The Great Epic of the Bhārata dynasty 3.183
Bhāratabhāvadīpa 3.183
- Language
- Sanskrit
3.183.1
kāmyakamiti ||
3.183.3
śauriḥ kṛṣṇaḥ ||
3.183.4
āyātā viditā ityanvayaḥ | vaḥ yuṣmākaṃ śreyo'nveṣī ||
3.183.13
bhūtapatī rudraḥ | guhena kārtikeyena ||
3.183.15
madhuhā madhusūdanaḥ ||
3.183.16
tasyārthaṃ dharmasya vṛddhyartham ||
3.183.19
eṣā dānādirūpā sadā ratiḥ nityaṃ prītiviṣayaḥ ||
3.183.21
nigrahaṇe yattāḥ sma iti śeṣaḥ ||
3.183.24
tavātmajāḥ prativindhyādayaḥ ||
3.183.26
ānartaṃ dvārakādeśam ||
3.183.27
yathā tvamarhasi tathā subhadrā'rhati | yathā kuntī prayoktumarhati tathā subhadrā'pyarhati | yathā cārhati tathaiva karoti ceti sambandhaḥ ||
3.183.28
vinetā śikṣayitā | raukmiṇeyaḥ pradyumnaḥ ||
3.183.33
madhūnāṃ māthurāṇām | halāyudhaḥ pragrahaṇo niyantā yasyāḥ sā senā | yattā sannaddhā ||
3.183.43
bhaumasya narakāsurasya saubhādhipateḥ śālvasya pañcāviṃśakaḥ varṣairiti śeṣaḥ ||
3.183.44
suviśvastaṃ bhagavanmāyādau dṛḍhaniścayam ||
3.183.47
avalokakaḥ avalokanārthī ||
3.183.50
sanātanaḥ kṛṣṇaḥ ||
3.183.56
bhavatyeva hīti | dharmādharmaphalayorviparyayaṃ dṛṣṭvā puruṣaḥ karmaṇaḥ phalaṃ kathaṃsvidaśnāti īśvaro vā kathaṃsvit kartā'stīti dharmeśvarayorākṣepaḥ | ṛddhyataḥ samṛddhiyutān ||
3.183.57
kathaṃsvidityasyobhayatra sambandhaḥ ||
3.183.58
kuto veti | svabhāvāt karmaṇo vā | antye ihaiva paratrāpi vā | kṛtaṃ karmaṇā sādhitaṃ sukhamanvetītyarthaḥ ||
3.183.59
śubhāśubhaiḥ karmabhiḥ sadyo vināśibhiriha vā kārīryādibhirvṛṣṭyādyarthe vihitaiḥ | paratra vā dehatyāge sati kathaṃ saṃyujyate kimāśritya ca karmāṇi tiṣṭhantīti phalasya vyabhicārādāśuvināśitvādāśrayābhāvācceti tredhā prākkarmasadbhāvākṣepaḥ ||
3.183.61
sthityarthaṃ lokarakṣārtham ||
3.183.64
tatra dharmādharmaphalayostāvadavyabhicāraṃ darśayan prathamaṃ doṣaṃ nirasyati nirmalānītyādinā ||
3.183.69
māyā kūṭakārṣāpaṇādiḥ | vyājaṃ dambhaḥ tadevopajīvanti na tu dharmam | te māyāvyājopajīvinaḥ ||
3.183.73
nāthantaḥ prārthayamānāḥ | kāmānāṃ kāmān ||
3.183.74
antyaṃ praśnamanuvadati jantoḥ pretasyeti dvābhyām ||
3.183.75
anunayaṃ siddhāntam ||
3.183.76
tasyottareṇaivārthāt karmaṇāmāśuvināśitvadoṣo nirasto bhavatītyabhisandhāyāha ayamādīti | ādiśarīreṇa liṅgadehena yāvanmokṣaṃ sthāyinā devasṛṣṭena dharmādharmasaṃsṛṣṭena | yadvā | dharmādyanurodhinā īśvareṇa vā sṛṣṭena āviṣkṛtena sarvavāsanāmayaṃ liṅgameva karmaṇāmāśraya ityarthaḥ ||
3.183.77
kalevaraṃ sthūladeham | yugapat dehadvayena | sambhavati saṃyujyate pūrvatyāgāt prāgeva tṛṇajalaukānyāyenāparamādatte na tu tadanantaram | ata eva antarā madhye kṣaṇamātramapi abhavo'saṃsāro nāsti ||
3.183.78
tatra sthūladehāntare | yattu maraṇānantaraṃ madhye yāvadgarbhavāsamātivāhikaśarīrārūḍho divi bhuvyantarikṣe barake vā bhavatīti tat sthūladṛṣṭyaiva jñeyam | ubhayatra bhogasāmyena sthūlātivāhikayorbhedābhāvāt | yathoktaṃ vasiṣṭhena 'ātivāhika evāyaṃ tvādṛśaiścittadehakaḥ | ādhibhautikayā buddhyā gṛhītaścirabhāvanāt' iti ||
3.183.79
kṛtānto yamastatsambandhī vidhiḥ puṇyapāpaphalabhoge niyogastena saṃyuktastamanutiṣṭhan nirādānaḥ prāptaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ vā dūrīkartumaśaktaḥ | 'do'vakhaṇḍane ' ityasya rūpam ||
3.183.80
abuddhīnāṃ tattvajñānahīnānāṃ gatiḥ svarganarakarūpā | uttamāṃ punarāvṛttivarjitām ||
3.183.82
śuklajātīyāḥ śuklo yogajo dharmastatprakārāstadekārjanaparāḥ 'prakāravacane jātīyar' | yonyantaramātivāhikayonyapekṣayā'nyāmādhibhautikīṃ yonim ||
3.183.83
vaśina īśvarāḥ | mandarogiṇo nīrogāḥ 'na tatra śoko na jarā na mṛtyuḥ prāptasya yogāgnimayaṃ śarīram' iti śruteḥ | prārabdhakarmaprābalyāt kadācit prāptameva cāpakvayogināṃ rogādikaṃ cettatrāha alpeti | alpaṃ dvaitadarśanam 'atha yatrānyat paśyatyanyacchṛṇoti tadalpam' iti śruteḥ | tasmāt ābādho duḥkhaṃ tatastrāsāt nirupadravā upa samīpe sthitvā dravati svīyaṃ dharmamāsiñcatītyupadravo'ntaḥkaraṇam | tadrahitāḥ etena prārabdhasyāpi pratighātāya nirbījaḥ samādhiḥ prabhavatīti darśitam ||
3.183.84
nanu tādṛśo'pyapāntaratamā nāma vedācāryaḥ kalidvāparayoḥ sandhau satyavatyāṃ vyāsatayā samajani iti mokṣadharmeṣu | ataḥ śuklajātīyānāmapi utkrāntigatyā gatayo'parihāryā ityāśaṅkyāha cyavantamiti | adhikāriṇāṃ teṣāṃ lokānugrahārthaṃ svecchayā gṛhādgṛhāntarapraveśavadiha paratra ca sañcāro na karmādhīnatayā'smākabhitra duḥkhāya bhavatītyāśayaḥ | tathā nirṇītaṃ yāvadadhikāramavasthitirādhikārikāṇāmityatra ||
3.183.86
daivāt mūḍhonmattajaḍabharatādibhiryallabhyate taddaivādeva | haṭhāt yogasiddhairviśvāmitrādibhiritaraiḥ svakarmabhiḥ | anyā teṣāmanyatamā ekaiva kācit sthitirastīti vicāraṇā te tava mā'stu ||
3.183.87
evamātmavidāṃ svātantryamuktvā itareṣāṃ sthiticāturvidhyamāha imāmiti ||
3.183.88
iha veti | paraṃ śreya ityanukṛṣyate | vāśabda evārthe dvirāvartate | ekasya ihaiva paraṃ śreyo'sti nāmutra paraloke | ekasyā'mutraivāsti natviha | iha cāmutra ca ekasya śreyo'sti | ekasya tūbhayatrāpi nāstīti ||
3.183.89
imameva ślokaṃ vyācaṣṭe dhanānītyādinā ||
3.183.90
ye iti | teṣāmasau loka eva natvayam ||
3.183.92
prajane putrotpādane ||
3.183.93
bhavantastu lokadvaye'pi śreyāṃsa ityāha sarve bhavanta iti ||
3.183.95
tasmāt dharmādharmaphalayorvaiparītyaṃ yattvayā prāguktaṃ tattathā na mantavyamityupasaṃharati mābhūditi ||95 || mārkaṇḍeyasamāsyāyāṃ sahāsane ityarthaḥ 'āsa upaveśane''smāt 'ṇyat' |
Linked texts (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit