The Great Epic of the Bhārata dynasty 3.83
Bhāratabhāvadīpa 3.83
- Language
- Sanskrit
3.83.1
tata iti ||
3.83.6
tato gaccheta rājendra kurukṣetramiti kurukṣetraprastāve bṛhaspatiruvāca yājñavalkyaṃ ‘yadanu kurukṣetraṃ devānāṃ devayajanaṃ sarveṣāṃ bhūtānāṃ brahmasadanam' iti jābālopaniṣatsu prasiddhamanukurukṣetraṃ stauti brahmakṣetramiti ||
3.83.7
‘kutsitaṃ rautīti kuru pāpaṃ tasya kṣepaṇāttrāyata' iti kurukṣetraṃ pāpanivartakam | brahmopalabdhisthānatvādbrahmasadanamiti śrautapadadvayārthaṃ saṅgṛhṇāti ardhena | 'pāpāni ca praṇaśyanti brahmalokaṃ ca gacchati' brahmaiva lokastaṃ brahmavidbhūtvā brahmaiva bhavatītyarthaḥ ||
3.83.8
śrautasya devayajanapadasyārthaṃ saṅgṛhṇāti rājasūyeti ||
3.83.24
kurukṣetrasya prastutasya tat yakṣābhivandanādikaṃ dvāraṃ prāpakaṃ taccedaṃ kurukṣetramavimuktākhyam 'avimuktaṃ vai kurukṣetram' iti śruteḥ | smṛtiśca 'imāni tu pavitrāṇi kāśīprāptikarāṇi ca' iti | ata evānukurukṣetramiti śrutyā nirdiṣṭaṃ kurukṣetrādi sevanaprāpyatvāt ||
3.83.57
kāśīśvarasya tīrtheṣu maṇikarṇikādiṣu snānamātrādbrahmaloke kramamuktisthāne mahīyate ||
3.83.125
himasannibham atiśvetamikṣuvikāraṃ khaṇḍaśarkarākhyam ||
3.83.146
pṛthūdake japyaparo yastanuṃ tyajet taṃ śvo maraṇaṃ punarmaraṇaṃ na tapet | yadvā pūrvedyureva kṛtajapaṃ śvo'pi jīvitāntaṃ maraṇaṃ na tapet | ekarātreṇaiva sarvapāpavimoko bhavatītyarthaḥ ||
3.83.192
sannihatyāṃ kurukṣetre asyaiva nāmāntaraṃ sannihatīti ||
3.83.193
tannirvakti pṛthivyāmityādinā | atra upakramopasaṃhārayoḥ kurukṣetramātraparatvāttadeva aṅgitīrthāntarāṇi tu phalavatsannidhāvaphalaṃ tadaṅgamiti nyāyena tatprāptau aṅgabhūtāni | teṣāmapi pṛthak phalaśravaṇaṃ tu guṇaphalanyāyena jñeyam | yathāyogāṅgānāmapi yamaniyamādīnām ahiṃsāpratiṣṭhādīnāṃ tatsannidhau vairatyāga ityādinā pṛthak phalaṃ smaryate tadvaditi bhāvaḥ ||
3.83.202
pṛthivyāmiti | naimiṣaṃ naimiṣāraṇye kṛtaṃ puṇyaṃ pṛthivyāmeva santatisampattisārvabhaumādipadaprāptiheturityarthaḥ | antarikṣe sūryacandrādimārge nakṣatrādicakre puṣkaraṃ prāpayatītyarthaḥ ||
3.83.203
trayāṇām indrādilokena saha trayāṇāmupari brahmaloke | kurukṣetrasevī kramamuktisthānaṃ prāpnotītyarthaḥ | nayanti paramāṃ gatimiti muktiphaladarśakavākyaśeṣāt | atra kurukṣetrapadena ’kāśyeva | 'kāśīśvarasya tīrtheṣu snātvā bharatasattama | sarvavyādhivinirmukto brahmaloke mahīyate' ityanena samānārthatvāt | tathā ca pāṭhakramādarthakramasya balavattvāt 'pṛthivyāṃ naimiṣaṃ puṇyamantarikṣe ca puṣkaram' ityataḥ paraṃ 'ye vasanti kurukṣetre te vasanti triviṣṭape' ityayaṃ grantho draṣṭavyaḥ | anyathā tṛtīyalokasyānuktestrayāṇāmityasaṅgataṃ syāt | triviṣṭape ityadhyāhāreṇa vā vākyapūraṇaṃ syāt | taccāyuktam | śrautārthasambhave darśitā cāvimukte'pi kurukṣetrapadasya śrautīrūḍhiravimuktaṃ vai kurukṣetramiti jābālopaniṣadi na copakramopasaṃhāraikarūpeṇa prasiddhakurukṣetrasya prākaraṇikatvena tīrthāntaravadvārāṇasyāstatprakaraṇapaṭhitatvāttadaṅgatvaṃ syāditi vācyam | prakaraṇālliṅgasya balīyastvāt | tathā hi | ‘te vasanti triviṣṭape svarge loke mahīyate' ityādivākyaśeṣātsvargaprāptireva kurukṣetraphalamavagamyate | na cātratyaṃ triviṣṭapādipadaṃ brahmalokaparaṃ kartuṃ śakyam | brahmavedī kurukṣetramiti vākyaśeṣavirodhāt | tatra ca vedīśabdena tasya karmabhūmitvāvagamāt teṣāṃ kurukṣetraṃ vedirāsīt' iti taittirīyakabrāhmaṇāt | 'teṣāṃ kurukṣetraṃ devayajanamāsa' iti śatapathaśruteśca na ca karmabhūmervidyāphalapradatvaṃ yujyate | 'karmaṇā pitṛloko vidyayā devalokaḥ' iti tayoḥ phalabhedaśravaṇāt | pitṛlokaḥ svargalokaḥ devaloko brahmalokaḥ | vārāṇasyāstu jñānabhūmitvaṃ sarvaśrutiprasiddham | etadevātra | 'pāṃsavo'pi kurukṣetrādvāyunā samudīritāḥ | api duṣkṛtakarmāṇaṃ nayanti paramāṃ gatim' iti pradarśya 'dakṣiṇena sarasvatyā uttareṇa dṛṣadvatīm | ye vasanti kurukṣetre te vasanti triviṣṭape' ityanantaraślokena prasiddhakurukṣetraphalaṃ pradarśyate | na caitadeva pūrvaślokena stūyata iti vācyam | śrutismṛtiprasiddhibalāttasya bhūtārthavādatve sambhavatyabhūrtāthavādatvopagamasyāyogāt vālmīkīye mokṣopāyeṣu | 'chāyāsūcī tāpasūcī mukhyasūcīti ca trikam | trikoṇaṃ tapasā pūtaṃ vārāṇasyāḥ samaṃ kṛtam | gatāstena trikoṇena ye kecidiha jantavaḥ | vāyavaḥ pāṃsavo vāpi te'pi muktiṃ paraṅgatā:' iti bhaṅgyantareṇa pūrvaślokārthasya pratyabhijñānāt tathā ca yadyapi kāśyāḥ kurukṣetrāṅgatvaṃ prakaraṇātprasaktaṃ tathāpi yogyatayā phalatāratamyaliṅgānna tatsambhavati | sānnidhyāttu parasparākāṅkṣādikamutthāpya tīrthāntaraśeṣībhūtasyāpi kurukṣetrasya kāśīśeṣatvaṃ jñeyam | tathā ca vākyāt durbalo'pi sannidhiḥ 'ānarthakyapratihatānāṃ viparītaṃ balābalam' iti nyāyena balavattayā svargaloke mahīyata iti vākyāvagatamapi kurukṣetraphalaṃ tirodhāya 'pratitiṣṭhanti vai ya etā rātrīrupayanti' ityādau rātrisatrasya pratiṣṭāśeṣitāmiva pāṃsavo'pi kurukṣetra ityarthavādena muktiphalaśeṣitām avimuktasañjñasya kurukṣetrasya vyavasthāpayan sahaikavākyatāṃ gatvā prasiddha kurukṣetrasyāvimuktaśeṣatāṃ gamayati | tathā cāyaṃ pāṃsavopītyādiślokadvayārthaḥ | ye paramagatipradāṃ kāśīṃ gantumicchanti te kurukṣetre vaseyuriti | te vasanti triviṣṭape iti tu yogāṅgaphalavadguṇavaphalamiti prāguktaṃ na vismartavyam | tatsiddhaṃ sarveṣāṃ tīrthānāṃ kurukṣetraprāpakatvaṃ kurukṣetrasya tu kāśīprāpakatvamiti ||
Linked texts (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit