The Great Epic of the Bhārata dynasty 12.190
Bhāratabhāvadīpa 12.190
- Language
- Sanskrit
12.190.1
śuklo brāhmaṇadharmaḥ kṛṣṇaḥ śūdradharma iti prāguktam | tatra śuklakṛṣṇayoḥ svarūpe vivinakti - satyamiti | satyaṃ satyavastuprāpakam | brahma vedaḥ, tapaḥ svadharmānuṣṭhānaṃ, satyena brahmataporūpeṇa ||
12.190.2
anṛtaṃ tadviparītamavaidikaṃ yatheṣṭācaraṇaṃ prakāśaṃ svargaṃ tamaḥ avidyādirūpo viparyayastena grastāḥ tamasā mūlājñānena ||
12.190.3
svargo devatvam | prakāśaḥ sattvaprāpyaḥ, narakaṃ tiryaktvaṃ tamoguṇena satyānṛtaṃ mānuṣatvaṃ tadubhayamiśraṇena ||
12.190.4
satyānṛte iti dharmādharmau prakāśatamasī sukhaduḥkhe iti sambandhaḥ ||
12.190.5
ślokaṃ vyācaṣṭe tatreti ||
12.190.7
bhūtānāṃ saṃsāriṇāṃ yatsukhaṃ putrapariṣvaṅgādijaṃ tat anityam ataḥ sukhārthaṃ na yateta kiṃ tu duḥkhasyaupādhikasya vimokṣārthameva yateta ||
12.190.8
tatkiṃ nityaṃ sukhaṃ nāstyevetyāśaṅkya sadapi prakāśata iti sadṛṣṭāntamāha - rāhviti | naśyate antarhitaṃ bhavati ||
12.190.9
pravṛttayaḥ dṛṣṭādṛṣṭaphalāḥ abhidhīyante vede | na hyataḥ trivargaphalāt paraṃ sa eva anityasukhameva ātmaguṇaviśeṣastārkikābhimataḥ | dharmārthau guṇabhūtau yasya pradhānabhūtasya sukhasya tadarthaḥ ārambhaḥ ārabhyata iti vyutpattyā dharmādiḥ | anuṣṭheya itiḥ śeṣaḥ | yatastaddhetuḥ dharmaheturasya sukhasyotpattirabhivyaktiḥ ārambhastrivargasya rāhugrastenduprakāśavat sato'pi tamasā aprakāśamānasya sukhasya abhivyaktaye sarvo'pyārambha ityarthaḥ ||
12.190.10
sukhārtha ārambha ityatra śaṅkate- yadetaditi | sukhānāṃ paramā sthitiḥ nityaṃ sattvam | sukhānna paramastīti pāṭhāntaraṃ nopagṛhṇīmo nityasukhasyānupalambhāt | anityasya sukhasya tucchatvamāha - na hīti | mahati yogaiśvarye ||
12.190.11
nityasya sukhasyānupalambhe hetumupanyasyannetannirākaroti - atrocyate ityādinā | anṛtāt sattvātsattvābhyāmanirvacanīyādajñānāt tamaḥ avidyā anityāśuciduḥkharupeṣu dehādiṣu nityatvaśucitvasukhatvabuddhirūpo viparyāsaḥ ||
12.190.12
asya viparyāsasyābhāve nityaṃ sukhaṃ prakāśata ityāha- yastvetairiti | etadeva svargapadābhidheyamityāha- na caita ityādinā | tasmātsvargārthināṃ pravṛttiḥ sukhārthaiveti yuktamuktaṃ- sukhānna paramastīti ||
12.190.15
aihikaṃ sukhaṃ tucchīkṛtya yathā svargārthaṃ sarve buddhimantaḥ pravartante evaṃ svargamapi kṣayiṣṇutvena tucchīkṛtya buddhimattarā mokṣasukhārthaṃ yatanta ityāha - pṛthivīti | sarvabhūtānāṃ janitrī avidyā pṛthivīva pṛthivī sarveṣāṃ kleśānāṃ kṣetrabhūtā yathā'trānubhūyate tadvidhāḥ anantakleśasantatikṣetrabhūtāstatra svarge striyaḥ santi | yathā'tra pumānavidyāvānanekakleśabhājanaṃ tathā tatra prajāpatiḥ | 'tasyāpi so'bibhet sa nārabhata prajāpatirvai svāṃ duhitaramabhyadhyāyattasya rudraḥ śiro'harat madhukaiṭabhau taṃ hantumudyatau | yakṣarākṣasāstaṃ yamitumudyatāḥ' ityādiśrutismṛtibhistasyāpi bhayāratyādipratipādanāt | etāvāṃstu viśeṣaḥ - atra śukraṃ janmāntarabījaṃ vāsanājālaṃ puṇyāpuṇyamayam | tatra tu tejomayaṃ kevalaṃ puṇyamayamiti | evaṃ ca nirupādhisukhameva paramaḥ puruṣārthaḥ na svarga iti sādhayatā mokṣasya nirviṣayasukhātmatvamuktam ||
Linked texts (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit