The Great Epic of the Bhārata dynasty 12.187
Bhāratabhāvadīpa 12.187
- Language
- Sanskrit
12.187.1
etaddūṣayati- na praṇāśa iti ||
12.187.2
na praṇaśyati na dṛśyate iti ca sambandhaḥ | adarśanamātrānna vastuno nāśāvadhāraṇam | dagdhendhanasyāgnerapi nāśāpatterityarthaḥ ||
12.187.3
iṣṭāpattimāśaṅkate- agneriti | anupalabdherubhayatrāpi tulyatvādagnerapi nāśa evetyarthaḥ ||
12.187.4
etadeva draḍhayati- naśyatītyeveti ||
12.187.5
samidhāmiti | dagdhendhanāgnivatsannevātmā dehanāśe sati saukṣmyānnopalabhyata ityarthaḥ ||
12.187.6
ākāśavatsarvagato nityaśca | jyotiḥ araṇistho'gniḥ | na ca tatrāsanneva agnirmanthanādutpadyata iti vācyam | asattvāviśeṣeṇa sarvataḥ sarvotpattiprasaṅgāt | tasmāttileṣu tailamivāraṇyādiṣvagniḥ sanneva yatnenābhivyajyate | na ca prāgyatnāddṛśyate sūkṣmatvādityarthaḥ ||
12.187.7
prāṇāniti | anirvijñānaṃ sa eva vijñānamayo jīvaḥ | vāyunaiva sandhāraṇamavasthānaṃ yasya | naśyati adarśanaṃ gacchati | ucchvāsasya vāyornigrahāt ||
12.187.8
ayanaṃ layasthānam ||
12.187.9
nigṛhītaḥ pavanaḥ dvayaṃ jalabhūmyākhyam ||
12.187.10
amūrtayaḥ adṛśyāḥ atasteṣāmapyabhāvāvadhāraṇaṃ duḥśakaṃ kimuta sūkṣmasya jīvasya jīvasyeti bhāvaḥ ||
12.187.11
nanvasattvavatvasattvamapi niścetumaśakyam | nityasya vastuno lakṣaṇādyabhāvāditi śaṅkate - yadīti | śarīriṣu śarīrākārapariṇāmavatsu saṅghāteṣu ||
12.187.12
pañceti | pañcabhūtātmake pañcaviṣayaratau pañcavijñānāni jñānakāraṇāni pañca cetanāni jñānāni ca yatra tasminpañcavijñānacetane ||
12.187.13
naivopalabhyate vrīhitaṇḍulavat ||
12.187.14
ajīvaṃ cetanāśūnyam | anyasyābhāvāccharīrameva cetanamityarthaḥ ||
12.187.15
māstu dehendriyasaṅghātaścetano yasminvyagre sati saṅghātaḥ sannikṛṣṭo'pi śabdādīnna gṛhṇāti tanmana eva ātmā'stvityāha caturbhiḥ - śṛṇotīti ||
12.187.19
uttaramāha- na pañceti | yathā śrotrādīnāṃ śabdādigrāhakatvena grāhyasajātīyaguṇāśrayatvena ākāśādirūpatvam | evaṃ mano'pi sarvaguṇagrāhakatvāt sarvaguṇāśrayatvena pāñcabhautikam | atastanna kiñcidbhūtebhyo'nyattattvāntaraṃ pāñcasādhāraṇatvāt | atastanna śarīranirvāhakaṃ kiṃ tu ekaḥ antarātmaiva śarīraṃ sthūlasūkṣmabhedena dvividhaṃ vahate cālayati ||
12.187.20
yaduktaṃ manaso'navadhānānna śṛṇoti tatrāha- pañcātmake iti | pañcabhūtātmake śarīre pañcaguṇāḥ yasmin tat tathā manastasya draṣṭā | mama manaḥ khinnamityanubhavāt | sa eva manodvārā sarvagātrānugataḥ | vyatirekamāha- tadviprayogātsuṣuptau samādhau vā dehaḥ sabuddhimanasko na vetti | dehādeścetanatve suptyādāvapi vedanamaparihāryaṃ syāt | tataścakṣuṣa iva manasā'pyanunmīlanādadarśane'pi na tasya karaṇatvavyāhatirityarthaḥ ||
12.187.21
yadā nirvātapradīpa iva dehāgnau śānte rūpādikaṃ nopalabhyate tadā naśyati mriyate deha eva na tu cetana ityarthaḥ ||
12.187.22
sthūladehanāśamuktvā sūkṣmasyāvināśamāha - āpa iti | āpomayam ambumayam | atrāpaśabdena sūkṣmabhūtasaṅghāto gṛhyate | tanmayaṃ sūtrātmanā vyāptamityarthaḥ | tasmāddehināmapi āpa eva mūrtirākṛtiḥ | tatrāpsu ātmā cidrūpaḥ puruṣaḥ mānasaḥ tadantargate manasi abhivyaktaḥ | sa evopādhiyogājjīvaḥ | sa eva brahmā pūrvoktaścaturmukho mukhyajīvaḥ | sārvajñyādimattvāt ||
12.187.23
sa evātmā prākṛtaiḥ triguṇātmakamūlaprakṛtervikārairguṇairindriyamanobhiḥ saṃyuktaḥ san kṣetraśaḥ jīva ityucyate | tathā ca śrutiḥ 'ātmendriyamanoyuktaṃ bhoktetyāhurmanīṣiṇaḥ' iti | ayameva paramātmetyāha- taireveti ||
12.187.24
taṃ paramaṃ sarvalokasya hitaṃ sukhaṃ tadātmakam 'etasyaivānandasyānyāni bhūtāni mātrāmupajīvanti' iti śruteḥ | tasminpūrvoktasthūlasūkṣmarūpe ||
12.187.25
kṣetrajñaṃ pratyagātmānaṃ tvamarthaṃ taṃ paramātmānaṃ tadarthaṃ jānīhi | kṣetrajñasya laukikasvarūpamāha- tama iti | yo'yamāvaraṇapravṛttiprakāśādyābhimānī kṣetrajñaḥ sa paramātmaivetyarthaḥ ||
12.187.26
sacetanaṃ cetanena sahitaṃ jīvaguṇaṃ jīvasya bhogopakaraṇaṃ dehendriyamanāṃsi sa jīvaguṇaḥ | ceṣṭate taṃ ca sarvaṃ sarvātmakaṃ brahma 'sarvaṃ samāpnoṣi tato'si sarvaḥ' iti nirvacanāt | ceṣṭayate dāruputrikāmiva sūtradhāraḥ | kīdṛśaṃ sarvam ataḥparaṃ saṃsāriṇo jīvādanyamasaṃsāriṇam ||
12.187.27
evaṃ nityasya vastunaḥ sattve siddhe jāto devadatto, mṛto devadatta ityādivyavahāro dehotpattināśamātrapara ityāha - na jīveti | daśārdhātā pañcatvaṃ śarīranāśa eva jīvasya maraṇamityucyate | 'jīvāpetaṃ vāva kiledaṃ mriyate na jīvo mriyate' iti śruteḥ ||
12.187.28
gūḍhaḥ dehendriyādiṣu līnaḥ | saṃvṛtaḥ yato'jñānenāvṛtaḥ | saḥ agryayā sūkṣmayā buddhyā ahaṃ brahmāsmīti vākyakaraṇakabuddhivṛttyā dṛśyate | āvarakājñānanāśapūrvakaṃ dehādibhyo viviktaḥ sākṣātkriyate ||
12.187.30
prasādena antarmukhatvarucyā sukhaṃ sukhābhinnam ānantyaṃ mokṣam ||
12.187.31
kutaḥ sṛṣṭamidaṃ viśvamityādipraghaṭṭakasya tātparyamāha - mānasa iti | yaḥ śarīreṣu jarāyujādiṣu mānaso manasyāvirbhūto'gniḥ agniriva prakāśātmā puruṣo jīva ityabhidhīyate laukikaiḥ | tasmādeva prajāpateḥ sarveśvarāt | eṣā sarvabhūtapratyakṣā sṛṣṭirbhūtā samutpannā | kiṃ vyavahārata idamucyate netyāha - adhyātmaviniścaye sati | ātmānamadhikṛtya pravṛtto viśiṣṭaḥ brahmavidyājanyasākṣātkāreṇa parokṣajñānādadhiko'hambrahmāsmīti niścayo'sandigdhāviparyastaṃ jñānaṃ tasmin sati | tattvāvidāṃ svapnasamaiṣā dṛṣṭisamasamayā sṛṣṭirmūḍhairvajrapañjaravadatyabhyāsāttāttvikyeveti niściteti bhāvaḥ ||
Linked texts (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit