sparśanendriyaṃ tvak vāyuḥ dṛṣṭiścakṣurindriyaṃ tejaḥ śrotrādīnāṃ khādiguṇān śabdādīn pratigrāhakatvāt khādyātmakatvaṃ śrotrādīnāṃ khādyātmatvopapādanaṃ dṛṣṭāntasiddhyartham | tathā cāyaṃ prayogaḥ | meyamātārau samānajātīyau grāhyagrāhakatvāt śabdaśrotrādivaditi | tathā ca pramātuścetanābhinnatvena prameyasyāpi tathātvamiti advaitasiddhiḥ ||

12.184.6

nanu vṛkṣāṇāṃ prameyatve'pi na cetanābhinnatvaṃ dṛśyate'smadādivatteṣāṃ gatyādyabhāvenānindriyatvāttataścābhautikatvamiti na brahmaprabhavatvamapītyadvaitasiddhirityabhipretya vṛkṣāṇāṃ bhautikatvaṃ tāvannirasyati- pañcabhirityādinā ||

12.184.7

ūṣmādyabhāvādagnyādyabhāvamāha- anuṣmaṇāmiti ||

12.184.9

aprameyatvāt apratīyamānatvāt ||

12.184.10

vṛkṣāṇāmabhautikatvānindriyatvādikaṃ pariharaṃścetanatvamupapādayati - ghanānāmityādibhirnavabhiḥ ||

12.184.11

śīryata ityanena vajramaṇerapi matkuṇaśoṇitasparśāt śīryamāṇasya cetanatvaṃ vyākhyātam | evamekadeśe kampādidarśanādgoriva bhūmerapi tat draṣṭavyam ||

12.184.16

nālena nalikayā etena kṣīrādipāyinaḥ pāradāderapi cetanatvaṃ vyākhyātam ||

12.184.18

tena vṛkṣeṇa jarayati jarayataḥ ||

12.184.21

śarīriṇaḥ antargato'gnistejaḥ krodhacakṣurūṣmajāṭhararūpa iti pañcāgneyāḥ ||

12.184.22

śrotramindriyaṃ ghrāṇaṃ nāsārandhre koṣṭham annādisthānam ||

12.184.24

prāṇāt prāṇam āśritya praṇīyate gamanādi kāryate vyāyacchate balasādhyamudyamaṃ karoti ||

12.184.25

pratibhedāt uraḥkaṇṭhaśiraḥsthānabhedāt ||

12.184.26

bhūmeḥ bhūmyā ghrāṇarūpayā adbhya iti rasanena vāhinā vahanaśīlena vāyunā cakāreṇa ākāśena śrotrarūpeṇa śabdaṃ guṇaṃ vettītyapi draṣṭavyam ||

12.184.27

atra gandhādhikaraṇe gandhe vā'dhikaraṇasya tanmātratvāt | vistareṇa abhihitān vṛddhaiḥ guṇān bhedān ||

12.184.28

iṣṭaḥ kastūrikādau, aniṣṭaḥ śavādau, madhurau madhupuṣpādau kaṭuḥ marīcyādau, nirhārī sarvagandhābhibhāvako hiṅgvādau, saṃhataścitragandho'nekadravyakalkagataḥ, snigdhaḥ sadyastaptaghṛtādau, rūkṣaḥ sarṣapatailādau, viśadaḥ śālyanādau ||

12.184.29

pārthivaḥ pṛthivyāśrito mukhyo guṇaḥ, jyotiḥ pṛthivyādirūpaṃ vāyunā tvagindriyeṇa ||

12.184.30

guṇāḥ apradhānabhūtāḥ evaṃ jalādāvapyekaiko mukhyaḥ itare'pradhānā iti draṣṭavyam ||

12.184.31

kaṣāyaḥ bibhītakaphalādau ||

12.184.34

kṛṣṇakācakajjalādeḥ nīlāruṇaḥ mayūrapicchādeḥ kaṭhinādayaḥ sparśabhedā api cakṣuṣāpi nirṇetuṃ śakyā iti rūpamadhye paṭhitāḥ | tathāhi loṣṭhapāṣāṇasaṅghaṭṭe tannāśānāśābhyāṃ bālastayormṛdutvakaṭhinatve niścinoti evamanyatrāpi jñeyam ||

12.184.35

jyotirātmako rūpaguṇaḥ dvau guṇau yasminniti dviguṇaḥ ||

12.184.36

uṣṇaśītau ātapatuhinayoḥ | sukhaduḥkhe te eva kālabhedena snigdhaḥ putrādeḥ viśadaḥ uttamavastrādeḥ ||

12.184.37

kharamṛdpāṣāṇatūlādeḥ rūkṣaḥ kaṇṭakādeḥ laghutvagurutve tarkamate patanānumeye api paurāṇikamate tvagrāhye eva | tathāhi tamasyapi parīkṣakāḥ pāṇinā uttolyaiva palikasapādapalikayorāyatānāyatayorapi pramāṇaṃ niścinvanti | gurutara iti tarappratyayena gururapi ākṣipyate | tena dvādaśavidhaḥ | evamekādaśavidha ityapi paṭhanti ||

12.184.40

aiśvaryeṇa vyāpakatvena sthito'pi paṭahādiṣu abhivyajyate iti śeṣaḥ ||

12.184.41

eteṣāṃ ṣaḍjādīnām ||

12.184.42

evamiti bahuvidhaḥ ṣaḍjādibhedena tāramandrādibhedena vāyuguṇaiḥ kharamṛdusparśaiḥ | ayamarthaḥ - vivakṣuprayatnābhihataḥ koṣṭhyo'gnistatratyaṃ vāyuṃ prerayati sa ca yatnatāratamyena hṛdayakaṇṭhaśirodeśaṃ prāpya mandraṃ madhyamaṃ tāraṃ vā dhvanimutpādya hṛdayādideśājjihvāmūlādīni sthānāni prāpya nityān vibhūn varṇān mandratvādibhirdhvanidharmairanurañjitānakārādīnabhivyajya vegavattvasvābhāvyānmukhādbahirnirgato janakarṇavivaramanupraviśati tena ca saṃskṛtena tatratyaśrotreṇa taṃ śabdamanubhavati sa ca saṃskāro mukhajasya vāyorbāhyavāyunā'nukulyāddūrato vā prātikūlyātsamīpa eva vā bhittyādinā pratighātānnaiva vā giriguhādigatavāyunā pratisrotaḥ pravartanena dvirvā bhavati tadanusāreṇa śabdaṃ dūrato'pyanubhavati | samīpata eva vā naiva vā dvirvā śabdapratiśabdarūpeṇānubhavati | evaṃ vāyvabhighātatāratamyādbheryāradiśabdo'pi mandrādibhedenānubhūyate tadidamuktam | avyāhatairapratihatairvāyurguṇaiḥ sparśaiścetayate śabdaṃ jānāti na vetti vā śabdaṃ viṣamasthitairbhittyādinā prativātena vā'bhibhavāt | taṃ ca ebhirvāyuguṇaiḥ saha santaṃ cetayate iti adhyāhṛtya sambandhanīyam | viṣamāgatairiti pāṭhe'pi sa evārthaḥ | viṣamā gatīriti gauḍapāṭhastu prāmādikaḥ, tadevaṃ śabdābhivyaktiprajñaptayorbhinnakālatvānubhavānmadhye vīcītaraṅganyāyena śabdasantatirutpadyate | tatrāntyaśabda evaṃ gṛhyate iti kṣaṇikavādibandhavo vadanti bherīśabdo mayā śrutaḥ sa evāyaṃ prapāṭhaka ityabhedapratyabhijñābādhakapratyayaṃ vinā'pi bhrānta iti vadanti tadvidvāṃsa evālocayantu | te śabdādyutpādakā dhātavo dehārambhakāstvagādi golakāḥ dhātubhiḥ prāṇendriyaiḥ āpyāpyante ādita ārabhya saṃvardhyante annasukhasparśādyarpaṇena ślokadvayamekaṃ vākyam ||

12.184.44

tadevāha- āpa iti | ete'bādayaḥ śarīrasya mūlaṃ kathaṃ prāṇānvyāpya prāpya śukraśoṇitasaṃyoge hi prāṇo labdhavṛttiścet śarīraṃ niṣpadyate | anyathā yoniniṣiktamapi reto vyarthaṃ bhavati ||

Linked texts (1)