The Great Epic of the Bhārata dynasty 3.1: Araṇyaparva
Bhāratabhāvadīpa 3.1
- Language
- Sanskrit
Araṇyaparva
3.1.1
tatra pūrvasmin parvaṇi draupadītrāṇena bhaktermāhātmyaṃ darśitam | sā ca pratijñāpālanasatsamāgamatīrthāṭanasvadharmācaraṇādinā labhyata iti tattadākhyāyikāmukheneha pratipādya draupadīdattaśākaleśāśanena kṛṣṇe tṛpte sati daurvāsasopākhyānena bhagavato jagadantarātmatvaṃ dārśitam | dharmayudhiṣṭhirasaṃvādena bhagavattatvam adhigamopāyasāhitaṃ ca saṅkṣepeṇoktam | evaṃ dyūtajitāḥ pārthā ityādināmantrāya samupāviśannityantena granthena | tatra prathame'dhyāye sadasatsaṅgayorguṇadoṣau dvitīye śaunakayudhiṣṭhirasavāndena kāmyadharmanindāyogapraśaṃsā ca darśitā evamiti | pārthā iti chatrinyāyena mādrīsutayorapi upalakṣaṇam | durātmabhirduṣṭacittaiḥ | sahāmātyaiḥ karṇādibhiḥ | nikṛtyā chalena ||
3.1.2
pūrvaḥpitā parīkṣit tasya pitāmahāḥ ||
3.1.4
uttamaṃ tīvram ||
3.1.8
draviṇaṃ parākramaḥ tejaḥ dehakāntiśca te ubhe puṣkale yeṣāṃ te bhūridraviṇatejasaḥ 'draviṇaṃ ca parākrame’ iti viśvaḥ ||
3.1.9
gajasāhvayāt hastināpurāt ||
3.1.10
vardhamānapuraṃ nāma grāmaviśeṣaḥ tadabhimukhaṃ dvāraṃ tasmāt vṛdhu hiṃsāyāṃ vardhamānāḥ hiṃsakāḥ teṣāṃ puraṃ kutsitamārgeṇa niḥsāritā ityanye ||
3.1.11
paricaturdaśa adhikacaturdaśāḥ pañcadaśetyarthaḥ | saṅkhyayāvyayāsanneti samāsaḥ samāsāntavidheranityatvādbahuvrīhau saṅkhyeye iti prāptasya ḍacpratyayasyābhāvaḥ ||
3.1.16
prakṛtirghṛṇaḥ svabhāvanirdayaḥ ||
3.1.18
sānukośāḥ sadayāḥ mahātmānaḥ udāracittāḥ | vijitāḥ indriyāṇi ca śatravaśca yaiste vijitendriyaśatravaḥ | hrīrakāryānnivarttikā cittavṛttiḥ dharmo yamaniyamādistasya ācaraṇam ācāraḥ dharmācāraḥ ||
3.1.19
kaunteyatvaṃ mādreyatvaṃ ca chatrinyāyena pratyekaṃ pañcasvapi paryāptaṃ mādrīti hrasvatvamārṣam ||
3.1.22
bhaktān ārādhanāparān anuraktān prītimataḥ suhṛdaḥ vetanādyupakāramanapekṣya upakārakān priyān prītiviṣayān hiteratān abhyudayasādhanaparān hiteratānityaluksamāsaḥ priyāśca te hiteratāśceti vigrahaḥ | na vinaśyema vināśaṃ na prārthayāmahe | prārthanāyāṃ liṅ neti vitarke vinaśyemeti tarkayāmaha iti prāñcaḥ ||
3.1.24
āpaḥ apaḥ ||
3.1.27
avadātāni śuddhāni vidyā vaidikā na tu laukikyādiḥ karma vedārthānuṣṭhānaṃ yoniḥ pūrvaprajñā śyenayāgāderhiṃsāsādhanasya vedārthatve'pi nāvadātatvamasti | atoḥ 'janmāntarīyasaṃskāro'pi śuddha evāpekṣitaḥ | 'taṃ vidyākarmaṇī samanvārabhete pūvaprajñā ca' iti śruteratra yoniśabdena mukhyaṃ pravṛttikāraṇaṃ pūrvaprajñaiva grāhyam | anye tu yoniśabdena pitṛmātṛśuddhimāhuḥ | samāsyā saṅgatiḥ sampūrvasyāsagatāvityasya rūpam api śabdācchāstramapi samyak jñānahetutayā guru | satsaṅgastu tato'pi garīyān | na gāthā gāthinaṃ śāstīti kevalaśāsrasya prāgeva akiñcitkaratvokteḥ ||
3.1.28
nirārambhāḥ āgnihotrādyakurvāṇā api | hiśabdaḥ ’etaddha sma vai tadvidvāṃsaḥ pūrvegnihotraṃ na juhavāñcakrire' iti śrotīṃ prasiddhiṃ dyotayāti | satsaṅgāllabdhātmavidyānāṃ kimagnihotrādineti bhāvaḥ ||
3.1.29
na siddhyanti siddhiścittaśuddhistāṃ na prāpnuvanti | dharmācārahīnatvāt ||
3.1.31
aviṣayaiḥ agocarairaparicitairityarthaḥ | dharmakāmārthasambhavāḥ dhamāndīnāṃ sambhava utpattiryebhyaste | śiṣṭānāṃ vedaprāmāṇyavādināṃ sammatāḥ ||
3.1.32
samastāḥ ekībhūtāḥ vyastāḥ pṛthak prathagbhūtāḥ | śreyaḥ svargādapi praśastataramātmasukham ||
3.1.33
evaṃ pauravacanaiḥ satsaṅgaguṇāḥ asatsaṅgadoṣāśca upādānāya hānāya ca uktāḥ dhanyā ityādinā | śatrorapi sukhaṃ deyamiti darśayati pauranivartanaprasaṅgena ||
3.1.34
sneho vātsalyaṃ tatsahitā anukampā dayā snehānukampā tayā ||
3.1.36
śokasantāpavihvalāḥ śokaḥ iṣṭaviyogajaṃ duḥkhaṃ tena santāpaḥ dehendriyāderavasādaḥ tena vihvalāḥ vyākulāḥ ||
3.1.37
āgamanetyavibhaktikam asmābhiḥ saha āgamane śāpitāḥ mama śapathaṃ kāritā ityarthaḥ ||
3.1.40
samāgamya sampṛcchya ||
3.1.41
nivṛtteṣu paureṣvityādinā dhikpāpān dhutarāṣṭrajānityantena granthena dharmātmānamanicchantamapi balātsanto'nugṛhṇantītyucyate ||
3.1.42
ūṣuḥ vāsaṃ cakruḥ ||
3.1.43
udakenaiva na tvannena ūṣurninyuḥ ||
3.1.44
sāgnayaḥ dāraiḥ sahitāḥ anagnayastadanye snātakabrahmacāryādayaḥ ||
3.1.45
prāduṣkṛtāḥ prakaṭīkṛtāḥ agnayo yaiste ramyatvaṃ tāpavirahātsandhyārāgādiśobhātaśca | dāruṇo rakṣaḥpiśācādisañcārakālatvāt | brahmaghoṣapuraskāraḥ uccaiḥśrutyupanyāsapūrvakaḥ sañjalpaḥ parasparasaṃvādaḥ ||
3.1.46
āśvāsayantaḥ vanavāsasyāpi śreyaskaratvopapādaneneti śeṣaḥ ||
Linked texts (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit