Pramāṇa · Search · About · API

Mahabharata 2.2

Bhāratabhāvadīpa 2.2

Language
Sanskrit

2.2.1

uṣitveti ||

2.2.5

arthyam arthādanapetam | tathyaṃ satyam | laghu svalpākṣaraṃ yuktaṃ yuktimat ata evānuttaraṃ pūrvapakṣavadapratyākhyeyam | 'tathyaṃ pathyaṃ hitaṃ vākyaṃ guru svalpākṣaraṃ mṛdu' iti pāṭhe pathyaṃ sanmārgādanapetaṃ guru bahvartham ||

2.2.6

svajanagāmīni mātrādiṣu svabāndhaveṣu kuśalasandeśarūpāṇi ||

2.2.7

bhāminīṃ dīptimatīṃ bhāvinīmiti pāṭhe sadbhāvayuktām ||

2.2.8

vavande ceti | puruṣasattamaḥ puruṣeṣu annamayaprāṇamayamanomayavijñānamayānandamayeṣu pañcasu | ādyo vyavahārataḥ satyaḥ | uttarottareṣāṃ tu pūrvapūrvādhiṣṭhānatvāt tattadapekṣayā satyataratvam | pucchaṃ brahma tu ṣaṣṭhaṃ teṣāmadhiṣṭhānabhūtaṃ mokṣepyabādhyatvātsattamaḥ | nanu kathaṃ sattame 'asthūlamanaṇu niṣkalaṃ niṣkriyaṃ śāntam' ityādiśruteḥ | sarvaviśeṣaśūnye nāmarūpavandanādikriyāyogo ghaṭeteti cet | atra brūmaḥ | 'kaulike pratimādvārā caitre bhoga iveśatā | asage bhūmni jīvaughakalpitopādhiyogataḥ’ || anādau saṃsāre jīveśvaravibhāgasyāpyanāditvādrajvāṃ bhujaṅga iva jīvaughasyāvidyayā śuddhe'pi cidātmani īśasūtrādikaṃ kalpitam | idameva brahmaṇaḥ śarīramiti | yathā kaulikaḥ pratimāṃ kṛtvā idameva caitrasya śarīramiti bhāvayati tadvat | yathā ca pratimādvārā caitrasya bhogo bhavatyevaṃ śuddhāyāmapi citi jīvaughakalpitopādhidvārā īśanādikaṃ bhavati | etāvāṃstu viśeṣaḥ | jīvasya svāvidyākalpitaṃ śarīrāntaramastīti pratimānimittako'pi bhogaḥ svadehāvacchedenaiva jāyate na pratimāvacchedena | citastu tadabhāvādvibhutvācca parakalpitopādhyavacchedenaiva niyantṛtvādikaṃ bhavati | taccākarmajatvāccitau na saṃsṛjyate | yathā jīve bhogaḥ yathā vā kalpitasarpagataṃ bhīṣaṇatvaṃ rajvām | evaṃ ca vyavahārataḥ saṃsārasyādyantaśūnyatvāt tatkāraṇībhūtasya īśāderapi tathātvaṃ vaktavyaṃ kimuta īśādikāraṇībhūtāyāḥ kṛṣṇamūrteḥ | tathā hi bījāṅkaratarūpameṣu īśasūtravirāṭsu anantabījagarbhaphalopamaḥ śrīkṛṣṇaḥ anantakoṭibrahmāṇḍanāyaka iti prasiddham | ayameva śrīmacchaṅkarabhagavatpādairvedāntasāre vanavṛkṣadṛṣṭāntena samaṣṭivyaṣṭirūpeṇa sthūlasūkṣmakāraṇāni pratipādya samaṣṭivanadṛṣṭāntena pratipāditaḥ | śāstre'pi 'antastaddharmopadeśāt' ityatra 'ya eṣontarāditye hiraṇmayaḥ puruṣo dṛśyate hiraṇyaśmaśrurhiraṇyakeśa āprāṇanakhāt sarva eva suvarṇastasya yathā kapyāsaṃ puṇḍarīkamevamakṣiṇī tasyoditi nāma sa eṣa sarvebhyh pāpmabhya udeti ha vai sarvebhyaḥ pāpmabhyo ya evaṃ veda' iti nāmarūpavanta ādityamaṇḍalāntarvartinaṃ nārāyaṇamudāhṛtya 'tasya ṛk ca sāma ca geṣṇau' iti nārāyaṇasya kṛtsnaprapañcātmake ṛksāme aṅguliparvaṇī ityuktam | tato'nantakoṭibrahmāṇḍāśrayatvaṃ sūryākṛterbrahmaṇo yujyate | ayameva nandanandano mahāmāyāvī suptipralayakaivalyeṣu karmoparame sati jagadindrajālaṃ svamūrtyā saha tirodhāyāpāstasamastaviśeṣaṃ brahmātmānaṃ prāpayati karmaśeṣasattve punarudbhāvayati ca | tataścāsya svāvidyābhāvādasaṅgatvaṃ parāvidyākalpitopādhisambandhātpratimāyā bhojakatvavat niyantṛtvam avidyāyāścādyantaśūnyatvāttannityatvaṃ ceti siddham | tataścāsaṅgatvādyuktamasya puruṣasattamatvaṃ janagamayitṛtvarūpajanārdanatvena niyantṛtvaṃ niyantṛtvādeva ca 'utsīdeyurime lokā na kuryāṃ karma cedaham' iti vakṣyamāṇarītyā janaśikṣārthaṃ dhaumyabandanena vaidikamaryādāparipālakatvaṃ draupadīsāntvanena ca suhṛdanugrāhakatvaṃ cetyādi sarvaṃ samañjasam | ayamevārthe maṅgalaślokābhyāmasmābhiḥ saṅgṛhīto na vismartavyaḥ ||

2.2.9

bhrātṝn pitṛṣvasuḥ putrān ||

2.2.12

tasthuṣāṃ sthitimatāṃ vara sanātana ityarthaḥ ||

2.2.17

abhīṣūn rathāśvaraśmīn ||

2.2.20

supaḍitaṃ gāḍhaṃ yathā bhavati tathā pariṣvajya ||

2.2.25

saṃvidaṃ punareṣyāmīti niścayaṃ kṛtvā ||

2.2.26

locanairiti sarvendriyāgrāhyamapi paramātmānaṃ prathamaṃ pratimādiṣu sañcintya manobhiriti paścātpratimāṃ tyaktvā manasaiva cintayedityuktam ||

2.2.28

manaso laye śaurirmānasamūrtirūpo'ntardadhe ata eva te akāmāḥ nirvikalpasamādhisthāḥ 'yadā sarve pramucyante kāmā yesya hṛdi śritāḥ | atha maryo'mṛto bhavatyatra brahma samaśnuta' iti śruteḥ yato govinde nirvikalpe brahmāṇi gataṃ līnaṃ mānasaṃ yeṣāṃ te tathā bhūtāḥ ||

2.2.29

nivṛtyeti samādhisusvānubhavānantaraṃ vyutthānaṃ dhvanitam ||

2.2.30

sa gatveti pāṭhe gatvā śīghragamanaśīlaḥ gameḥ 'anyebhyopi dṛśyate' iti kvanip | anudāttopadeśeti anunāsikalope hrasvasyeti tugāgamaḥ ||

2.2.36

kalpayāmāsa evamevaṃ kariṣyāmīti manasi vicārayāmāsetyarthaḥ ||

Linked texts (1)