Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 12.193

Bhāratabhāvadīpa 12.193

Language
Sanskrit

12.193.1

saṅkṣepeṇa prāguktamācāraṃ yogaṃ ca vistareṇa pratipādayitumadhyāyatrayamārabhyate - ācārasya vidhiṃ tātetyādi ||

12.193.2

ācāro lakṣaṇaṃ jñāpakaṃ yeṣāṃ yata ācāraṃ jijñāsase'taḥ sādhurasīti bhāvaḥ ||

12.193.4

śaucaṃ kṛtvā upaspṛśya ācamya nadīṃ taret avagāhet tatastarpaṇamiti sambandhaḥ ||

12.193.5

japetsāvitrāṃ sandhyām upalakṣya tiṣṭhan upatiṣṭheta ca svagṛhyoktairmantraiḥ itarāṃ paścimām ||

12.193.6

pañca pādau pāṇī mukhaṃ ceti pañca ārdrāṇi yasya bhojanam annam annabhakṣyān odanam apūpādīṃśca ||

12.193.7

ārdrapāṇiḥ kṛtottarāpośana ityarthaḥ | nārdrapāṇirityapapāṭhaḥ ||

12.193.8

śuciṃ deśaṃ yajñādiśālāṃ caityaṃ devatāyatanam ||

12.193.9

sāmānyaṃ sādhāraṇaṃ pākabhedaṃ na kuryādityarthaḥ ||

12.193.10

tathā kurvan yathā kālabhojī upavāsaphalaṃ labhetetyarthaḥ ||

12.193.12

brāhmaṇabhuktāvaśiṣṭaṃ māturhṛdayamiva hitakaraṃ kṛtaṃ dhātrā tat ye upāsate te satyaṃ brahma samāsate āsādayanti | āhāraśuddhau sattvaśuddhiḥ sattvaśuddhau dhruvā smṛtiḥ smṛtilambhe sarvagranthīnāṃ vipramokṣa iti krameṇa āhāraśuddherbrahmaprāpakatvaśruteḥ ||

12.193.13

śaṅkuśukaḥ kīlabaddhaśukavat parādhīno vṛthāpaṇḍito vā | dantyādipāṭhe saṃśleṣakaḥ kāmalobhādivaśaḥ kuśakusasaṃśleṣaṇārthau daivādikau | dantyadvayavāneva mukhyaḥ pāṭhaḥ | saṅkusuko vikusuka iti mantravarṇāt | asthiraḥ pāpo vā | yadvā'mṛtaṃ brāhmaṇocchiṣṭamityasya praśaṃsārthaṃ hiṃsāmayaṃ yāgādi karma nindyate - loṣṭheti | loṣṭhamadīṃ yajñiyavedikaraṇārthaṃ, tṛṇacchedī barhirāharaṇārthaṃ, nakhakhādī nakhaiśchittvā chittvā yajñaśeṣaṃ māṃsaṃ khādatīti tathā | nityocchiṣṭaṃ nityasomapānam | 'pitā pitāmaho vā'pi somaṃ yasya na pītavān | sa vai durbrāhmaṇo nāma' ityukteḥ | tena ucchiṣṭaḥ somapāyī saṅkusukaḥ phalābhiṣvaṅgī mahadāyurbrahma ||

12.193.14

yajuṣā yajurvedavidā'dhvaryuṇā māṃsaṃ yajñiyamapi nivṛtto na bhakṣayet | vṛthā māṃsam asaṃskṛtamāṃsaṃ pṛṣṭhamāṃsaṃ caramamāṃsaṃ śrāddhaśeṣamityarthaḥ | 'pṛṣṭhaṃ caramamātre syāt' iti viśvaḥ | etena hiṃsāyukto dharmo na kartavya ityuktam ||

12.193.15

kiṃ tarhi gṛhasthena kartavyamata āha - sveti | kāmyaṃ kamanīyaṃ karma bhikṣācaryaṃ tasya phalam annādi gurūṇāṃ pitrādīnām ||

12.193.17

dharmyam ṛtukālikaṃ guhye rahasi ||

12.193.18

hṛdayaṃ rahasyaṃ tīrthaṃ guruḥ śuciḥ agniḥ āryakṛtaṃ śiṣṭācaritaṃ sarvaṃ caukṣyaṃ praśastaṃ svārthe ṣyañ | vālaṃ gopuccham ||

12.193.19

pradiṣṭaṃ kartavyatvenopadiṣṭam ||

12.193.20

kriyāpathe śrautasmārtakarmānuṣṭhāne dakṣiṇaṃ pāṇimuddharet yajñopavītī bhavet | 'ajinaṃ vāso vā dakṣiṇata upavīya dakṣiṇabāhumuddharate'vadhatte sevyamiti yajñopavītametadeva viparītaṃ prācīnāvītam' iti śruteḥ ||

12.193.21

sāyamiti sārdhaḥ ślokaḥ | viprāṇāṃ pūjanameva uttamaṃ puṇyam uttamā kṛṣiśca tadvat dṛṣṭaphalamityarthaḥ | bādyate sthirīkriyate badasthairye iti dhātuḥ | sadhakāraḥ pāṭhaḥ prāmādikaḥ | sasyānāṃ dhānyānāṃ bahukāraṃ bahulīkaraṇaṃ ca tadeva gavām indriyāṇāṃ vāhye prāpye vāhaḥ prāpaṇaṃ divyastryannapānādīṣṭaprāptirapi viprāṇāṃ pūjanameva paṇyādivadeṣṭavyamityarthaḥ ||

12.193.22

pūjanaprakāramāha - sampannamiti | bhojane dayimāne sampannamiti brūyāt dātā susampannamiti pratigrahītā brūyādityarthāt jñeyam | evamuttaratra sutarpaṇamiti pratigrahītā śṛtamiti dātā saśrṛtamityanyaḥ | yavāgvāṃ drutaudane kṛsare dvidalena saha pācite odane ||

12.193.23

samprāpte kṛte sati viprāṇām abhinandanaṃ vandanādinā santoṣaṇaṃ kāryamiti śeṣaḥ | kīdṛśam abhinandanaṃ vyādhitānāmāyuṣyam āyuṣkaram ||

12.193.24

pratyādityam ādityābhimukho na meheta na mūtramutsṛjet śakṛtpurīṣam ||

12.193.25

avarāṇāṃ kaniṣṭhānāṃ samānānāṃ tulyānām ||

12.193.26

āryavṛttaṃ sevyamityuktaṃ taccābhivādanādirūpaṃ dambhenāpi kartuṃ śakyamiti kathamāryatvaniścayastatrāha - hṛdayāmiti vaikṛtaṃ netrādivikāraḥ pāpaṃ hṛdayamākhyāti | yathoktaṃ 'netravaktravikāreṇa jñāyate'ntargataṃ manaḥ' iti gūhamānāḥ pāpam ||

12.193.28

pāpeneti | pāpaṃ pāpinaṃ pāpaṃ prakāśanīyaṃ dharmastu gopanīya ityarthaḥ ||

12.193.29

nivartamānasya aśāstrasthasya abudhamiti cchedaḥ ||

12.193.30

maraṇaṃ kartṛ ||

12.193.31

mānasaṃ manonirvartyam manasā śivamityasya sarvabhūtebhyo'bhayaṃ dadyādityarthaḥ ||

12.193.32

eka iti | dharmaṃ dhyānayogaṃ nanu 'sahobhau caratāṃ dharmam' iti vidherdampatyoragnihotrādidharmo vihitastatkathamucyate eka evetītyāśaṅkyāha - nāsti dharme sahāyateti stryāderiti śeṣaḥ | kā tarhi vidhergatirityata āha - kevalamiti | manasi dharmaśūnye bāhyasahāyo vidhiprāpto'pyanarthaka ityarthaḥ | yathoktam -
'manasaiva kṛtaṃ rāma na śarīrakṛtaṃ kṛtam |
yenaivāliṅgyate kāntā tenaivāliṅgyate sutā ||'
iti | tasmāt stryādisāpekṣaṃ dharmamanādṛtya mānasike yogadharme eva mano dadhyāditi bhāvaḥ ||

12.193.33

etameva stauti - dharma iti | yonirutpattipralayasthānam | devatvamanuṣyatvādiprāpako dharma ityarthaḥ | teṣāmeva devamanuṣyāṇām | divi hārdākāśākhye brahmaloke amṛtaṃ kaivalyakāraṇaṃ dharma eva | tathā pretyabhāve apūrvadehaprāptau dharmādeva sukhaṃ tairdharmakartṛbhiḥ ||

Linked texts (1)