Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 13.1: Dānadharmaparva

Bhāratabhāvadīpa 13.1

Language
Sanskrit

Dānadharmaparva

13.1.1

tatra pūrvasminparvaṇi śokataraṇopāyaḥ samyaṅnirūpitastathā'pi dṛṣṭaduḥkhaṃ nididhyāsanamantareṇa na nivartata iti tatpradhānaṃ prakaraṇamārabhamāṇaḥ pūrvaṃ tāvatkṛtākṛtasantāpanimittaṃ kartṛtvābhimānaṃ tyājayituṃ prathamamadhyāyamārabhate | tatrāpi yuktiśatenāpi kartṛtvābhimānasya dustyajatvaṃ yudhiṣṭhirapraśnamukhenāvatārayati - yudhiṣṭhira uvāca śamo bahuvidhākāra ityādinā | śamaḥ śokataraṇopāyaḥ bahuvidhaḥ kālādṛṣṭeśvarādyadhīno'yaṃ loko na kiñcitkartumīṣṭa ityādivivekaprakāraḥ bahvākāraḥ sarvasaṅkalpasannyāsādisvarūpaḥ sūkṣmo nirvikalpaka uktaḥ | tathāpi tatsākṣātkārābhāvāt kṛtaṃ gotravadhākhyaṃ pāpaṃ māṃ tapatyeva tasmātkartṛtvādidoṣamapanetuṃ nididhyāsanādhikārasiddhyarthaṃ cetaḥśuddhikarāndharmān brūhi yairvinā pūrvoktaṃ sarvaṃ hṛdaye nāvatiṣṭhata ityabhiprāyaḥ ||

13.1.2

asminniti | yaddhi acintitameva jāyate tatkālādikṛtamiti matvā na dhīmatāṃ śokāya bhavati yattu buddhipūrvaṃ pāpaṃ kṛtaṃ tatkathaṃ mādṛśān āstikān śābdikavivekamātreṇa na tapet aparokṣasya kartṛtvādipratyayasya parokṣeṇākartṛtvadijñānena nivartayitumaśakyatvāditi bhāvaḥ ||

13.1.3

etadeva śokakāraṇaṃ vivṛṇoti - śareti | tvāmiti śeṣaḥ ||

13.1.4

sīde sīdāmi ||

13.1.5

matkṛte mannimittaṃ pratyamitraiḥ amitrāṇāṃ pratikūlairasmadīyairarjunaśikhaṇḍiprabhṛtibhiḥ ||

13.1.7

vayaṃ hīti | hiścārthe kāla īśvaraḥ manyuḥ krodhaḥ kāṃ gatimūrdhvalokaṃ prāpsyāmo na kāmapītyarthaḥ ||

13.1.8

ayaśograstānāmasmākaṃ tvayamapi loko naṣṭo na tu pareṣāmityāha - idaṃ tvityādinā ||

13.1.12

abhaviṣyam īśvaraścetsyām ||

13.1.14

anyasminniti | janmāntare'pi yena kilbiṣāt rāgādidoṣānmucyema tādṛśaṃ dharmaṃ brūhi | śokanāśakasya tattvajñānasyānekajanmasādhyatvāditi bhāvaḥ ||

13.1.15

yaduktaṃ svakṛte kā nu śāntiriti tatrāha - pareti paratantraṃ kālādṛṣṭeśvarādhīnamātmānaṃ tvaṃ kathaṃ karmaṇāṃ hetuṃ puṇyapāpayoḥ kāraṇam anupaśyasi na kathañcidātmanaḥ kartṛtvaṃ sambhavatīti bhāvaḥ | kutastarhyahaṃ karomītyanubhava ityāśaṅkyāha - sūkṣma hīti | ātmanaḥ kartṛtvavadakartṛtvaṃ na mānasapratyakṣaṃ kiṃ tvatīndriyam | manastu cakṣurādivadduṣṭaṃ sadanyathā santamātmānamanyathā pratipadyata iti bhāvaḥ ||

13.1.16

karmaprayojakaṃ dehendriyādisaṅghātaḥ prayojyastayośca bījāṅkuravadanyonyajanyajanakatvaṃ pariśeṣāttu ātmano'kartṛtvaṃ siddhyatītyasminnarthe ākhyāyikāmāha - atrāpīti ||

13.1.20

hetumevāha - agnāviti ||

13.1.21

guruṃ pāpabhāreṇa narake majjanayogyaṃ prāptavyaṃ lokam ||

13.1.23

plavante duḥkhārṇavaṃ taranti majjanti ca tatraiva ||

13.1.24

sarvārtiyuktāḥ sarveṣāṃ pīḍayā pīḍitāḥ svasthasyaiva na tu duḥkhitasya ||

13.1.25

śameti | śamayuktāḥ kālenaivāyaṃ nāśita iti matvā śokaṃ tyajanti | arthavidaḥ pratīkārajñāḥ śatruṃ hatvaiva sadyaḥ śokaṃ tyajantītyarthaḥ anyastu śreyaḥkṣayaṃ sukhanāśaṃ nityaṃ mohācchocati ||

13.1.26

ārtiḥ putraśokajā pīḍā nityāyasto nityamṛtaḥ na īśe na samartho'smi ||

13.1.27

yātanāṃ pīḍāṃ parasya te kutaḥ kuryurna kutaścidityarthaḥ | mārdavāt mārdavamavalambya ||

13.1.28

śreyaḥ paralokahitaṃ tadeva avyayo lābhaḥ sa ca śatrūn hatvaiva labhya ityadhyāhṛtya yojyam | yathā yajamānaḥ paśuṃ nighnanpaśumātmānaṃ ca svargaṃ nayatyevaṃ śūraḥ paraṃ svaṃ cetyarthaḥ | tataśca lābhyo lābhārhaḥ pumāṃśca balibhyaḥ sarvebhyaḥ praśastaḥ śreṣṭhaḥ syāt | śatruvadhāllokatraye'pi mānyo bhavatītyarthaḥ | yastu asminsarpe kutsite bahvapakāriṇi hantavye kālāllābho'sya maraṇādiṣṭasiddhiḥ sa eva satyaḥ śāśvataḥ śreyolābhaḥ sa ca te tava enaṃ hantumanicchantyā na syāt, tasmāddhantavya evāyamityarthaḥ ||

13.1.29

gṛhya nigṛhya kāmāptiḥ iṣṭalābhaḥ na muktvā dṛḍhaṃ baddhvā no'smākamaśatrau bhujaṅge kasmādahaṃ na kṣame api tu kṣame eva | mokṣaṇārthaṃ śreyaḥ kuryāmevetyarthaḥ ||

13.1.30

tyajanti nāśayanti ||

13.1.31

me putrako jīvitaṃ na samprāpsyate guṇaṃ puṇyaṃ jīvaṃ jīvantam ||

13.1.32

śūlī yajñaṃ hatveti sambandhaḥ ||

13.1.34

saṃstabhya dhairyamālambya ||

13.1.35

acucūdat preritavān ||

13.1.36

kilbiṣaṃ cedasti tarhi prayoktureva na prayojyasya mama śarasyevetyarthaḥ ||

13.1.37

yadīti | prayojakaprayojyo'pi vadhakāraṇatvādvadhya evetyarthaḥ ||

13.1.38

mṛditi | yadyapi daṇḍādivattvam anyavaśastathā'pi cetanatvātkilbiṣītyavaśyaṃ vadhyo'sītyarthaḥ ||

13.1.40

sarva iti cetanatvepi gajādivatparapreryatvenāvaśatvāddaṇḍāditulyatvameva mametyarthaḥ ||

13.1.41

athaveti | te'pi āyudhādayo'pi | ayamarthaḥ - āyudhaṃ hi ayaskāntavatprahartāraṃ prayojayati tenāyudhakartāpi prayojakastasya cāyaṃ kārayitā prahartukāmaḥ prayojaka ityanyonyaprayojyatvānna kasyaciddhantṛtvamityarthaḥ ||

13.1.42

phalitamāha - evamiti | cetanatvādvadhyatvaṃ mama cenmanyase tarhyekasminvadhakārye sākṣātparamparayā bahūnāṃ prayojakatvamastīti sarveṣu yathāvibhāgaṃ kilbiṣaṃ na mayyevetyarthaḥ | samavāye samudāye ||

13.1.43

kartā prastutakriyāyāṃ tvameva vadhyo'sītyarthaḥ ||

13.1.44

asatīti | yataḥ kṛte'pi asati duṣṭe kārye doṣe hetuḥ kartā na lipyate tava mate | tasmāt corādiratraiva rājñāṃ vadhyaḥ prāyaścittī ca na syāt | tathā ca śāstrānarthakyaṃ pretya khādanti te ca tānityāderaprāmāṇyaṃ ca syāditi bhāvaḥ ||

13.1.45

kāryeti | kāraṇe kartari sati kuṭhārodyamanādikāryeṇa chidikriyā jāyate asatyapi kartari taruśākhāntanigharṣeṇa kāryeṇa tajjenāgninā vanadāhakriyā jāyate | tasmācchākhāyā iva mamāpi kartṛtvam aprayojakatvānna doṣahetuḥ viśeṣābhāvādityarthaḥ ||

13.1.46

yadīti kāraṇatvena preyājyakartṛtvena tava mato'haṃ tarhi śākhāyā vāyuriva mamāpi prayoge pravartane'nyo'sti kartā sa eva jantunāśane kilbiṣī bhavet | vastutastu vāyoriva tasyāpi na kilbiṣitvamiti bhāvaḥ ||

13.1.47

vadhya iti | dhīpūrvakārī hiṃsrasvabhāvastvaṃ kutarkairvṛkṣasādharmyamātmano bruvāṇo durbuddhitvādvadhyo'sītyarthaḥ ||

13.1.48

evamṛtvigādivadanyapreryatvānnāhaṃ kilbiṣī kintu mama prayojaka eva | śāstraphalaṃ prayoktarīti nyāyāditi sarpa uvāca - yatheti ||

13.1.49

yathā stenaṃ gajo hanti gajaṃ ca mahāmātraḥ prerayati mahāmātraṃ ca prabhuḥ prayuṅkte prabhuṃ ca stenāparādha iti stenaḥ svāparādhena hanyate | na tatra rājamahāmātragajānāṃ doṣagandho'sti | evaṃ bhīṣmādīnnighnato'pi tatra gajasyeva na doṣo'stīti śeṣagranthatātparyam | mṛtyuḥ prāṇānāmapahartrī devatā ||

13.1.50

kālena īśvareṇa ||

13.1.52

kālātmakāḥ kālasyeva ātmā svabhāvo yeṣāṃ te kālānusāriṇa ityarthaḥ ||

13.1.56

bhāvābhāvau aiśvaryānaiśvarye ||

13.1.63

ārtvijyamityauḍulomiriti nyāyena ātmane ca yajamānāya ca yaṃ kāmaṃ kāmayate tamāgāyatīti śruteścātmavadṛtvijo'pi phalāṃśabhāktvamato mṛtyusarpau vadhasya kāraṇaṃ santau na akāraṇaṃ bhavata ityāha - mṛtyuriti ||

13.1.65

āvāṃ doṣeṇa dveṣādinā yuktau tvayā na mantavyau kintu vivaśau ataḥ ghnatorapyāvayorgajamahāmātrayoriva na kilbiṣamastītyāhatuḥ - vivaśāviti ṛtvijo'pi phalarāgiṇa eva phalamasti na viraktasyeti bhāvaḥ ||

13.1.66

yuvāmiti | bho mṛtyupannagau yadi yuvāṃ kālavaśau tarhi me mama taṭasthasya paropakartari harṣaḥ apakartrośca yuvayorupari dveṣo vā yathā syātāṃ tathā brūtam | etat ahaṃ veditumicchāmītyadhyāhārapūrvakaṃ yojyam | evaṃ sarvasya paravaśatveḥ upakartrapakartroḥ stutininde na syātāmiti bhāvaḥ ||

13.1.67

paramārthataḥ parihāramāha - yeti | īśvarādhīno janaḥ sadasadvā kurvāṇo na stutyo na vā nindya iti bhāvaḥ ||

13.1.68

vyavahāratastu mṛtyuḥ pūrvoktameva parihāramāha - tasmāditi doṣeṇa yuktāviti śeṣaḥ | gantavyau jñātavyau yo hi rāgādimān hanti sa pāpena lipyate taṃ prati śāstraṃ pravartate yastu na tathā nāsau doṣabhāgbhavati yathoktaṃ bhagavatā ‘yasya nāhaṅkṛto bhāvo buddhiryasya na lipyate | hatvā'pi sa imām̐llokānna hanti na nibadhyate’ iti ||

13.1.69

prāṇikarmānurodhātsadasadvā phalaṃ dadat īśvarastatprayuktā anye vā na vaiṣamyādibhājo bhavantītyāha - athetyādinā | dharmasyārthaḥ phalaṃ tatra viṣaye sarvasya kartuḥ paravaśatvādadharmavaddharmo'pi kiṃ phalaṃ dadāti na veti saṃśaye chettavya abravītkālaḥ ||

13.1.70

saṅgināmeva dharmādharmaphalaṃ bhavati na tvasaṅgānāmasmākamityāśayavānāha - na hīti ||

13.1.73

karmaiva dāyādaḥ putravattārakaṃ tadvān karmasambandhaḥ karmaphalayogaḥ tadeva lakṣaṇaṃ puṇyapāpavattājñāpakaṃ yasya tathā ||

13.1.77

karmaiva pratyayaḥ kāraṇaṃ yeṣāṃ tān lokān svarganarakādīn ||

13.1.79

tatkarma putraśokapradam ||

13.1.81

ākhyāyikāphalamāha dvābhyām - etaditi ||

Linked texts (1)