The Great Epic of the Bhārata dynasty 3.3
Bhāratabhāvadīpa 3.3
- Language
- Sanskrit
3.3.1
śaunakeneti ||
3.3.4
dharmeṇa yogamayena na tu karmaṇā ||
3.3.5
sūryārādhanaṃ vivakṣuḥ sūryasya sārvātmyaṃ tāvadāha prarocanārtham | savitā prasavitā utpādakaḥ paramātmetyarthaḥ ||
3.3.6
tejorasān jalāni uddhṛtya ādāya mahīṃ niviśate svoṣmaṇāmahīṃ vāsayati ||
3.3.7
oṣadhīpatiścandraḥ divastejaḥ antarikṣagataṃ meghākāreṇa pariṇataṃ tejaḥ uddhṛtya meghānudbhāvyetyarthaḥ janayāmāsa tadutthena vāriṇā oṣadhīḥ ||
3.3.8
svayonau bīje nirgate aṅkurādirūpeṇa niṣpanne sati ravireva oṣadhīrūpo bhavati | tadannaṃ tābhya auṣadhībhyo'nnam adanīyaṃ dhānyaṃ tacca punarjaloṣmayogādaṅkurādikrameṇa dhānyayoniriti ravirevānnam annayonitvāt | anye tu yadā darśe candre svayonau sūrya ekatāṃ gacchati tadā candratejobhiramṛtamayairniṣikto bhavati tataścandrarūpeṇa bahirnirgatya oṣadhīrāpyāyati tenānnaṃ bhavatītyāhuḥ ||
3.3.12
tapoyogaḥ vratasvīkāraḥ tatpūrvakaḥsamādhirdhyānaṃ tatsthaiḥ tanniṣṭhaiḥ dharmeṇa dhyānena ||
3.3.16
sūryoryameti | atra sūryopādhikaṃ brahma sarvakartṛtvasarvajñatvasarvātmatvādibhirdharmaiḥ stūyate tadyathā sūryaḥ sūte ālokamiti sūryaḥ 1 aryamā gatimatvāt 2 bhagaḥ sarvaiśvaryasampannatvāt 3 tvaṣṭā viśvaśilpakaratvāt 4. pūṣā poṣakaḥ 5 arkaḥ arcanīyaḥ 6 savitā jagatprasavanāt 7 raviḥ vedatrayīśabdamayaḥ 8 gabhastimān sahasrakiraṇaḥ 9 ajo'nādiḥ 10 kālaḥ muhūrtādiḥ tatpravartakatvāt 11 mṛtyuḥ prāṇahartā 12 dhātā jagatkartā 13 prabhākaraḥ dīptikaraḥ 14 ||
3.3.17
pṛthivītyādināmabhiḥ sārvātmyasyaiva prapañcaḥ | parāyaṇaṃ mūlakāraṇam 20 ||
3.3.18
28 śuciragniḥ 29 śauriḥ kṛṣṇaḥ 30 ||
3.3.19
40 tejasāṃ patiḥ sūryaḥ 41 dharmadhvajo dharmapradhānaḥ 42 | 43 vedāṅgaḥ vedaśarīraḥ trayīmayatvāt 44 | 45 ||
3.3.20
48 kaliḥ sarvamalāśraya ityekaṃ nāma 49 ||
3.3.21
aśvatthaḥ saṃsāravṛkṣaḥ sa eva saṃvatsarakaraḥ na tu ṣaṣṭhaḥ padārthaḥ kālo nāma kaścidasti kālopādhibhūtaṃ dravyameva svasya atītānāgatādivyavahāraheturbhavatīti bhāvaḥ 56 kālacakraḥ kālapravartako yo vibhāvasuḥ sa ityekaṃ nāma 57 puruṣaḥ pūrṣu karmendriyapañcakajñānendriyapañcakamanaādicatuṣṭayaprāṇādipañcakabhūtapañcakakāmakarmāvidyākhyāsu vasatīti puruṣaḥ jīvarūpaḥ 58 sa eva śāśvata ādyantaśūnyaḥ 59 yogī karmajñānādhikārī 60 vyaktāvyaktaḥ kāryakāraṇātmā 61 sanātano nirupādhiḥ 62 ||
3.3.22
65 tamonudaḥ ajñānahantā mokṣada ityarthaḥ 66 aṃśaḥ aṃśayati vibhājayati karmaphalānītyaṃśaḥ 69 |70 jīvanaḥ jalavajjīvanahetuḥ 71 |72 ||
3.3.23
saṃvartakaḥ pralayakāliko vahnirityekam 77 ||
3.3.24
sarveṣāṃ dhātūnāṃ tvagādīnāṃ dehagatānāṃ niṣecitā secaka āpyāyakaḥ 88 ||
3.3.25
manorūpīsuparṇa ityekaṃ 89 bhūtādirahaṅkāraḥ 90 ādidevo'diteḥ suta ityekaṃ nāma viṣṇurityarthaḥ 95 ||
3.3.26
pitāmātā pitāmahaḥ dyāvāpṛthivyoḥ pitā hiraṇyagarbhastasyāpi pitetyarthaḥ 98 svargadvāraṃ brahmalokaprāptidvāraṃ 'sūryadvāreṇa te virajāḥ prayānti' iti śruteḥ tadeva prajādvāram 'agnau prāstāhutiḥ samyagādityamupatiṣṭate | ādityājjāyate vṛṣṭirvṛṣṭerannaṃ tataḥ prajāḥ' iti krameṇa ihaparalokaprāpaka ityarthaḥ 99 mokṣadvāraṃ kramamuktisthānabhūtaṃ triviṣṭapaṃ svargabhūmirityekam 100 ||
3.3.27
maitreyaḥ mitreṣu sarvabhūtābhayapradeṣu sādhurmaitreyaḥ 107 karuṇānvita iti patitavrātyādīnāmapi trātetyarthaḥ 108 ||
3.3.31
śuciścāsau sumanāśceti karmadhārayaḥ | śoka eva davāgniryasmin tasmātsāgarāt sāgaravadapārātsaṃsārāt ||
3.3.32
vipratyāgasamādhisthaḥ viprebhyastyāgaḥ tyajyamānamannaṃ tadarthaṃ samādhisthaḥ niyamasthaḥ | yūpadārvādivat prakṛtivikārābhāve'pi caturthīsamāsaḥ | aśvaghāsādivatṣaṣṭhīsamāso vā | saṃyatātmā niyamitacittaḥ ||
3.3.33
tapaḥ sūryāṣṭaśatanāmajapākhyam ||
3.3.34
yogaṃ cittaikāgryam āsthāya kṛtvā ||
3.3.35
prāṇānām āsamantāt yamanaṃ nigrahastena prāṇāyāmena | ārabdhavān tataḥ japānantaram ||
3.3.36
cakṣuḥ cakṣurādipravartakatvāt bāhyarūpeṇa ca cakṣuranugrāhakatvāt | ata eva sarvadehināmātmā yoniḥ utpattilayasthānaṃ bhūtānāṃ viyadādīnām ācāraḥ āsamantāccārayatītyācāro'ntaryāmī ||
3.3.37
sāṅkhyānāṃ jñānaniṣṭhānāṃ yogināṃ cittanirodhakānām anāvṛtārgaladvāraṃ tvam āvṛṇotītyāvṛtaṃ kapāṭaṃ karttari ktaḥ argalākapāṭaviṣṭambhakaṃ tiryakkāṣṭhaṃ tadubhayarahitaṃ muktidvāraṃ tvaṃ mumukṣatāṃ gatiśca tvameva prāpyaṃ padamapi tvamevetyarthaḥ ||
3.3.38
nirvyājaṃ rājavatpratyupakārāśākhyaṃ miṣaṃ vinā kevalaṃ kṛpayaivetyarthaḥ ||
3.3.41
trayastriṃśat 'aṣṭau vasava ekādaśarudrā dvādaśādityā prajāpatiśca vaṣaṭkāraśca' iti śrutiprasiddhāḥ gaṇāstadanyāni viśvedevādīni samudāyadaivatāni siddhiṃ jñānam ||
3.3.42
upayānti tvāmeva tvām arcayitvā tu prāptamanorathā bhavanti ||
3.3.43
saptāryamāgniṣvāttādayaḥ pradhānatāṃ jagatkāraṇatām ||
3.3.45
asya sārvātmyamāha sabrahmakeṣviti | na manye nāstīti manye sarvasyaikātmyāt ||
3.3.47
satyaṃ sat pṛthivyaptejāṃsi | tyat vāyvākāśau tadātmakaṃ satyam | sattvaṃ buddhisattvaṃ sāttvikā bhāvāḥ dharmo jñānaṃ virāga aiśvaryamityādyāḥ ||
3.3.48
sunābhaṃ sudarśanam ||
3.3.51
prāvārāḥ vastraviśeṣāḥ ||
3.3.52
trayodaśadvīpavatīṃ sudarśanādyavāntaradvīpayogāt gobhiḥ raśmibhiḥ ||
3.3.56
amānavasyeti chedaḥ amānavo'rcirādimārgeṇa gatasya bahmalokaprāpakaḥ puruṣaḥ ||
3.3.58
tvaddīdhitayastvatkiraṇāḥ sairāvatāḥ meghasyopari yo meghaḥ sa airāvatastatsahitāḥ | ābhūtaṃ yāvaccaturvidhabhūtagrāmaṃ tasya samplavaḥ jalenābhiplāvanam ||
3.3.59
dvādaśadhā 'aruṇo māghamāse tu sūryo vai phālgune tathā' ityādismṛtyuktāruṇādirūpeṇa ||
3.3.61
hanti gacchati viśvaṃ saṃharatīti vā haṃsaḥ | vṛṣākapiḥ haro harirvā ||
3.3.62
gavāṃ raśmīnām ||
3.3.63
saptasaptiḥ saptāśvaḥ dhāmakeśī jyotirmayakiraṇavān āśugāmītyatrāśāvaha iti pāṭhe digvyavahāranirvāhakaḥ āśāyāḥ prasiddhāyā iṣṭārthasamarpaṇena pūrako vā ||
3.3.64
anirviṇṇaḥ pūjane āsaktaḥ ||
3.3.66
tvadbhāvabhaktāḥ sūrya eva sarvatrāstīti bhāvo bhāvanā tatra bhaktā ādṛtāḥ ||
3.3.67
śraddhayā ātithyaṃ cikīrṣata iti sambandhaḥ ||
3.3.68
aśanikṣubhān vidyudaśanyādipravartakān ||
3.3.69
kṣubhāmaitryau nigrahānugrahakartryau devate bhūtamātaraḥ gaurīpadmādayaḥ brāhmīmāheśvaryādayaśca ||
3.3.72
gṛhṇīṣva gṛhāṇa piṭaraṃ pīraveṣaṇapātraṃ tāmraṃ tāmramayaṃ vartsyati vṛttiṃ janajīvikārūpāṃ kariṣyati pātreṇa pātraprasūtenānnena ||
3.3.73
yāvadvartsyati tāvadannādyam odanādikam akṣayyaṃ bhaviṣyatīti sambandhaḥ | caturvidhaṃ lehya coṣyaṃ bhakṣyaṃ peyaṃ ca ||
3.3.81
mahānase pākaśālāyāṃ sādhayāmāsa kārayāmāsa annamiti śeṣaḥ ||
3.3.82
saṃskṛtaṃ pakvam ||
3.3.84
pārṣatī pṛṣataḥ drupadapituḥ gotrāpatyam ||
3.3.85
yajñiyārthāḥ yajñārhāṇi vastūni ājyapaśupuroḍāśīyādīni | pravartante niḥsaranti | vidhimantrapramāṇataḥ vidhirvasante vasanta jyotiṣā yajetetyādirajñātajñāpanarūpaḥ mantraḥ anuṣṭheyārthasmārakaḥ iṣetvetyādiḥ tāveva pramāṇe tābhyāmityarthaḥ ||
Linked texts (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit