The Great Epic of the Bhārata dynasty 12.185
Bhāratabhāvadīpa 12.185
- Language
- Sanskrit
12.185.1
śarīrendriyādīnāṃ bhautikatvamuktam | vijñānaprāṇayorapi jñānakriyāśaktimatorbhautikatvaṃ cidātmano vyatiriktatvāpādanāyāha- pārthivamityādinā'dhyāyena | agnistejaḥ pārthivaṃ pṛthivībāhulyāt pāñcabhautikaṃ dehamāsādya śārīraḥ śarīrābhimānī prakāśātmā vijñānadhātuḥ | kathaṃ kena prakāreṇa bhavet | tathā'nilo vāyuḥ so'pi pārthivaṃ dhātumāsādya kathaṃ kena prakāreṇa vartayate dehaṃ ceṣṭayate ||
12.185.2
atrottaramagnirmūrdheti mantrārthamanusarannāha - vāyorityādinā kathayiṣyāmi agneḥ śārīratvam uktveti bhāvaḥ ||
12.185.3
mūrdhni sahasrāre sthitatvāt śreṣṭhatvādvā mūrdhānaṃ cidātmānam agnirvijñānātmā śritastadupādhitāṃ prāptaḥ san śarīraṃ paripālayan citpratibimbaṃ prāpya vijñānātmā śarīraṃ cetayatītyarthaḥ | prāṇarūpaḥ upādhistu tāvubhāvapi vyāpnotītyarthaḥ ||
12.185.4
saḥ cidvijñānaprāṇānāṃ saṅghāto janturjīvaḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ kāryakāraṇarūpāṇāmātmā cetayitā sanātanaḥ puruṣaḥ paraṃ brahma ca sa eva nirastopādhiḥ san sa evopādhipakṣapātī san bhūtānāṃ mana ādirūpo bhavati viṣayaśca śabdādiḥ sa eva ||
12.185.5
evamiti | sarvatra antarbahiśca sthitam | sarvaṃ prāṇena dehalīdīpavanmadhyasthena āntaraṃ vijñānaṃ bāhyaṃ dehendriyādikaṃ ca cālyata ityarthaḥ | pṛṣṭhataḥ jīvatvaprāptyanantaraṃ samānena | itthambhāve tṛtīyā samānavāyutvaṃ prāptaḥ ||
12.185.6
pāvakaṃ jāṭharamāśritaḥ san bastimūlaṃ mūtrāśayaṃ gudaṃ purīṣāśayaṃ ca svāṃ svāṃ pṛthaggamyā gatim āśrito bhavati | jāṭharasthaḥ samāno'śita pītādikaṃ pācayitvā svaṃ svaṃ sthānaṃ nayatītyarthaḥ | mūtraṃ śarīraṃ ceti pāṭhe tu mūtraśabdenaiva purīṣamapyupalakṣaṇīyam ||
12.185.7
karma gamanādi prayatnastadanukūlā ceṣṭā balaṃ bhārodyamanādau sāmarthyam | viduṣaḥ sakāśāt śrutveti śeṣaḥ ||
12.185.9
dhātuṣviti | dhātuṣu tvagādiṣu vitato vyāpto'gnirjāṭharaḥ | rasādīn vartayan pariṇamayan rasānannādīn dhātūṃstvagādīn doṣān pittādīn ||
12.185.10
kathaṃ vartayatīti tatrāha- apāneti | nābhoradho'pānaḥ ūrdhvaṃ prāṇaḥ tayormadhye nābhau prāṇāpānābhyāṃ mithaḥ saṃsargeṇa samānasañjñatvaṃ prāptābhyāṃ samāhitaḥ samuddīpitaḥ adhiṣṭhānaṃ nābhimaṇḍalaṃ samanvitaḥ samāśritaḥ pacati | annādikamiti śeṣaḥ | yadvā | samanvitaḥ ekībhāvena yuktaḥ samānatvaṃ gata ityarthaḥ | adhitiṣṭhati vyāpāravān bhavatyaneneti jīvanamannamadhiṣṭhānam ||
12.185.11
pakvamannaṃ kathaṃ dehaṃ vyāpnotītyata āha- āsyamiti | āsyamārabhya āsyādītyapi pāṭhaḥ | pāyuparyantaṃ yathā mahattaraṃ srotaḥ prāṇapravahaṇamārgaḥ prasiddhastaccānte gudasañjñitaṃ syāt tasmānmahāsrotasaḥ anyāni sarvāṇi srotāṃsi prāṇamārgāḥ nāḍīsañjñāḥ śarīraṃ vyāpya tiṣṭhantītyarthaḥ ||
12.185.12
taiḥ srotobhiḥ sarveṣvaṅgeṣu prāṇānāṃ sannipātāttatsahacāriṇo jāṭharavahnerapi sannipātaḥ saṅgamo bhavati | tatrānubhavaṃ pramāṇayati - ūṣmā ceti ||
12.185.13
prāṇāgryoḥ parasparoddīpakatvamāha- agnīti | agnervegena vahatītyagnivegavahaḥ prāṇaḥ | evaṃ prāṇo'pyagnivegaheturityāha- gudānta ityādinā | dṛṣṭaṃ ca loke'gnivegādbāṣpavāyuvṛddhirvāyuvegāccāgnivṛddhiriti | tathā ca prāṇarodhe sati jāṭharabhayanivṛtteḥ prāṇo roddhavya iti bhāvaḥ ||
12.185.14
jāṭharanirodhena sarveṣāmindriyāṇāṃ nirodho bhavatītyāśayenāha - pakveti | pakvāśayaḥ pakṣasthānam āmāśayaḥ apakvasthānaṃ nābhimadhye iti tātsthyājjāṭhare sarve prāṇāḥ sarvāṇīndriyāṇi ||
12.185.15
sarve rasāḥ hṛdayāt hṛdayaṃ prāpya daśabhiḥ prāṇaiḥ preritāḥ te ca prāṇādayaḥ pañcanāgakūrmakṛkaladevadattadhanañjayāśca pañca ||
12.185.16
eṣa āsyādipāyuparyanto yogānāṃ yogināṃ mārgaḥ | kimanena tiryagapi gantavyaṃ netyāha- yeneti | ke gacchanti ye mūrdhani suṣumnayā nāḍyā sahasrāraṃ prāpya tatrātmānam ādadhan āhitavantaḥ ||
12.185.17
adhyāyārthamupasaṃharati- evamiti | dehināṃ sarveṣu pracāreṣu buddhimanaḥkāryendriyanivartyeṣu viṣayeṣu prāṇādiṣu nimittabhūteṣu satsu vihitaḥ prāṇanirodharūpo yogastasminnanuṣṭhite sati nityaṃ sadrūpaṃ brahma samidhyate samyagbuddhyādyupādhijanitakāluṣyatyāgena dīpyate prakāśate | mantrārthastu- agnirvijñānaṃ mūrdhā citicchāyayā cidrūpaḥ san divo vyavaharataḥ prāṇavāyorapi kakucchreṣṭhaḥ | ayaṃ prāṇāgnicitāṃ saṅghātaḥ pṛthivyā dehasya patirjīvaḥ apāṃ retāṃsi śarīrāṇi annādiprāṇādirūpeṇa jāṭhararūpeṇa ca pācayan jinvati | puṣṇāti tena prāṇavijñānayornirodhe yadavaśiṣyate tadbrahmetyarthaḥ ||
Linked texts (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit