The Great Epic of the Bhārata dynasty 13.93
Bhāratabhāvadīpa 13.93
- Language
- Sanskrit
13.93.1
dvijātaya iti | daśāhādau vratopetā brāhmaṇā brāhmaṇakāmāya yajamānasyārthaṃ yadi bhuñjate tatkathaṃ svasya vratalopo vā garīyān uta brāhmaṇasya kāmabhaṅgo veti praśnārthaḥ ||
13.93.4
ātmatantraṃ śarīrarūpaṃ kuṭumbarūpaṃ vā tadupaghātī ||
13.93.6
asvapnaḥ svadharme jāgarūkaḥ ||
13.93.15
samayaṃ śapatham atra śapathavyājena niṣiddhānyucyante ||
13.93.22
gaṇḍeti nāmataḥ ||
13.93.23
upaśikṣantaḥ arjayantaḥ ||
13.93.29
brahmakūṭo vedarāśistasyāśucitvaṃ doṣaḥ ṛddhimato garvo bhavatu | karṣakaśca matsarī cāstu ||
13.93.37
anyena pathā ||
13.93.41
na smahe na smaḥ asterārṣastaṅ ||
13.93.43
pratīcchan pratigṛhṇan ||
13.93.45
tasya lābhasukhasya mātrā iyattā ||
13.93.47
kāmastṛṣṇārūpaḥ ||
13.93.51
yaditi | yat yato hetoḥ vaidharmeḥ vidharmaḥ eva vaidharmaḥ tasmim̐llobhādidoṣe sati param utkṛṣṭaṃ padaṃ nāsti na labhyate'tastadalobhākhyameva dhanaṃ brāhmaṇā viduḥ | vinayaḥ śikṣā tadarthaṃ śikṣitumiti yāvat ||
13.93.67
śāstrapratipādito jaran kṣīyamāṇo dharma iti viśvāmitrasya ||
13.93.77
upatīrthamavataraṇamārgaḥ ||
13.93.86
iti | 'sūrya ātmā jagatastasthuṣaśca' iti śruteḥ | sūryaṃ paraṃ brahma svarbhānuḥ rāhurūpo mṛtyuḥ avidhyat vyāptavān tamasā anātmani ātmabuddhirūpayā avidyayeti mantrapadānāmarthaḥ ||
13.93.87
tadetadatritvaṃ manasā'pi durdhāryamiti matvā yātudhānyāha - yatheti | te tvayā mayi matsamīpe atītānāgatayorapi vartamānakāle eva darśanaṃ kāmādyanudayaśceti dvayam atyantaṃ tamaḥsvabhāvayā mayā prāptumaśakyamiti bhāvaḥ | tvāmahaṃ dharṣitumaśakteti tvaṃ gaccha avatara padminīṃ sarasīm ||
13.93.88
vasiṣṭho'smīti | vasiṣṭhaḥ vāyuśca pṛthivī ca vāyuścāntarikṣaṃ ca dyauścādityaścandramāśca nakṣatrāṇi ceti vasava eteṣu hīdaṃ sarvaṃ vasu hitameti hīdaṃ sarvaṃ vāsayante iti śrutiprasiddhā vasavaste yasya svādhīnā bhavanti sa vasumānprāptāṇimādyaiśvaryo mahāyogī atiśayena vasumāniti vasiṣṭhastādṛśo'hamasmi atiśayena ururasmi vasumacchabdādiṣṭhanpratyaye pare matublope ṭilope ca vasiṣṭhaḥ uruśabdasyeṣṭhani varādeśaśca priyasthirādisūtreṇa jñeyaḥ | sarvaṃ madvaśe'sti ahaṃ tu na kasyāpi vaśe'smīti nāmadvayārthaḥ | vāsagṛheṣu vāsayogyeṣu gṛhasthāśrameṣu sarveṣāmupajīvyeṣu vase vasāmi ato'haṃ vastṝṇāṃ madhye atiśreṣṭha iti vasiṣṭho'smi | vastṛśabdādiṣṭhani tṛnlope ca vasiṣṭhaḥ sarveṣāmāśrayabhūtatvānmama māṃ devā rakṣantīti bhāvaḥ ||
13.93.90
kulamiti | kaśāśvatāḍanarajjustāmarhanti te kaśyā aśvāḥ | atra ca prakaraṇādindriyāṇi hayānāhuriti śrutyukterindriyāṇyevāśvāḥ kaśyāstadāśrayatvāccharīrāṇyapi kaśyāni kulaṃ kulamiti vīpsāyāṃ dvirvacanam | sarvaśarīreṣvahamevaikaḥ kaśyapo nāma dvijo'smi | kaśyāni śarīrāṇi pāti rakṣati pibati bhuṅkte pāyayati śoṣayati vā kaśyapa iti yogātsarvāṇi śarīrāṇi praviśyāntaryāmirūpeṇa pālayāmi jīvarūpeṇa taddvārā sukhaduḥkhādikaṃ bhuñje brahmarūpeṇa tāni sarvāṇi svātmani pravilāpayāmītyarthaḥ | evaṃ sarvamadhyātmaṃ matsvarūpamityuktvā'dhidaivamapi matsvarūpamevetyāha - kuvamaḥ kuvama iti | kuḥ pṛthivī tasyāṃ vamati varṣatīti kuvama ādityaḥ | 'ādityājjāyate vṛṣṭiḥ' iti śruteḥ | pūrvavaddvivacanaṃ sarvo'pyādityo'hameva matputratvātsarveṣāmādityānāmityarthaḥ | pāṭhāntare kupapīḥ kuṃ pātīti yogātkupapīḥ sūrya eva | yāpoḥ kiddve ceti sūtreṇa pāterīpratyaye prakṛterdvitve pratyayasya kittve ca papīriti rūpam | kupapiriti hrasvapāṭhe tu ādṛgamahanajaneti kipratyaye liḍvadbhāve ca kupapiriti sūrya eva | kupapa ityakārāntapāṭhastu prāmādikaḥ | yadvā kuṃ pṛthivīṃ pātīti kupaṃ jalaṃ pibatīti kupapaḥ sūrya eveti samādheyam | kāśyo dīptimān tatra hetuḥ kāśanikāśatvāt bahukālīnatvena kāśapuṣpasadṛśaḥ sarvataḥ palitaścirantanastapasā dīpto'smītyarthaḥ ||
13.93.96
viśve iti | viśvaśabdena ādhidaivaṃ brahmāṇḍasthā devā ucyante | adhyātmaṃ ca piṇḍasthānīndriyāṇi tānyubhayāni mitrabhūtāni yasya sa viśvāmitraḥ | 'viśvasya ha vai mitraṃ viśvāmitra āsa' iti śruteḥ | mitre carṣāviti viśvapadāntasya dīrghaḥ | gavām indriyāṇām ||
13.93.100
dharāniti | dharān parvatān dharitrīṃ bhuvaṃ vasūndevāndhatte iti vyutpattyā vasudhāṃ divaṃ ca tiṣṭhāmi adhitiṣṭhāmi tatra hetuḥ - bharturvasiṣṭhasyānantaram avyavadhānena mano'nurundhatīti aruṣo atikaṭhinān dharādīn dadhātītyarundhatīti dakāralopena mumāgamena ca siddham | anurundhatītyatra nukāralopena veti ||
Linked texts (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit