Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 12.187

Bhāratabhāvadīpa 12.187

Language
Sanskrit

12.187.1

etaddūṣayati- na praṇāśa iti ||

12.187.2

na praṇaśyati na dṛśyate iti ca sambandhaḥ | adarśanamātrānna vastuno nāśāvadhāraṇam | dagdhendhanasyāgnerapi nāśāpatterityarthaḥ ||

12.187.3

iṣṭāpattimāśaṅkate- agneriti | anupalabdherubhayatrāpi tulyatvādagnerapi nāśa evetyarthaḥ ||

12.187.4

etadeva draḍhayati- naśyatītyeveti ||

12.187.5

samidhāmiti | dagdhendhanāgnivatsannevātmā dehanāśe sati saukṣmyānnopalabhyata ityarthaḥ ||

12.187.6

ākāśavatsarvagato nityaśca | jyotiḥ araṇistho'gniḥ | na ca tatrāsanneva agnirmanthanādutpadyata iti vācyam | asattvāviśeṣeṇa sarvataḥ sarvotpattiprasaṅgāt | tasmāttileṣu tailamivāraṇyādiṣvagniḥ sanneva yatnenābhivyajyate | na ca prāgyatnāddṛśyate sūkṣmatvādityarthaḥ ||

12.187.7

prāṇāniti | anirvijñānaṃ sa eva vijñānamayo jīvaḥ | vāyunaiva sandhāraṇamavasthānaṃ yasya | naśyati adarśanaṃ gacchati | ucchvāsasya vāyornigrahāt ||

12.187.8

ayanaṃ layasthānam ||

12.187.9

nigṛhītaḥ pavanaḥ dvayaṃ jalabhūmyākhyam ||

12.187.10

amūrtayaḥ adṛśyāḥ atasteṣāmapyabhāvāvadhāraṇaṃ duḥśakaṃ kimuta sūkṣmasya jīvasya jīvasyeti bhāvaḥ ||

12.187.11

nanvasattvavatvasattvamapi niścetumaśakyam | nityasya vastuno lakṣaṇādyabhāvāditi śaṅkate - yadīti | śarīriṣu śarīrākārapariṇāmavatsu saṅghāteṣu ||

12.187.12

pañceti | pañcabhūtātmake pañcaviṣayaratau pañcavijñānāni jñānakāraṇāni pañca cetanāni jñānāni ca yatra tasminpañcavijñānacetane ||

12.187.13

naivopalabhyate vrīhitaṇḍulavat ||

12.187.14

ajīvaṃ cetanāśūnyam | anyasyābhāvāccharīrameva cetanamityarthaḥ ||

12.187.15

māstu dehendriyasaṅghātaścetano yasminvyagre sati saṅghātaḥ sannikṛṣṭo'pi śabdādīnna gṛhṇāti tanmana eva ātmā'stvityāha caturbhiḥ - śṛṇotīti ||

12.187.19

uttaramāha- na pañceti | yathā śrotrādīnāṃ śabdādigrāhakatvena grāhyasajātīyaguṇāśrayatvena ākāśādirūpatvam | evaṃ mano'pi sarvaguṇagrāhakatvāt sarvaguṇāśrayatvena pāñcabhautikam | atastanna kiñcidbhūtebhyo'nyattattvāntaraṃ pāñcasādhāraṇatvāt | atastanna śarīranirvāhakaṃ kiṃ tu ekaḥ antarātmaiva śarīraṃ sthūlasūkṣmabhedena dvividhaṃ vahate cālayati ||

12.187.20

yaduktaṃ manaso'navadhānānna śṛṇoti tatrāha- pañcātmake iti | pañcabhūtātmake śarīre pañcaguṇāḥ yasmin tat tathā manastasya draṣṭā | mama manaḥ khinnamityanubhavāt | sa eva manodvārā sarvagātrānugataḥ | vyatirekamāha- tadviprayogātsuṣuptau samādhau vā dehaḥ sabuddhimanasko na vetti | dehādeścetanatve suptyādāvapi vedanamaparihāryaṃ syāt | tataścakṣuṣa iva manasā'pyanunmīlanādadarśane'pi na tasya karaṇatvavyāhatirityarthaḥ ||

12.187.21

yadā nirvātapradīpa iva dehāgnau śānte rūpādikaṃ nopalabhyate tadā naśyati mriyate deha eva na tu cetana ityarthaḥ ||

12.187.22

sthūladehanāśamuktvā sūkṣmasyāvināśamāha - āpa iti | āpomayam ambumayam | atrāpaśabdena sūkṣmabhūtasaṅghāto gṛhyate | tanmayaṃ sūtrātmanā vyāptamityarthaḥ | tasmāddehināmapi āpa eva mūrtirākṛtiḥ | tatrāpsu ātmā cidrūpaḥ puruṣaḥ mānasaḥ tadantargate manasi abhivyaktaḥ | sa evopādhiyogājjīvaḥ | sa eva brahmā pūrvoktaścaturmukho mukhyajīvaḥ | sārvajñyādimattvāt ||

12.187.23

sa evātmā prākṛtaiḥ triguṇātmakamūlaprakṛtervikārairguṇairindriyamanobhiḥ saṃyuktaḥ san kṣetraśaḥ jīva ityucyate | tathā ca śrutiḥ 'ātmendriyamanoyuktaṃ bhoktetyāhurmanīṣiṇaḥ' iti | ayameva paramātmetyāha- taireveti ||

12.187.24

taṃ paramaṃ sarvalokasya hitaṃ sukhaṃ tadātmakam 'etasyaivānandasyānyāni bhūtāni mātrāmupajīvanti' iti śruteḥ | tasminpūrvoktasthūlasūkṣmarūpe ||

12.187.25

kṣetrajñaṃ pratyagātmānaṃ tvamarthaṃ taṃ paramātmānaṃ tadarthaṃ jānīhi | kṣetrajñasya laukikasvarūpamāha- tama iti | yo'yamāvaraṇapravṛttiprakāśādyābhimānī kṣetrajñaḥ sa paramātmaivetyarthaḥ ||

12.187.26

sacetanaṃ cetanena sahitaṃ jīvaguṇaṃ jīvasya bhogopakaraṇaṃ dehendriyamanāṃsi sa jīvaguṇaḥ | ceṣṭate taṃ ca sarvaṃ sarvātmakaṃ brahma 'sarvaṃ samāpnoṣi tato'si sarvaḥ' iti nirvacanāt | ceṣṭayate dāruputrikāmiva sūtradhāraḥ | kīdṛśaṃ sarvam ataḥparaṃ saṃsāriṇo jīvādanyamasaṃsāriṇam ||

12.187.27

evaṃ nityasya vastunaḥ sattve siddhe jāto devadatto, mṛto devadatta ityādivyavahāro dehotpattināśamātrapara ityāha - na jīveti | daśārdhātā pañcatvaṃ śarīranāśa eva jīvasya maraṇamityucyate | 'jīvāpetaṃ vāva kiledaṃ mriyate na jīvo mriyate' iti śruteḥ ||

12.187.28

gūḍhaḥ dehendriyādiṣu līnaḥ | saṃvṛtaḥ yato'jñānenāvṛtaḥ | saḥ agryayā sūkṣmayā buddhyā ahaṃ brahmāsmīti vākyakaraṇakabuddhivṛttyā dṛśyate | āvarakājñānanāśapūrvakaṃ dehādibhyo viviktaḥ sākṣātkriyate ||

12.187.30

prasādena antarmukhatvarucyā sukhaṃ sukhābhinnam ānantyaṃ mokṣam ||

12.187.31

kutaḥ sṛṣṭamidaṃ viśvamityādipraghaṭṭakasya tātparyamāha - mānasa iti | yaḥ śarīreṣu jarāyujādiṣu mānaso manasyāvirbhūto'gniḥ agniriva prakāśātmā puruṣo jīva ityabhidhīyate laukikaiḥ | tasmādeva prajāpateḥ sarveśvarāt | eṣā sarvabhūtapratyakṣā sṛṣṭirbhūtā samutpannā | kiṃ vyavahārata idamucyate netyāha - adhyātmaviniścaye sati | ātmānamadhikṛtya pravṛtto viśiṣṭaḥ brahmavidyājanyasākṣātkāreṇa parokṣajñānāda‌dhiko'hambrahmāsmīti niścayo'sandigdhāviparyastaṃ jñānaṃ tasmin sati | tattvāvidāṃ svapnasamaiṣā dṛṣṭisamasamayā sṛṣṭirmūḍhairvajrapañjaravadatyabhyāsāttāttvikyeveti niściteti bhāvaḥ ||

Linked texts (1)