The Great Epic of the Bhārata dynasty 3.272: Jayadrathavimokṣaṇaparva
Bhāratabhāvadīpa 3.272
- Language
- Sanskrit
Jayadrathavimokṣaṇaparva
3.272.1
jayadratastviti ||
3.272.3
atrāsya jayadrathasya paradārahartuḥ kṣatriyādhamatvāt | pañcadhā māraṇamuktaṃ śirogṛhītvetyādinā śiraḥkeśeṣvityarthaḥ | tāḍayāmāsa capeṭābhiriti śeṣaḥ | yathoktaṃ nītiśāstre 'vāmapāṇikacotpīḍā bhūmau niṣpeṣaṇaṃ balāt | mūrdhni pādapraharaṇaṃ jānunodaramardanam | mālūrākārayā muṣṭyā kapole dṛḍhatāḍanam | kaphoṇipāto'pyasakṛt sarvatastalatāḍanam | tālena yuddhe bhramaṇaṃ māraṇaṃ smṛtamaṣṭadhā' iti | 'caturbhiḥ kṣatriyaṃ hanyāt pañcābhiḥ kṣatriyādhamam | ṣaḍbhirvaiśyaṃ saptabhistu śūdraṃ saṅkaramaṣṭābhiḥ' iti ||
3.272.8
ghṛṇī dayāvān | bāliśayā | svalpayā bādhase śatruṃ hantuṃ na dadāsi ||
3.272.9
saṭāḥ jaṭāḥ keśasanniveśe madhye madhye pañcasu sthāneṣu ardhacandreṇa bāṇena kṣauravadvāpayāmāsetyarthaḥ ||
3.272.26
balimupahāram ||
3.272.29
nārāyaṇaḥ sahāyo yasya taṃ nārāyaṇasahāyakam ||
3.272.30
śaraṃ śṛṇāti hinastīti śaramastram ||
3.272.31
nārāyaṇasahāyasyājeyatvaṃ vaktuṃ nārāyaṇamāhātmyamevāha deva deva ityādinā | devānāṃ dyotakānāṃ sūryacandrāgnicakṣurmanovācāṃ jyotiṣāṃ devaḥ prakāśakaḥ | 'yena sūryastapi tejaseddhaḥ' 'yena cakṣūṃṣi paśyanti' ityādiśrutibhyaḥ | anantaḥ trividhaparicchedaśūnyaḥ ātmā svarūpaṃ yasya | pradhānaṃ triguṇātmikā māyā | puruṣaścidrūpaḥ tadubhayātmā cidacinmayaḥ | avyakto jagatkāraṇarūpo bījāntargatavaṭatulyaḥ | ata eva viśvātmā viśva evātmā cetanāṃśena viśvamūrtimān jaḍāṃśena ||
3.272.32
evaṃ nārāyaṇasya jagaddhetutvamuktvā tasya jagatsaṃhartṛtvamāha yugānteti | kālāgnirūpo nārāyaṇo nirdahate ||
3.272.34
vinadino garjantaḥ samuttiṣṭhan samudatiṣṭhan | uttiṣṭhantītyarthaḥ ||
3.272.35
nāśayāmāsuḥ payodharā iti pūrveṇānvayaḥ | akṣamātraiḥ rathākṣamātrābhiḥ sthūlābhiḥ | sāmānye napuṃsakam | yadvā | dhārābhiriti dhārāśabda ākārāntaḥ somapāśabdavat pulliṅgaḥ | dhāvamānā eva rānti ādadate ledanīyaṃ vastviti dhārāḥ | rā ādāne'smāt kvip ||
3.272.36
ekārṇave iti | avāntarapralaye'smin pavananāśoktirnidāgha iva tadanupalambhamātraparā ||
3.272.37
caturyugasahasrapramāṇaṃ brahmaṇo dinam | tadante āplutā salile'ntarhitetyarthaḥ | nārāyaṇa ityākhyā nāma yasya | yadvā | nārāyaṇādeva ākhyā prathā yasya sa hiraṇyagarbhaḥ sūtrātmā viśvābhimānī ata eva sahasrapādādimān ||
3.272.38
svaptukāmaḥ khādinānte phaṭāsahasraṃ phaṇāsahasram | adhyatiṣṭhaditi śeṣaḥ ||
3.272.39
amitadyutimatyantaṃ dyotamānam ||
3.272.41
satvodrekāttamaso'bhibhave sati sattvasyāvirbhāvāt śūnyaṃ prāṇisañcārahīnam ||
3.272.42
nārāyaṇapadaṃ nirvakti āpa iti | narājjātā nārāḥ | 'nṛnarayorvṛddhiśca' iti gaurādigaṇapāṭhāt prāpto ṅīṣ gaṇakāryasyānityatvānna | tattanavaḥ tasya nārāyaṇasyaiva tanavaḥ | yathā sauvarṇaṃ kuṇḍalaṃ suvarṇameva evaṃ narajā āpo nara evetyarthaḥ | nārā āpo dehādyākārapariṇatā ayanaṃ nivāsasthānaṃ yasya | athavā tābhiḥ saha tattādātmyaṃ prāpya āste iti vā nārāyaṇa iti | 'tatsṛṣṭvā tadevānuprāviśat' iti 'ātmendriyamanoyuktaṃ bhoktetyāhurmanīṣiṇaḥ' | iti ca śrutiḥ | paramātmana eva sṛṣṭadehe praveśaṃ dehasambandhena bhoktṛtvaṃ ca darśayati | tena 'cetanācetanaṃ sarvaṃ jagannārāyaṇātmam' ityuktaṃ bhavati ||
3.272.44
pradhyāneti | dhyānasamakāle prajāhetoḥ prajānāmutpattyarthaṃ sanātanaścirantano brahmā nābhipadmādviniḥsṛtaḥ | tādṛśena rūpeṇa dhyāturdṛṣṭau pratyabhādityarthaḥ | tato dhyātamātre dhyānānantaraṃ viṣṇornābhyāṃ padmaḥ samutthitaḥ | tasmiṃśca padme pitāmaha upaviṣṭa iti kramabhaṅgena yojyam ||
3.272.45
marīcipramukhān - 'marīciratryaṅgirasau pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ | vasiṣṭho nāradaścaiva bhṛgurnava maharṣayaḥ ||
3.272.46
trasāni jaṅgamāni ||
3.272.47
prajāpaterīśvarasya māyāśabalasya tisro'vasthā ekaikaguṇotkarṣanimittāḥ | rajasa utkarṣe brahmā saṃsṛjyate | sattvotkarṣe pauruṣīṃ vaiṣṇavīṃ tanuṃ praviśya rakṣati | tamasa utkarṣe raudrībhāvena rudrabhāvena śamayediti ||
3.272.48
he sindhupate te tava śrutaṃ śravaṇaṃ nāsti yato viṣṇoḥ adbhutakarmaṇaḥ kathyamānāni kathanīyāni karmāṇi na vetsīti śeṣaḥ ||
3.272.49
tānyeva karmāṇyāha ekārṇave sati | ekākāśe ākāśamātre vāyutejaḥ pṛthivīrahite jalamātre sati ||
3.272.50
khadyota iti prakāśamātratvamucyate | pratiṣṭhānāya lokapratiṣṭhāpanārtham ||
3.272.52
jalakrīḍāyāmabhirucitaṃ prītiryasya ||
3.272.53
varāhavapuṣamātmānamiti śeṣaḥ | vāṅmayaṃ caturvedamayam | vedasammitaṃ vedapramitayajñarūpam ||
3.272.54
varṣma śarīram ||
3.272.55
daṃṣṭreṇa daṃṣṭrayā nyaviśat nyaveśayat ||
3.272.56
evaṃ varāhāvatāramuktvā narasiṃhāvatāramāha punarevetyādinā | apūrvāṃ loke pūrvaṃ na dṛṣṭām ||
3.272.60
mṛgendreṇāpi samupetya daityasamīpe gatvā samupādravan hiraṇyakaśipuḥ karajairnakhairdāritaḥ ||
3.272.61
evaṃ nṛsiṃhāvatārakathāmupasaṃhṛtya vāmanāvatārakathāṃ prastauti evamiti ||
3.272.62
garbhe dhāritaḥ garbhadhāritaḥ | saptamīti yogavibhāgāt samāsaḥ ||
3.272.63
durdinaṃ prāvṛṭdinaṃ tatra bhavombhodaḥ kṛṣṇameghastatsadṛśaḥ | 'meghacchanne'hni durdinam 'ityamaraḥ | śrīvatsena urasi bhūṣita iti luptavibhaktikaṃ padam ||
3.272.64
bālo vāmanaḥ vāṭaṃ sthānam ||
3.272.65
balino baleḥ ayamikārānta innantaśca śabdo dṛśyate ||
3.272.66
dadāni tvadīpsitamiti śeṣaḥ ||
3.272.68
divyaṃ ca tat adbhutatamaṃ ca rūpaṃ babhūveti śeṣaḥ ||
3.272.71
avatīrṇo'vataraṇaṃ kurvannajāyata āvirbhūtaḥ | yadukṣaye yadūnāṃ gṛhe ||
3.272.73
tasya karmāṇi viduṣo vidvāṃsaḥ gānti gāyanti ||
3.272.74
saḥ arjunaḥ astraviduṣāṃ pradhānaṃ śreṣṭhaḥ | yamajitamāhustena kṛṣṇena rakṣyate ||
3.272.76
tena kṛṣṇasahāyatvena hetunā bhāvaḥ pūjyatamaḥ | 'bhāvaḥ pūjyatame loke' ityanekārthaḥ ||
3.272.77
dinaikam ekadinameva na sarvadā ||
3.272.80
dakṣayajñe bhagasya netre nipātitavān bhaganetranipātanaḥ ||
Linked texts (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit