The Great Epic of the Bhārata dynasty 13.1: Dānadharmaparva
Bhāratabhāvadīpa 13.1
- Language
- Sanskrit
Dānadharmaparva
13.1.1
tatra pūrvasminparvaṇi śokataraṇopāyaḥ samyaṅnirūpitastathā'pi dṛṣṭaduḥkhaṃ nididhyāsanamantareṇa na nivartata iti tatpradhānaṃ prakaraṇamārabhamāṇaḥ pūrvaṃ tāvatkṛtākṛtasantāpanimittaṃ kartṛtvābhimānaṃ tyājayituṃ prathamamadhyāyamārabhate | tatrāpi yuktiśatenāpi kartṛtvābhimānasya dustyajatvaṃ yudhiṣṭhirapraśnamukhenāvatārayati - yudhiṣṭhira uvāca śamo bahuvidhākāra ityādinā | śamaḥ śokataraṇopāyaḥ bahuvidhaḥ kālādṛṣṭeśvarādyadhīno'yaṃ loko na kiñcitkartumīṣṭa ityādivivekaprakāraḥ bahvākāraḥ sarvasaṅkalpasannyāsādisvarūpaḥ sūkṣmo nirvikalpaka uktaḥ | tathāpi tatsākṣātkārābhāvāt kṛtaṃ gotravadhākhyaṃ pāpaṃ māṃ tapatyeva tasmātkartṛtvādidoṣamapanetuṃ nididhyāsanādhikārasiddhyarthaṃ cetaḥśuddhikarāndharmān brūhi yairvinā pūrvoktaṃ sarvaṃ hṛdaye nāvatiṣṭhata ityabhiprāyaḥ ||
13.1.2
asminniti | yaddhi acintitameva jāyate tatkālādikṛtamiti matvā na dhīmatāṃ śokāya bhavati yattu buddhipūrvaṃ pāpaṃ kṛtaṃ tatkathaṃ mādṛśān āstikān śābdikavivekamātreṇa na tapet aparokṣasya kartṛtvādipratyayasya parokṣeṇākartṛtvadijñānena nivartayitumaśakyatvāditi bhāvaḥ ||
13.1.3
etadeva śokakāraṇaṃ vivṛṇoti - śareti | tvāmiti śeṣaḥ ||
13.1.4
sīde sīdāmi ||
13.1.5
matkṛte mannimittaṃ pratyamitraiḥ amitrāṇāṃ pratikūlairasmadīyairarjunaśikhaṇḍiprabhṛtibhiḥ ||
13.1.7
vayaṃ hīti | hiścārthe kāla īśvaraḥ manyuḥ krodhaḥ kāṃ gatimūrdhvalokaṃ prāpsyāmo na kāmapītyarthaḥ ||
13.1.8
ayaśograstānāmasmākaṃ tvayamapi loko naṣṭo na tu pareṣāmityāha - idaṃ tvityādinā ||
13.1.12
abhaviṣyam īśvaraścetsyām ||
13.1.14
anyasminniti | janmāntare'pi yena kilbiṣāt rāgādidoṣānmucyema tādṛśaṃ dharmaṃ brūhi | śokanāśakasya tattvajñānasyānekajanmasādhyatvāditi bhāvaḥ ||
13.1.15
yaduktaṃ svakṛte kā nu śāntiriti tatrāha - pareti paratantraṃ kālādṛṣṭeśvarādhīnamātmānaṃ tvaṃ kathaṃ karmaṇāṃ hetuṃ puṇyapāpayoḥ kāraṇam anupaśyasi na kathañcidātmanaḥ kartṛtvaṃ sambhavatīti bhāvaḥ | kutastarhyahaṃ karomītyanubhava ityāśaṅkyāha - sūkṣma hīti | ātmanaḥ kartṛtvavadakartṛtvaṃ na mānasapratyakṣaṃ kiṃ tvatīndriyam | manastu cakṣurādivadduṣṭaṃ sadanyathā santamātmānamanyathā pratipadyata iti bhāvaḥ ||
13.1.16
karmaprayojakaṃ dehendriyādisaṅghātaḥ prayojyastayośca bījāṅkuravadanyonyajanyajanakatvaṃ pariśeṣāttu ātmano'kartṛtvaṃ siddhyatītyasminnarthe ākhyāyikāmāha - atrāpīti ||
13.1.20
hetumevāha - agnāviti ||
13.1.21
guruṃ pāpabhāreṇa narake majjanayogyaṃ prāptavyaṃ lokam ||
13.1.23
plavante duḥkhārṇavaṃ taranti majjanti ca tatraiva ||
13.1.24
sarvārtiyuktāḥ sarveṣāṃ pīḍayā pīḍitāḥ svasthasyaiva na tu duḥkhitasya ||
13.1.25
śameti | śamayuktāḥ kālenaivāyaṃ nāśita iti matvā śokaṃ tyajanti | arthavidaḥ pratīkārajñāḥ śatruṃ hatvaiva sadyaḥ śokaṃ tyajantītyarthaḥ anyastu śreyaḥkṣayaṃ sukhanāśaṃ nityaṃ mohācchocati ||
13.1.26
ārtiḥ putraśokajā pīḍā nityāyasto nityamṛtaḥ na īśe na samartho'smi ||
13.1.27
yātanāṃ pīḍāṃ parasya te kutaḥ kuryurna kutaścidityarthaḥ | mārdavāt mārdavamavalambya ||
13.1.28
śreyaḥ paralokahitaṃ tadeva avyayo lābhaḥ sa ca śatrūn hatvaiva labhya ityadhyāhṛtya yojyam | yathā yajamānaḥ paśuṃ nighnanpaśumātmānaṃ ca svargaṃ nayatyevaṃ śūraḥ paraṃ svaṃ cetyarthaḥ | tataśca lābhyo lābhārhaḥ pumāṃśca balibhyaḥ sarvebhyaḥ praśastaḥ śreṣṭhaḥ syāt | śatruvadhāllokatraye'pi mānyo bhavatītyarthaḥ | yastu asminsarpe kutsite bahvapakāriṇi hantavye kālāllābho'sya maraṇādiṣṭasiddhiḥ sa eva satyaḥ śāśvataḥ śreyolābhaḥ sa ca te tava enaṃ hantumanicchantyā na syāt, tasmāddhantavya evāyamityarthaḥ ||
13.1.29
gṛhya nigṛhya kāmāptiḥ iṣṭalābhaḥ na muktvā dṛḍhaṃ baddhvā no'smākamaśatrau bhujaṅge kasmādahaṃ na kṣame api tu kṣame eva | mokṣaṇārthaṃ śreyaḥ kuryāmevetyarthaḥ ||
13.1.30
tyajanti nāśayanti ||
13.1.31
me putrako jīvitaṃ na samprāpsyate guṇaṃ puṇyaṃ jīvaṃ jīvantam ||
13.1.32
śūlī yajñaṃ hatveti sambandhaḥ ||
13.1.34
saṃstabhya dhairyamālambya ||
13.1.35
acucūdat preritavān ||
13.1.36
kilbiṣaṃ cedasti tarhi prayoktureva na prayojyasya mama śarasyevetyarthaḥ ||
13.1.37
yadīti | prayojakaprayojyo'pi vadhakāraṇatvādvadhya evetyarthaḥ ||
13.1.38
mṛditi | yadyapi daṇḍādivattvam anyavaśastathā'pi cetanatvātkilbiṣītyavaśyaṃ vadhyo'sītyarthaḥ ||
13.1.40
sarva iti cetanatvepi gajādivatparapreryatvenāvaśatvāddaṇḍāditulyatvameva mametyarthaḥ ||
13.1.41
athaveti | te'pi āyudhādayo'pi | ayamarthaḥ - āyudhaṃ hi ayaskāntavatprahartāraṃ prayojayati tenāyudhakartāpi prayojakastasya cāyaṃ kārayitā prahartukāmaḥ prayojaka ityanyonyaprayojyatvānna kasyaciddhantṛtvamityarthaḥ ||
13.1.42
phalitamāha - evamiti | cetanatvādvadhyatvaṃ mama cenmanyase tarhyekasminvadhakārye sākṣātparamparayā bahūnāṃ prayojakatvamastīti sarveṣu yathāvibhāgaṃ kilbiṣaṃ na mayyevetyarthaḥ | samavāye samudāye ||
13.1.43
kartā prastutakriyāyāṃ tvameva vadhyo'sītyarthaḥ ||
13.1.44
asatīti | yataḥ kṛte'pi asati duṣṭe kārye doṣe hetuḥ kartā na lipyate tava mate | tasmāt corādiratraiva rājñāṃ vadhyaḥ prāyaścittī ca na syāt | tathā ca śāstrānarthakyaṃ pretya khādanti te ca tānityāderaprāmāṇyaṃ ca syāditi bhāvaḥ ||
13.1.45
kāryeti | kāraṇe kartari sati kuṭhārodyamanādikāryeṇa chidikriyā jāyate asatyapi kartari taruśākhāntanigharṣeṇa kāryeṇa tajjenāgninā vanadāhakriyā jāyate | tasmācchākhāyā iva mamāpi kartṛtvam aprayojakatvānna doṣahetuḥ viśeṣābhāvādityarthaḥ ||
13.1.46
yadīti kāraṇatvena preyājyakartṛtvena tava mato'haṃ tarhi śākhāyā vāyuriva mamāpi prayoge pravartane'nyo'sti kartā sa eva jantunāśane kilbiṣī bhavet | vastutastu vāyoriva tasyāpi na kilbiṣitvamiti bhāvaḥ ||
13.1.47
vadhya iti | dhīpūrvakārī hiṃsrasvabhāvastvaṃ kutarkairvṛkṣasādharmyamātmano bruvāṇo durbuddhitvādvadhyo'sītyarthaḥ ||
13.1.48
evamṛtvigādivadanyapreryatvānnāhaṃ kilbiṣī kintu mama prayojaka eva | śāstraphalaṃ prayoktarīti nyāyāditi sarpa uvāca - yatheti ||
13.1.49
yathā stenaṃ gajo hanti gajaṃ ca mahāmātraḥ prerayati mahāmātraṃ ca prabhuḥ prayuṅkte prabhuṃ ca stenāparādha iti stenaḥ svāparādhena hanyate | na tatra rājamahāmātragajānāṃ doṣagandho'sti | evaṃ bhīṣmādīnnighnato'pi tatra gajasyeva na doṣo'stīti śeṣagranthatātparyam | mṛtyuḥ prāṇānāmapahartrī devatā ||
13.1.50
kālena īśvareṇa ||
13.1.52
kālātmakāḥ kālasyeva ātmā svabhāvo yeṣāṃ te kālānusāriṇa ityarthaḥ ||
13.1.56
bhāvābhāvau aiśvaryānaiśvarye ||
13.1.63
ārtvijyamityauḍulomiriti nyāyena ātmane ca yajamānāya ca yaṃ kāmaṃ kāmayate tamāgāyatīti śruteścātmavadṛtvijo'pi phalāṃśabhāktvamato mṛtyusarpau vadhasya kāraṇaṃ santau na akāraṇaṃ bhavata ityāha - mṛtyuriti ||
13.1.65
āvāṃ doṣeṇa dveṣādinā yuktau tvayā na mantavyau kintu vivaśau ataḥ ghnatorapyāvayorgajamahāmātrayoriva na kilbiṣamastītyāhatuḥ - vivaśāviti ṛtvijo'pi phalarāgiṇa eva phalamasti na viraktasyeti bhāvaḥ ||
13.1.66
yuvāmiti | bho mṛtyupannagau yadi yuvāṃ kālavaśau tarhi me mama taṭasthasya paropakartari harṣaḥ apakartrośca yuvayorupari dveṣo vā yathā syātāṃ tathā brūtam | etat ahaṃ veditumicchāmītyadhyāhārapūrvakaṃ yojyam | evaṃ sarvasya paravaśatveḥ upakartrapakartroḥ stutininde na syātāmiti bhāvaḥ ||
13.1.67
paramārthataḥ parihāramāha - yeti | īśvarādhīno janaḥ sadasadvā kurvāṇo na stutyo na vā nindya iti bhāvaḥ ||
13.1.68
vyavahāratastu mṛtyuḥ pūrvoktameva parihāramāha - tasmāditi doṣeṇa yuktāviti śeṣaḥ | gantavyau jñātavyau yo hi rāgādimān hanti sa pāpena lipyate taṃ prati śāstraṃ pravartate yastu na tathā nāsau doṣabhāgbhavati yathoktaṃ bhagavatā ‘yasya nāhaṅkṛto bhāvo buddhiryasya na lipyate | hatvā'pi sa imām̐llokānna hanti na nibadhyate’ iti ||
13.1.69
prāṇikarmānurodhātsadasadvā phalaṃ dadat īśvarastatprayuktā anye vā na vaiṣamyādibhājo bhavantītyāha - athetyādinā | dharmasyārthaḥ phalaṃ tatra viṣaye sarvasya kartuḥ paravaśatvādadharmavaddharmo'pi kiṃ phalaṃ dadāti na veti saṃśaye chettavya abravītkālaḥ ||
13.1.70
saṅgināmeva dharmādharmaphalaṃ bhavati na tvasaṅgānāmasmākamityāśayavānāha - na hīti ||
13.1.73
karmaiva dāyādaḥ putravattārakaṃ tadvān karmasambandhaḥ karmaphalayogaḥ tadeva lakṣaṇaṃ puṇyapāpavattājñāpakaṃ yasya tathā ||
13.1.77
karmaiva pratyayaḥ kāraṇaṃ yeṣāṃ tān lokān svarganarakādīn ||
13.1.79
tatkarma putraśokapradam ||
13.1.81
ākhyāyikāphalamāha dvābhyām - etaditi ||
Linked texts (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit