Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 5.29

Bhāratabhāvadīpa 5.29

Language
Sanskrit

5.29.1

avināśamiti ||

5.29.2

śāmyateti vacanādanyattān prati na brūyāṃ pāṇḍavānāṃ samakṣaṃ rājño yudhiṣṭhirācca etadeva śṛṇomi ahaṃ ca etanmanye mānayāmi ||

5.29.3

tatra rājye nimitte gṛddhaḥ lipsāvān evaṃ sati eṣāṃ kauravāṇāṃ kasmāddhetoḥ kalahaḥ nāvamūrcchet ||

5.29.4

vicaraṃ vicalitaṃ pūrayataḥ pālayataḥ ||

5.29.5

yathākhyātaṃ prasiddhimanatikramya āvasataḥ adhitiṣṭhataḥ sādhuvilopaṃ dharmalopaṃ yudhiṣṭhire kasmāddhetoḥ āttha uktavān tvam | asmin vidhau śuciradrohī kuṭumbe śucau deśe svādhyāyamadhīyāno yāvadāyuṣyaṃ vartayedityevaṃrūpe vartamāne'pi brāhmaṇānāmuccāvacā matayo gārhasthyasya aparigrahe vā tyāge vā naiṣṭhikabahmacarye pārivrājye vā bhavanti ||

5.29.6

tatra hetumāha- karmaṇeti | siddhiṃ mokṣameke | 'karmaṇaiva hi saṃsiddhimāsthitā janakādayaḥ' ityeke āhuḥ | 'na karmaṇā na prajayā dhanena tyāgenaike amṛtatvamānaśuḥ' ityeke āhuḥ | yadyapi evaṃ kuṭumbe'vasthitiḥ sannyāsaśca dvayamapi tulyavat śāstreṇa vihitaṃ tathā'pi kṛtsnabhāvāttu gṛhiṇopasaṃhāranyāyena āśramāntarasādhyaṃ jñānaṃ gṛhasthena sādhayituṃ śakyaṃ na tu gṛhasthena sādhyaṃ yajñādikamāśramāntare'pyastīti kṛtsno dharmo gārhasthya eva prāpyata ityāśayenāha - nābhuñjāna iti | yato vidvānapi abhuñjāno na tṛpyati yataśca brāhmaṇānāṃ sannyāsināmapi gṛhasthagṛhe vihitaṃ bhojanādikam ||

5.29.7

tena karmaṇāmanukūlā yā vidyāstā eva phalavatyo na tu tatpratikūlā ityāha- yā iti | tathā hi 'sarvāṇi ha vā imāni bhūtāni prāṇamevābhisaṃviśanti prāṇamabhyujjihate saiṣā devatā prastāvamanvāyattā' iti chāndogye sarvabhūtasaṃveśanodgamanaliṅgena jagatkāraṇatayā niścitasya prāṇākhyaparamātmano vidyāyāḥ prastāvakarmasādhakatvaṃ dṛṣṭam | tāsāṃ karmasādhakānāṃ vidyānāṃ phalamasti netarāsāṃ svatantrāṇām | ayaṃ bhāvaḥ- gṛhasthaḥ svātmānamanyāṃśca pitrādīṃstārayati yatīṃśca puṣṇāti yatistvātmānameva tārayati na pitrādīn poṣaṇaṃ ca svasyāpi na karoti bhaikṣopajīvitvādato gārhasthyameva śreṣṭhamiti | kiñcca naiṣkrarmyaṃ dṛṣṭaviruddhamapītyāha- tatreti | tatra karmatadabhāvatāratamye vicāraṇīye karma ihaiva dṛṣṭaphalam ||

5.29.8

so'yaṃ jñānavidhiḥ karmaṇaitra saha vihitaḥ tatra ca anuṣṭhīyamāne karma udvartate ucchidyate | karmasamavetameva jñānaṃ sakalakarmocchedaheturityarthaḥ | karmaṇo'nyat sannyāsaṃ manyet manyate ||

5.29.9

karmasamuccitaṃ jñānaṃ stauti - karmaṇā'mī bhāntītyādinā | brahmavidyāṃ brahmacaryaṃ kriyāṃ ca niṣevamāṇā ityupasaṃhārāt ||

5.29.17

vyāyacchase nigrahaṃ karoṣi ||

5.29.18

āmnāyeṣviti | vidyā dharmaḥ śauryaṃ ca yudhiṣṭhire puṣkalamastīti nāyamanyena śikṣaṇīyo jetuṃ vā śakya ityarthaḥ ||

5.29.19

kauravāṇāmavadhena upāyaṃ rājyaprāptāviti śeṣaḥ | eṣāmetaiḥ bhīmasenamārye vṛtte ahiṃsāyāṃ nigṛhya puṇyameva kṛtaṃ syāt ||

5.29.20

pitrye karmaṇi kṣātradharme yuddhe pūrayantaḥ pālayantaḥ ||

5.29.21

śāmyameva śamaḥ kārya eveti manyase tarhi dharmatantraṃ dharmānuṣṭhānaṃ yuddhapakṣe'sti uta ayuddhapakṣe tayormadhye yadeva vakṣyasi tathaiva te vācaṃ śṛṇomi kariṣyāmītyarthaḥ ||

5.29.22

nanu kṣatradharmalope'pi gotravadho na kartabya ityāśaṅkyāha- cāturvarṇyasyetyādinā ||

5.29.23

pratīcchet pratigṛhṇīyāt ||

5.29.25

saḥ kṣatriyaḥ adhītya prāpya yadicchayā yasya dharmasya icchayā balena brahmalokaṃ gacchati nocejjanakādivadihaiva kṛtakṛtyo bhavatītyarthaḥ | bhogamokṣakaraḥ kṣātro dharmo dustyaja iti bhāvaḥ ||

5.29.26

nādhīyīta vedādhyayanaṃ na kuryāt | yajñaḥ śrotaḥ smārtaśca pratiṣiddhaḥ | tasmācchūdro yajñe'navavalṛptaḥ iti śruteḥ ||

5.29.27

etāniti | yathā sarvāśramapālakatvād‌gṛhasthasya śraiṣṭhyaṃ tathā sarvavarṇapālakatvāt dharmeṇa rājyakaraṇamapi śreṣṭhatamamityarthaḥ ||

5.29.28

tasmāt rājñaḥ śreyān praśastataraḥ abhijñātaḥ jñānataḥ dharmataśca yadi kaścidasti sa taṃ yudhiṣṭhiraṃ prajānāṃ karmaṇi ṣaṣṭhīprajāḥ draṣṭuṃ rājyaṃ prāptumityarthaḥ | anuśiṣyan anuśāsitumicchan etanmaduktaṃ dharmajātaṃ yudhiṣṭhire'stīti budhyet | na ca tasminnasādhuḥ yudhiṣṭhire'sādhudharmo na cāstītyapi budhyet | yadvā evaṃ satyapi tasminnanuśāstari rājā sādhurna iti na api tu sādhureva | yadi tena ito'dhikaṃ jñāyate ucyate ca tarhi tasyāpi vacanaṃ kariṣyatyevetyarthaḥ | anuśiṣyāt prajānāṃ na cedgṛdhyediti tasminnasādhviti pāṭhe śreyāṃścet draṣṭuṃ dharmaṃ darśayitumanuśiṣyāt na cetprajānāṃ prajāḥ rājyaṃ na gṛdhyediti hetostasmin yudhiṣṭhire sādhveva vartata iti śeṣaḥ ||

5.29.29

dharmatastu nṛśaṃsatvāt duryodhano dhārmikeṇa rājñā vadhya eveti sūcayannāha- yadetyādinā sārdhena | parabhūtau paraiśvaryaṃ nṛśaṃsaścorakalpo rājā vidhiprakopāt daivaprātikūlyāt gṛddhyet tato hetoḥ rājñāṃ parasparaṃ yuddhaṃ samabhavat | anena yuddhākhyasya karmaṇa utpattiruktā ||

5.29.30

karma yuddhaṃ tatrotpattiśiṣṭaṃ guṇatrayamāha varma kavacaṃ śastraṃ khaḍgādi dhanuśceti | yat indreṇa dasyuvadhāyaitattrayamutpāditamata etaireva dharmo damyuṃ duryodhana yadi hanyāt sa eva dharma iti bhāvaḥ ||

5.29.31

duryodhane dasyutvaṃ nirūpayati - tatretyādinā | kurubhirnimittabhūtairayaṃ doṣo vañcanārūpaḥ prādurbhūtaḥ | pāradāryadoṣa iva indrāt ||

5.29.32

dharmyaṃ dharmādāgataṃ pitryaṃ rājyaṃ tadanvayāstadanusāriṇaḥ ||

5.29.33

pṛthaktvaṃ stenādanyatvam ||

5.29.34

etaṃ chalena rājyāpahāraṃ niviṣṭaḥ vanavāsādūrdhvaṃ rājyaṃ grāhyamiti kauraveṣu nyāsarūpeṇa sthitaḥ taṃ bhāgaṃ naḥ asmākaṃ pare kasmāt ādadīran gṛhītavantaḥ ||

5.29.35

pade padanīye avaśyagrāhye bhāge nimitte ||

5.29.37

kāmānugena rajasā uparuddhāṃ gṛhakarmato niruddhāṃ pāṭhāntare rajasā uparuddhaṃ yathā syāttathā vrajantīm ||

5.29.38

taṃ duḥśāsanaṃ yadyavārayiṣyat tadā mama priyam akariṣyat asya putrāṇāṃ ca duryodhanādīnāṃ priyaṃ kṛtamabhaviṣyat | duḥśāsanasyānivāraṇānmatpriyasyākaraṇācca tatputrāṇāṃ nāśo bhaviṣyatīti tattvoktiḥ ||

5.29.39

prātilomyāt akrameṇa śvaśurāṇāṃ madhye kṛṣṇāṃ sabhāṃ nināyeti sambandhaḥ | kiñcitkaruṇaṃ vyapekṣya dīnaṃ yathā syāttathā kiñcidālocyetyarthaḥ | kṣatturanyaṃ nāthaṃ rakṣitāraṃ na avāpa ||

5.29.40

kārpaṇyāt dainyāt ||

5.29.41

pāṇḍavasya dharmamupadeṣṭumicchase he sañjayeti śeṣaḥ ||

5.29.43

prapadya gaccha ||

5.29.45

paridhitsamānān paridhātumicchataḥ ||

5.29.46

nandana ānandayitā kaniṣṭhabhrātā ||

5.29.47

vipannaṃ naṣṭaṃ samādhātuṃ samīkartum ||

5.29.48

śakreyaṃ śaktaścetsyām ||

5.29.49

kāvyāṃ śaukrīṃ nītiyuktāmityarthaḥ ||

5.29.50

parāsiktān nirdhūtān sampadā hīnān ||

5.29.51

raudrāḥ marmacchidaḥ rūkṣāḥ niḥsnehāḥ bhāṣate dyūtāvasāne'bhāṣata ||

5.29.53

ahamīśvaraḥ brahma vedaḥ brāhmaṇāśca dhārtarāṣṭrocchede eko dhṛtarāṣṭra eva śocyo bhavet pāṇḍavocchede tu vayaṃ trayo'pi śocyā bhaviṣyāma iti ślokadvayasyārthaḥ | bahūnāmucchedo na bhaviṣyatīti tātparyam ||

5.29.56

lateti | pāṇḍavāśrayeṇaiva dhārtarāṣṭrāṇāṃ jīvanaṃ nānyatheti bhāvaḥ ||

Linked texts (1)