The Great Epic of the Bhārata dynasty 12.193
Bhāratabhāvadīpa 12.193
- Language
- Sanskrit
12.193.1
saṅkṣepeṇa prāguktamācāraṃ yogaṃ ca vistareṇa pratipādayitumadhyāyatrayamārabhyate - ācārasya vidhiṃ tātetyādi ||
12.193.2
ācāro lakṣaṇaṃ jñāpakaṃ yeṣāṃ yata ācāraṃ jijñāsase'taḥ sādhurasīti bhāvaḥ ||
12.193.4
śaucaṃ kṛtvā upaspṛśya ācamya nadīṃ taret avagāhet tatastarpaṇamiti sambandhaḥ ||
12.193.5
japetsāvitrāṃ sandhyām upalakṣya tiṣṭhan upatiṣṭheta ca svagṛhyoktairmantraiḥ itarāṃ paścimām ||
12.193.6
pañca pādau pāṇī mukhaṃ ceti pañca ārdrāṇi yasya bhojanam annam annabhakṣyān odanam apūpādīṃśca ||
12.193.7
ārdrapāṇiḥ kṛtottarāpośana ityarthaḥ | nārdrapāṇirityapapāṭhaḥ ||
12.193.8
śuciṃ deśaṃ yajñādiśālāṃ caityaṃ devatāyatanam ||
12.193.9
sāmānyaṃ sādhāraṇaṃ pākabhedaṃ na kuryādityarthaḥ ||
12.193.10
tathā kurvan yathā kālabhojī upavāsaphalaṃ labhetetyarthaḥ ||
12.193.12
brāhmaṇabhuktāvaśiṣṭaṃ māturhṛdayamiva hitakaraṃ kṛtaṃ dhātrā tat ye upāsate te satyaṃ brahma samāsate āsādayanti | āhāraśuddhau sattvaśuddhiḥ sattvaśuddhau dhruvā smṛtiḥ smṛtilambhe sarvagranthīnāṃ vipramokṣa iti krameṇa āhāraśuddherbrahmaprāpakatvaśruteḥ ||
12.193.13
śaṅkuśukaḥ kīlabaddhaśukavat parādhīno vṛthāpaṇḍito vā | dantyādipāṭhe saṃśleṣakaḥ kāmalobhādivaśaḥ kuśakusasaṃśleṣaṇārthau daivādikau | dantyadvayavāneva mukhyaḥ pāṭhaḥ | saṅkusuko vikusuka iti mantravarṇāt | asthiraḥ pāpo vā | yadvā'mṛtaṃ brāhmaṇocchiṣṭamityasya praśaṃsārthaṃ hiṃsāmayaṃ yāgādi karma nindyate - loṣṭheti | loṣṭhamadīṃ yajñiyavedikaraṇārthaṃ, tṛṇacchedī barhirāharaṇārthaṃ, nakhakhādī nakhaiśchittvā chittvā yajñaśeṣaṃ māṃsaṃ khādatīti tathā | nityocchiṣṭaṃ nityasomapānam | 'pitā pitāmaho vā'pi somaṃ yasya na pītavān | sa vai durbrāhmaṇo nāma' ityukteḥ | tena ucchiṣṭaḥ somapāyī saṅkusukaḥ phalābhiṣvaṅgī mahadāyurbrahma ||
12.193.14
yajuṣā yajurvedavidā'dhvaryuṇā māṃsaṃ yajñiyamapi nivṛtto na bhakṣayet | vṛthā māṃsam asaṃskṛtamāṃsaṃ pṛṣṭhamāṃsaṃ caramamāṃsaṃ śrāddhaśeṣamityarthaḥ | 'pṛṣṭhaṃ caramamātre syāt' iti viśvaḥ | etena hiṃsāyukto dharmo na kartavya ityuktam ||
12.193.15
kiṃ tarhi gṛhasthena kartavyamata āha - sveti | kāmyaṃ kamanīyaṃ karma bhikṣācaryaṃ tasya phalam annādi gurūṇāṃ pitrādīnām ||
12.193.17
dharmyam ṛtukālikaṃ guhye rahasi ||
12.193.18
hṛdayaṃ rahasyaṃ tīrthaṃ guruḥ śuciḥ agniḥ āryakṛtaṃ śiṣṭācaritaṃ sarvaṃ caukṣyaṃ praśastaṃ svārthe ṣyañ | vālaṃ gopuccham ||
12.193.19
pradiṣṭaṃ kartavyatvenopadiṣṭam ||
12.193.20
kriyāpathe śrautasmārtakarmānuṣṭhāne dakṣiṇaṃ pāṇimuddharet yajñopavītī bhavet | 'ajinaṃ vāso vā dakṣiṇata upavīya dakṣiṇabāhumuddharate'vadhatte sevyamiti yajñopavītametadeva viparītaṃ prācīnāvītam' iti śruteḥ ||
12.193.21
sāyamiti sārdhaḥ ślokaḥ | viprāṇāṃ pūjanameva uttamaṃ puṇyam uttamā kṛṣiśca tadvat dṛṣṭaphalamityarthaḥ | bādyate sthirīkriyate badasthairye iti dhātuḥ | sadhakāraḥ pāṭhaḥ prāmādikaḥ | sasyānāṃ dhānyānāṃ bahukāraṃ bahulīkaraṇaṃ ca tadeva gavām indriyāṇāṃ vāhye prāpye vāhaḥ prāpaṇaṃ divyastryannapānādīṣṭaprāptirapi viprāṇāṃ pūjanameva paṇyādivadeṣṭavyamityarthaḥ ||
12.193.22
pūjanaprakāramāha - sampannamiti | bhojane dayimāne sampannamiti brūyāt dātā susampannamiti pratigrahītā brūyādityarthāt jñeyam | evamuttaratra sutarpaṇamiti pratigrahītā śṛtamiti dātā saśrṛtamityanyaḥ | yavāgvāṃ drutaudane kṛsare dvidalena saha pācite odane ||
12.193.23
samprāpte kṛte sati viprāṇām abhinandanaṃ vandanādinā santoṣaṇaṃ kāryamiti śeṣaḥ | kīdṛśam abhinandanaṃ vyādhitānāmāyuṣyam āyuṣkaram ||
12.193.24
pratyādityam ādityābhimukho na meheta na mūtramutsṛjet śakṛtpurīṣam ||
12.193.25
avarāṇāṃ kaniṣṭhānāṃ samānānāṃ tulyānām ||
12.193.26
āryavṛttaṃ sevyamityuktaṃ taccābhivādanādirūpaṃ dambhenāpi kartuṃ śakyamiti kathamāryatvaniścayastatrāha - hṛdayāmiti vaikṛtaṃ netrādivikāraḥ pāpaṃ hṛdayamākhyāti | yathoktaṃ 'netravaktravikāreṇa jñāyate'ntargataṃ manaḥ' iti gūhamānāḥ pāpam ||
12.193.28
pāpeneti | pāpaṃ pāpinaṃ pāpaṃ prakāśanīyaṃ dharmastu gopanīya ityarthaḥ ||
12.193.29
nivartamānasya aśāstrasthasya abudhamiti cchedaḥ ||
12.193.30
maraṇaṃ kartṛ ||
12.193.31
mānasaṃ manonirvartyam manasā śivamityasya sarvabhūtebhyo'bhayaṃ dadyādityarthaḥ ||
12.193.32
eka iti | dharmaṃ dhyānayogaṃ nanu 'sahobhau caratāṃ dharmam' iti vidherdampatyoragnihotrādidharmo vihitastatkathamucyate eka evetītyāśaṅkyāha - nāsti dharme sahāyateti stryāderiti śeṣaḥ | kā tarhi vidhergatirityata āha - kevalamiti | manasi dharmaśūnye bāhyasahāyo vidhiprāpto'pyanarthaka ityarthaḥ | yathoktam -
'manasaiva kṛtaṃ rāma na śarīrakṛtaṃ kṛtam |
yenaivāliṅgyate kāntā tenaivāliṅgyate sutā ||'
iti | tasmāt stryādisāpekṣaṃ dharmamanādṛtya mānasike yogadharme eva mano dadhyāditi bhāvaḥ ||
12.193.33
etameva stauti - dharma iti | yonirutpattipralayasthānam | devatvamanuṣyatvādiprāpako dharma ityarthaḥ | teṣāmeva devamanuṣyāṇām | divi hārdākāśākhye brahmaloke amṛtaṃ kaivalyakāraṇaṃ dharma eva | tathā pretyabhāve apūrvadehaprāptau dharmādeva sukhaṃ tairdharmakartṛbhiḥ ||
Linked texts (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit