The Great Epic of the Bhārata dynasty 13.48
Bhāratabhāvadīpa 13.48
- Language
- Sanskrit
13.48.1
evamanulomajātijānāṃ putrāṇāṃ tāratamyamuktvā vilomajātijānāmapi tadāhādhyāyena - arthāditi | lobhātkāmādvā uttamavarṇā strī hīnavarṇānugā bhavatīti prasiddham | tena gūḍhotpattisambhavāt varṇānāṃ niścayo na jāyate | nanu karmaṇā jñāyate jātirityābhiyuktairucyate eva na niṣekakāle durmuhūrtaduṣṭavastusmaraṇādinā'pi nimittena asadutpattisambhavāt | pracchannavilomajeṣvapi kvacitsadācāradarśanena varṇānāmajñānāccāvaśyaṃ varṇasaṅkaro bhavatyevetyarthaḥ ||
13.48.2
etena uktena vidhinā prakāreṇa ||
13.48.3
tatra prathamaṃ catvāra eva varṇā yajñārthaṃ sṛṣṭāstatra śūdrāṇāṃ sevādvārā yajñārthatvaṃ na tu sākṣāt | tasmācchūdro yajñe'navaklṛpta iti śruteḥ ||
13.48.4
niṣādaḥ śūdrakanyāyāṃ yaḥ pāraśava ucyata iti ||
13.48.5
etadvyācaṣṭe - paramiti | śavāt paśu vā etat śmaśānaṃ yacchūdra iti śruteḥ śavasthānatulyāt śūdrātparam utkṛṣṭaṃ padbhyāṃ yutaṃ padyu pādyuktaṃ jaṅgamaṃ śmaśānaṃ śūdra iti śrutyarthaḥ ||
13.48.6
tantram upakaraṇaṃ vayasā jyeṣṭho'pi pāraśavo dvijasya trivarṇajasya yavīyān kanīyāneveti sambandhaḥ ||
13.48.7
vaiśyāyāmapi kṣatriyātkṣatriya eva bhavatītyāha - dvayoriti | ugrāḥ śūdraviśeṣāḥ ||
13.48.8
vaiśyāt śūdrāyāmapi vaiśya eva bhavatītyāha - dve iti ||
13.48.9
ataḥ svapituraviśiṣṭo nādhikaḥ sannadhamaḥ śūdro gurūṇāṃ brāhmaṇādīnāṃ dārapradharṣakaścet bāhyaṃ cāṇḍālādim ||
13.48.10
viprāyāmiti | sūtaḥ sārathiḥ jātitaḥ karmataśca sūtānāmaśvasārathyamityukteḥ | stomakriyā stotrakaraṇaṃ ca rājādīnām | yathoktam - sūtāḥ paurāṇikā matā iti | maudgalyaṃ strīkāryamantaḥpurarakṣaṇādi tatkāritvam | vaidehakānāṃ strīkāryamityukteḥ | apavarjitaṃ saṃskārānarham ||
13.48.11
vadhyānāṃ corādīnāṃ śiraśchedādikāryakāriṇaṃ vadhyaghnam ||
13.48.12
atra manunā niṣādo'nulomajeṣu kṣattā ca pratilomajeṣūktaḥ | vyāsena tu viparītamuktaṃ vidure kṣattṛśabdaṃ tatra tatra prayuñjānena | ata eva śūdryāṃ niṣādo jātaḥ pāraśavo'pi vā, kṣatriyā māgadhaṃ vaiśyāt śūdrātkṣattārameva ceti yājñavalkya ubhayatra vāśabdaṃ paṭhannanayorniṣādatvakṣattṛtve sūcayati | tena viprāt śūdrāyāṃ kṣattā śūdrātkṣatriyāyāṃ niṣāda ityapi sādhu ||
13.48.13
grāmyadharmiṇaḥ grāmyadharmo maithunaṃ tadvataḥ takṣā vardhakiḥ ||
13.48.14
ete nava ambaṣṭhapāraśavogrāḥ sūtavaidehakacaṇḍālāḥ māgadhaniṣādāyogavāḥ teṣāṃ svayonau anantarayonau ca svātmaiva jāyate pūrvavat | vyavahitanīcayonau tu mātṛjātāyā iti ślokadvayārthaḥ ||
13.48.16
te cāpi saṅkarajā api vigarhitān adhamāduttamāyām uttamādadhamāyāṃ vā sūtāmbaṣṭhādivadvigarhitāneva janayantītyarthaḥ ||
13.48.19
pañcadaśa bāhyā uktāstān vyācaṣṭe - bāhyānāmityādinā | māgadheṣu sairandhrāmityabhedenānvayaḥ | sairandhryakarma vyācaṣṭe - prasādhaneti | prasādhanaṃ rājādīnāṃ puṃsām alaṅkaraṇaṃ puruṣaiḥ sairandhraiḥ | rājastrīṇāṃ ca sairandhrībhiḥ upacārasteṣāṃ divyāṅgarāgādyarpaṇena stavādinā ca santoṣaṇaṃ tadabhijñam adāsamiti sāmānye napuṃsakam ||
13.48.20
ataḥ atra māgadhaviśeṣe sairandhrayonau āyogavam āyogavasyāpatyaṃ sairandhraṃ nāma sūte'rthādāyogavaṃ sairandhraṃ vāgurāvṛttīti manuḥ | tasyāmeva māgadhyāṃ maireyakaṃ nāmataḥ mādhukaṃ madyakaraṃ karmataśca putraṃ vaidehaḥ sūte ||
13.48.21
madguraṃ madgūnmīnaviśeṣān rāti ādatte taṃ madguraṃ dāsaṃ nāmataḥ mṛtapaṃ śmaśānādhikāriṇam ||
13.48.22
ete māgadhyām āyogavādibhyaścaturbhyaḥ kramājjāyante ityupasaṃharati - catura iti | ete catvāro vāgurādinā jīvantīti māyopajīvinaḥ anye'pi catvāro māgadhyāṃ viśrutāḥ sajātīyā utpadyante teṣāṃ nāmāni māṃsamityādi māṃsaṃ māṃsavikretāraṃ svādukaraṃ māṃsasyaiva saṃskārakam | kṣaudraṃ sūdaṃ śūdramiti pāṭhatraye'pi śākādyannapākakaraṃ saugandham uktalakṣaṇaṃ sairandhram ekasyaiva māgadhasyaitadvṛtticatuṣṭayamuktamiti jñeyam ||
13.48.22_2
ete māgadhyām āyogavādibhyaścaturbhyaḥ kramājjāyante ityupasaṃharati - catura iti | ete catvāro vāgurādinā jīvantīti māyopajīvinaḥ anye'pi catvāro māgadhyāṃ viśrutāḥ sajātīyā utpadyante teṣāṃ nāmāni māṃsamityādi māṃsaṃ māṃsavikretāraṃ svādukaraṃ māṃsasyaiva saṃskārakam | kṣaudraṃ sūdaṃ śūdramiti pāṭhatraye'pi śākādyannapākakaraṃ saugandham uktalakṣaṇaṃ sairandhram ekasyaiva māgadhasyaitadvṛtticatuṣṭayamuktamiti jñeyam ||
13.48.25
kṣudra iti | niṣādyāṃ vaidehakāt kṣudro medaḥ andhraśca āraṇyapaśuhiṃsakau kārāvarākhyaścarmakāraśceti trayo bhavantītyarthaḥ ||
13.48.26
caṇḍālāt niṣādyāmeva tvaksāro veṇuḥ ||
13.48.27
āhiṇḍaka iti spaṣṭārthau ślokau ||
13.48.29
vrātyajātīya eka ityevaṃ manūktaistribhiḥ saha pañcadaśa saṅkarajātāḥ | vrātyasyāpi dharmasāṅkaryādeteṣveva gaṇanā pracchannā ajñātayonayo'pi pūrvoktaiḥ karmabhiste'mukayonaya iti veditavyāḥ ||
13.48.30
cāturvarṇyasyaiva dharmāḥ śāstre vihitāḥ itareṣāṃ tu jātibhedānāṃ dharmaniyama iyattā ca nāsti | tathāhi - caturbhyo varṇebhyaḥ ṣaḍanulomajāḥ ṣaḍvilomajāśceti dvādaśa, tebhyo'pi ṣaṭṣaṣṭiranulomajāḥ ṣaṭṣaṣṭirvilomajā iti dvātriṃśadadhikaṃ śatam, tebhya evaṃ prātilomyānulomyagaṇanāyāṃ tebhyastebhyaścaivamanantā bhedā bhavanti te ca sarve pañcadaśasvevāntarbhavantīti tāvatāmeva parigaṇanaṃ kṛtamityarthaḥ ||
13.48.31
yadṛcchayā jātyaniyamena upasampannairmithunībhāvaṃ gatairyajñebhyaḥ sādhubhyaśca bahiṣkṛtaiḥ yathāvṛtti yathāśrayaṃ jīvikāṃ jātiviśeṣaṃ ca yadṛcchayā tattatkarmaṇā prāptā ityarthaḥ ||
13.48.36
yatheti | vihīnāsu retaḥsekaṃ na kuryāditi bhāvaḥ ||
13.48.37
tadarthameva caurebhya iva strībhya ātmānaṃ rakṣedityāha dvābhyām - avidvāṃsamiti ||
13.48.39
kaluṣayonijaṃ saṅkarayonijam āryagṛhe jātatvādāryarūpamiva bhāsamānamapi utpattito'nāryam ||
13.48.40
nānābhāvaiḥ āryebhyaḥ pṛthagbhūtābhiśceṣṭābhiḥ samanvitaṃ naraṃ saṅkarayonijaṃ jānīyāt ||
13.48.41
anāryatvādiṣvekaikamapi kaluṣayonitvavyañjakaṃ kimuta dve trīṇi sarvāṇi ceti bhāvaḥ ||
13.48.42
prakṛtiṃ yoniṃ niyacchati gūhituṃ śaknotītyarthaḥ ||
13.48.43
vyāghra ityupalakṣaṇaṃ bījāderapi yathā tiryaksthāvarādikaṃ bījaguṇaṃ na tyajatyevaṃ manuṣyo'pītyarthaḥ ||
13.48.45
sañcchanne sugupte'pi yasya janmanīti śeṣaḥ | saḥ tacchīlaṃ saṅkarakartuḥ svabhāvam ||
13.48.46
suśliṣṭaṃ śobhanavṛttena na virajyate upacitaṃ vṛttaṃ vihāya janmānyathā tiṣṭhatītyarthaḥ ||
13.48.47
tasya saṅkarajasya śarīraṃ sattvena śāstrīyabuddhyā na parikṛṣyate na nīcamārgādapakṛṣyate bījaguṇasya prābalyāt | sattvasya kālabhedena jyeṣṭhatvādibhāve'pi yattulyasattvaṃ śarīrārambhakaṃ yatsattvaṃ jyeṣṭhādyanyatamaṃ tadeva pramodate anyattu utpannamapi sattvaṃ śāradikābhravallīyata iti bhāvaḥ ||
Linked texts (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit