Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 13.48

Bhāratabhāvadīpa 13.48

Language
Sanskrit

13.48.1

evamanulomajātijānāṃ putrāṇāṃ tāratamyamuktvā vilomajātijānāmapi tadāhādhyāyena - arthāditi | lobhātkāmādvā uttamavarṇā strī hīnavarṇānugā bhavatīti prasiddham | tena gūḍhotpattisambhavāt varṇānāṃ niścayo na jāyate | nanu karmaṇā jñāyate jātirityābhiyuktairucyate eva na niṣekakāle durmuhūrtaduṣṭavastusmaraṇādinā'pi nimittena asadutpattisambhavāt | pracchannavilomajeṣvapi kvacitsadācāradarśanena varṇānāmajñānāccāvaśyaṃ varṇasaṅkaro bhavatyevetyarthaḥ ||

13.48.2

etena uktena vidhinā prakāreṇa ||

13.48.3

tatra prathamaṃ catvāra eva varṇā yajñārthaṃ sṛṣṭāstatra śūdrāṇāṃ sevādvārā yajñārthatvaṃ na tu sākṣāt | tasmācchūdro yajñe'navaklṛpta iti śruteḥ ||

13.48.4

niṣādaḥ śūdrakanyāyāṃ yaḥ pāraśava ucyata iti ||

13.48.5

etadvyācaṣṭe - paramiti | śavāt paśu vā etat śmaśānaṃ yacchūdra iti śruteḥ śavasthānatulyāt śūdrātparam utkṛṣṭaṃ padbhyāṃ yutaṃ padyu pādyuktaṃ jaṅgamaṃ śmaśānaṃ śūdra iti śrutyarthaḥ ||

13.48.6

tantram upakaraṇaṃ vayasā jyeṣṭho'pi pāraśavo dvijasya trivarṇajasya yavīyān kanīyāneveti sambandhaḥ ||

13.48.7

vaiśyāyāmapi kṣatriyātkṣatriya eva bhavatītyāha - dvayoriti | ugrāḥ śūdraviśeṣāḥ ||

13.48.8

vaiśyāt śūdrāyāmapi vaiśya eva bhavatītyāha - dve iti ||

13.48.9

ataḥ svapituraviśiṣṭo nādhikaḥ sannadhamaḥ śūdro gurūṇāṃ brāhmaṇādīnāṃ dārapradharṣakaścet bāhyaṃ cāṇḍālādim ||

13.48.10

viprāyāmiti | sūtaḥ sārathiḥ jātitaḥ karmataśca sūtānāmaśvasārathyamityukteḥ | stomakriyā stotrakaraṇaṃ ca rājādīnām | yathoktam - sūtāḥ paurāṇikā matā iti | maudgalyaṃ strīkāryamantaḥpurarakṣaṇādi tatkāritvam | vaidehakānāṃ strīkāryamityukteḥ | apavarjitaṃ saṃskārānarham ||

13.48.11

vadhyānāṃ corādīnāṃ śiraśchedādikāryakāriṇaṃ vadhyaghnam ||

13.48.12

atra manunā niṣādo'nulomajeṣu kṣattā ca pratilomajeṣūktaḥ | vyāsena tu viparītamuktaṃ vidure kṣattṛśabdaṃ tatra tatra prayuñjānena | ata eva śūdryāṃ niṣādo jātaḥ pāraśavo'pi vā, kṣatriyā māgadhaṃ vaiśyāt śūdrātkṣattārameva ceti yājñavalkya ubhayatra vāśabdaṃ paṭhannanayorniṣādatvakṣattṛtve sūcayati | tena viprāt śūdrāyāṃ kṣattā śūdrātkṣatriyāyāṃ niṣāda ityapi sādhu ||

13.48.13

grāmyadharmiṇaḥ grāmyadharmo maithunaṃ tadvataḥ takṣā vardhakiḥ ||

13.48.14

ete nava ambaṣṭhapāraśavogrāḥ sūtavaidehakacaṇḍālāḥ māgadhaniṣādāyogavāḥ teṣāṃ svayonau anantarayonau ca svātmaiva jāyate pūrvavat | vyavahitanīcayonau tu mātṛjātāyā iti ślokadvayārthaḥ ||

13.48.16

te cāpi saṅkarajā api vigarhitān adhamāduttamāyām uttamādadhamāyāṃ vā sūtāmbaṣṭhādivadvigarhitāneva janayantītyarthaḥ ||

13.48.19

pañcadaśa bāhyā uktāstān vyācaṣṭe - bāhyānāmityādinā | māgadheṣu sairandhrāmityabhedenānvayaḥ | sairandhryakarma vyācaṣṭe - prasādhaneti | prasādhanaṃ rājādīnāṃ puṃsām alaṅkaraṇaṃ puruṣaiḥ sairandhraiḥ | rājastrīṇāṃ ca sairandhrībhiḥ upacārasteṣāṃ divyāṅgarāgādyarpaṇena stavādinā ca santoṣaṇaṃ tadabhijñam adāsamiti sāmānye napuṃsakam ||

13.48.20

ataḥ atra māgadhaviśeṣe sairandhrayonau āyogavam āyogavasyāpatyaṃ sairandhraṃ nāma sūte'rthādāyogavaṃ sairandhraṃ vāgurāvṛttīti manuḥ | tasyāmeva māgadhyāṃ maireyakaṃ nāmataḥ mādhukaṃ madyakaraṃ karmataśca putraṃ vaidehaḥ sūte ||

13.48.21

madguraṃ madgūnmīnaviśeṣān rāti ādatte taṃ madguraṃ dāsaṃ nāmataḥ mṛtapaṃ śmaśānādhikāriṇam ||

13.48.22

ete māgadhyām āyogavādibhyaścaturbhyaḥ kramājjāyante ityupasaṃharati - catura iti | ete catvāro vāgurādinā jīvantīti māyopajīvinaḥ anye'pi catvāro māgadhyāṃ viśrutāḥ sajātīyā utpadyante teṣāṃ nāmāni māṃsamityādi māṃsaṃ māṃsavikretāraṃ svādukaraṃ māṃsasyaiva saṃskārakam | kṣaudraṃ sūdaṃ śūdramiti pāṭhatraye'pi śākādyannapākakaraṃ saugandham uktalakṣaṇaṃ sairandhram ekasyaiva māgadhasyaitadvṛtticatuṣṭayamuktamiti jñeyam ||

13.48.22_2

ete māgadhyām āyogavādibhyaścaturbhyaḥ kramājjāyante ityupasaṃharati - catura iti | ete catvāro vāgurādinā jīvantīti māyopajīvinaḥ anye'pi catvāro māgadhyāṃ viśrutāḥ sajātīyā utpadyante teṣāṃ nāmāni māṃsamityādi māṃsaṃ māṃsavikretāraṃ svādukaraṃ māṃsasyaiva saṃskārakam | kṣaudraṃ sūdaṃ śūdramiti pāṭhatraye'pi śākādyannapākakaraṃ saugandham uktalakṣaṇaṃ sairandhram ekasyaiva māgadhasyaitadvṛtticatuṣṭayamuktamiti jñeyam ||

13.48.25

kṣudra iti | niṣādyāṃ vaidehakāt kṣudro medaḥ andhraśca āraṇyapaśuhiṃsakau kārāvarākhyaścarmakāraśceti trayo bhavantītyarthaḥ ||

13.48.26

caṇḍālāt niṣādyāmeva tvaksāro veṇuḥ ||

13.48.27

āhiṇḍaka iti spaṣṭārthau ślokau ||

13.48.29

vrātyajātīya eka ityevaṃ manūktaistribhiḥ saha pañcadaśa saṅkarajātāḥ | vrātyasyāpi dharmasāṅkaryādeteṣveva gaṇanā pracchannā ajñātayonayo'pi pūrvoktaiḥ karmabhiste'mukayonaya iti veditavyāḥ ||

13.48.30

cāturvarṇyasyaiva dharmāḥ śāstre vihitāḥ itareṣāṃ tu jātibhedānāṃ dharmaniyama iyattā ca nāsti | tathāhi - caturbhyo varṇebhyaḥ ṣaḍanulomajāḥ ṣaḍvilomajāśceti dvādaśa, tebhyo'pi ṣaṭṣaṣṭiranulomajāḥ ṣaṭṣaṣṭirvilomajā iti dvātriṃśadadhikaṃ śatam, tebhya evaṃ prātilomyānulomyagaṇanāyāṃ tebhyastebhyaścaivamanantā bhedā bhavanti te ca sarve pañcadaśasvevāntarbhavantīti tāvatāmeva parigaṇanaṃ kṛtamityarthaḥ ||

13.48.31

yadṛcchayā jātyaniyamena upasampannairmithunībhāvaṃ gatairyajñebhyaḥ sādhubhyaśca bahiṣkṛtaiḥ yathāvṛtti yathāśrayaṃ jīvikāṃ jātiviśeṣaṃ ca yadṛcchayā tattatkarmaṇā prāptā ityarthaḥ ||

13.48.36

yatheti | vihīnāsu retaḥsekaṃ na kuryāditi bhāvaḥ ||

13.48.37

tadarthameva caurebhya iva strībhya ātmānaṃ rakṣedityāha dvābhyām - avidvāṃsamiti ||

13.48.39

kaluṣayonijaṃ saṅkarayonijam āryagṛhe jātatvādāryarūpamiva bhāsamānamapi utpattito'nāryam ||

13.48.40

nānābhāvaiḥ āryebhyaḥ pṛthagbhūtābhiśceṣṭābhiḥ samanvitaṃ naraṃ saṅkarayonijaṃ jānīyāt ||

13.48.41

anāryatvādiṣvekaikamapi kaluṣayonitvavyañjakaṃ kimuta dve trīṇi sarvāṇi ceti bhāvaḥ ||

13.48.42

prakṛtiṃ yoniṃ niyacchati gūhituṃ śaknotītyarthaḥ ||

13.48.43

vyāghra ityupalakṣaṇaṃ bījāderapi yathā tiryaksthāvarādikaṃ bījaguṇaṃ na tyajatyevaṃ manuṣyo'pītyarthaḥ ||

13.48.45

sañcchanne sugupte'pi yasya janmanīti śeṣaḥ | saḥ tacchīlaṃ saṅkarakartuḥ svabhāvam ||

13.48.46

suśliṣṭaṃ śobhanavṛttena na virajyate upacitaṃ vṛttaṃ vihāya janmānyathā tiṣṭhatītyarthaḥ ||

13.48.47

tasya saṅkarajasya śarīraṃ sattvena śāstrīyabuddhyā na parikṛṣyate na nīcamārgādapakṛṣyate bījaguṇasya prābalyāt | sattvasya kālabhedena jyeṣṭhatvādibhāve'pi yattulyasattvaṃ śarīrārambhakaṃ yatsattvaṃ jyeṣṭhādyanyatamaṃ tadeva pramodate anyattu utpannamapi sattvaṃ śāradikābhravallīyata iti bhāvaḥ ||

Linked texts (1)