The Great Epic of the Bhārata dynasty 5.29
Bhāratabhāvadīpa 5.29
- Language
- Sanskrit
5.29.1
avināśamiti ||
5.29.2
śāmyateti vacanādanyattān prati na brūyāṃ pāṇḍavānāṃ samakṣaṃ rājño yudhiṣṭhirācca etadeva śṛṇomi ahaṃ ca etanmanye mānayāmi ||
5.29.3
tatra rājye nimitte gṛddhaḥ lipsāvān evaṃ sati eṣāṃ kauravāṇāṃ kasmāddhetoḥ kalahaḥ nāvamūrcchet ||
5.29.4
vicaraṃ vicalitaṃ pūrayataḥ pālayataḥ ||
5.29.5
yathākhyātaṃ prasiddhimanatikramya āvasataḥ adhitiṣṭhataḥ sādhuvilopaṃ dharmalopaṃ yudhiṣṭhire kasmāddhetoḥ āttha uktavān tvam | asmin vidhau śuciradrohī kuṭumbe śucau deśe svādhyāyamadhīyāno yāvadāyuṣyaṃ vartayedityevaṃrūpe vartamāne'pi brāhmaṇānāmuccāvacā matayo gārhasthyasya aparigrahe vā tyāge vā naiṣṭhikabahmacarye pārivrājye vā bhavanti ||
5.29.6
tatra hetumāha- karmaṇeti | siddhiṃ mokṣameke | 'karmaṇaiva hi saṃsiddhimāsthitā janakādayaḥ' ityeke āhuḥ | 'na karmaṇā na prajayā dhanena tyāgenaike amṛtatvamānaśuḥ' ityeke āhuḥ | yadyapi evaṃ kuṭumbe'vasthitiḥ sannyāsaśca dvayamapi tulyavat śāstreṇa vihitaṃ tathā'pi kṛtsnabhāvāttu gṛhiṇopasaṃhāranyāyena āśramāntarasādhyaṃ jñānaṃ gṛhasthena sādhayituṃ śakyaṃ na tu gṛhasthena sādhyaṃ yajñādikamāśramāntare'pyastīti kṛtsno dharmo gārhasthya eva prāpyata ityāśayenāha - nābhuñjāna iti | yato vidvānapi abhuñjāno na tṛpyati yataśca brāhmaṇānāṃ sannyāsināmapi gṛhasthagṛhe vihitaṃ bhojanādikam ||
5.29.7
tena karmaṇāmanukūlā yā vidyāstā eva phalavatyo na tu tatpratikūlā ityāha- yā iti | tathā hi 'sarvāṇi ha vā imāni bhūtāni prāṇamevābhisaṃviśanti prāṇamabhyujjihate saiṣā devatā prastāvamanvāyattā' iti chāndogye sarvabhūtasaṃveśanodgamanaliṅgena jagatkāraṇatayā niścitasya prāṇākhyaparamātmano vidyāyāḥ prastāvakarmasādhakatvaṃ dṛṣṭam | tāsāṃ karmasādhakānāṃ vidyānāṃ phalamasti netarāsāṃ svatantrāṇām | ayaṃ bhāvaḥ- gṛhasthaḥ svātmānamanyāṃśca pitrādīṃstārayati yatīṃśca puṣṇāti yatistvātmānameva tārayati na pitrādīn poṣaṇaṃ ca svasyāpi na karoti bhaikṣopajīvitvādato gārhasthyameva śreṣṭhamiti | kiñcca naiṣkrarmyaṃ dṛṣṭaviruddhamapītyāha- tatreti | tatra karmatadabhāvatāratamye vicāraṇīye karma ihaiva dṛṣṭaphalam ||
5.29.8
so'yaṃ jñānavidhiḥ karmaṇaitra saha vihitaḥ tatra ca anuṣṭhīyamāne karma udvartate ucchidyate | karmasamavetameva jñānaṃ sakalakarmocchedaheturityarthaḥ | karmaṇo'nyat sannyāsaṃ manyet manyate ||
5.29.9
karmasamuccitaṃ jñānaṃ stauti - karmaṇā'mī bhāntītyādinā | brahmavidyāṃ brahmacaryaṃ kriyāṃ ca niṣevamāṇā ityupasaṃhārāt ||
5.29.17
vyāyacchase nigrahaṃ karoṣi ||
5.29.18
āmnāyeṣviti | vidyā dharmaḥ śauryaṃ ca yudhiṣṭhire puṣkalamastīti nāyamanyena śikṣaṇīyo jetuṃ vā śakya ityarthaḥ ||
5.29.19
kauravāṇāmavadhena upāyaṃ rājyaprāptāviti śeṣaḥ | eṣāmetaiḥ bhīmasenamārye vṛtte ahiṃsāyāṃ nigṛhya puṇyameva kṛtaṃ syāt ||
5.29.20
pitrye karmaṇi kṣātradharme yuddhe pūrayantaḥ pālayantaḥ ||
5.29.21
śāmyameva śamaḥ kārya eveti manyase tarhi dharmatantraṃ dharmānuṣṭhānaṃ yuddhapakṣe'sti uta ayuddhapakṣe tayormadhye yadeva vakṣyasi tathaiva te vācaṃ śṛṇomi kariṣyāmītyarthaḥ ||
5.29.22
nanu kṣatradharmalope'pi gotravadho na kartabya ityāśaṅkyāha- cāturvarṇyasyetyādinā ||
5.29.23
pratīcchet pratigṛhṇīyāt ||
5.29.25
saḥ kṣatriyaḥ adhītya prāpya yadicchayā yasya dharmasya icchayā balena brahmalokaṃ gacchati nocejjanakādivadihaiva kṛtakṛtyo bhavatītyarthaḥ | bhogamokṣakaraḥ kṣātro dharmo dustyaja iti bhāvaḥ ||
5.29.26
nādhīyīta vedādhyayanaṃ na kuryāt | yajñaḥ śrotaḥ smārtaśca pratiṣiddhaḥ | tasmācchūdro yajñe'navavalṛptaḥ iti śruteḥ ||
5.29.27
etāniti | yathā sarvāśramapālakatvādgṛhasthasya śraiṣṭhyaṃ tathā sarvavarṇapālakatvāt dharmeṇa rājyakaraṇamapi śreṣṭhatamamityarthaḥ ||
5.29.28
tasmāt rājñaḥ śreyān praśastataraḥ abhijñātaḥ jñānataḥ dharmataśca yadi kaścidasti sa taṃ yudhiṣṭhiraṃ prajānāṃ karmaṇi ṣaṣṭhīprajāḥ draṣṭuṃ rājyaṃ prāptumityarthaḥ | anuśiṣyan anuśāsitumicchan etanmaduktaṃ dharmajātaṃ yudhiṣṭhire'stīti budhyet | na ca tasminnasādhuḥ yudhiṣṭhire'sādhudharmo na cāstītyapi budhyet | yadvā evaṃ satyapi tasminnanuśāstari rājā sādhurna iti na api tu sādhureva | yadi tena ito'dhikaṃ jñāyate ucyate ca tarhi tasyāpi vacanaṃ kariṣyatyevetyarthaḥ | anuśiṣyāt prajānāṃ na cedgṛdhyediti tasminnasādhviti pāṭhe śreyāṃścet draṣṭuṃ dharmaṃ darśayitumanuśiṣyāt na cetprajānāṃ prajāḥ rājyaṃ na gṛdhyediti hetostasmin yudhiṣṭhire sādhveva vartata iti śeṣaḥ ||
5.29.29
dharmatastu nṛśaṃsatvāt duryodhano dhārmikeṇa rājñā vadhya eveti sūcayannāha- yadetyādinā sārdhena | parabhūtau paraiśvaryaṃ nṛśaṃsaścorakalpo rājā vidhiprakopāt daivaprātikūlyāt gṛddhyet tato hetoḥ rājñāṃ parasparaṃ yuddhaṃ samabhavat | anena yuddhākhyasya karmaṇa utpattiruktā ||
5.29.30
karma yuddhaṃ tatrotpattiśiṣṭaṃ guṇatrayamāha varma kavacaṃ śastraṃ khaḍgādi dhanuśceti | yat indreṇa dasyuvadhāyaitattrayamutpāditamata etaireva dharmo damyuṃ duryodhana yadi hanyāt sa eva dharma iti bhāvaḥ ||
5.29.31
duryodhane dasyutvaṃ nirūpayati - tatretyādinā | kurubhirnimittabhūtairayaṃ doṣo vañcanārūpaḥ prādurbhūtaḥ | pāradāryadoṣa iva indrāt ||
5.29.32
dharmyaṃ dharmādāgataṃ pitryaṃ rājyaṃ tadanvayāstadanusāriṇaḥ ||
5.29.33
pṛthaktvaṃ stenādanyatvam ||
5.29.34
etaṃ chalena rājyāpahāraṃ niviṣṭaḥ vanavāsādūrdhvaṃ rājyaṃ grāhyamiti kauraveṣu nyāsarūpeṇa sthitaḥ taṃ bhāgaṃ naḥ asmākaṃ pare kasmāt ādadīran gṛhītavantaḥ ||
5.29.35
pade padanīye avaśyagrāhye bhāge nimitte ||
5.29.37
kāmānugena rajasā uparuddhāṃ gṛhakarmato niruddhāṃ pāṭhāntare rajasā uparuddhaṃ yathā syāttathā vrajantīm ||
5.29.38
taṃ duḥśāsanaṃ yadyavārayiṣyat tadā mama priyam akariṣyat asya putrāṇāṃ ca duryodhanādīnāṃ priyaṃ kṛtamabhaviṣyat | duḥśāsanasyānivāraṇānmatpriyasyākaraṇācca tatputrāṇāṃ nāśo bhaviṣyatīti tattvoktiḥ ||
5.29.39
prātilomyāt akrameṇa śvaśurāṇāṃ madhye kṛṣṇāṃ sabhāṃ nināyeti sambandhaḥ | kiñcitkaruṇaṃ vyapekṣya dīnaṃ yathā syāttathā kiñcidālocyetyarthaḥ | kṣatturanyaṃ nāthaṃ rakṣitāraṃ na avāpa ||
5.29.40
kārpaṇyāt dainyāt ||
5.29.41
pāṇḍavasya dharmamupadeṣṭumicchase he sañjayeti śeṣaḥ ||
5.29.43
prapadya gaccha ||
5.29.45
paridhitsamānān paridhātumicchataḥ ||
5.29.46
nandana ānandayitā kaniṣṭhabhrātā ||
5.29.47
vipannaṃ naṣṭaṃ samādhātuṃ samīkartum ||
5.29.48
śakreyaṃ śaktaścetsyām ||
5.29.49
kāvyāṃ śaukrīṃ nītiyuktāmityarthaḥ ||
5.29.50
parāsiktān nirdhūtān sampadā hīnān ||
5.29.51
raudrāḥ marmacchidaḥ rūkṣāḥ niḥsnehāḥ bhāṣate dyūtāvasāne'bhāṣata ||
5.29.53
ahamīśvaraḥ brahma vedaḥ brāhmaṇāśca dhārtarāṣṭrocchede eko dhṛtarāṣṭra eva śocyo bhavet pāṇḍavocchede tu vayaṃ trayo'pi śocyā bhaviṣyāma iti ślokadvayasyārthaḥ | bahūnāmucchedo na bhaviṣyatīti tātparyam ||
5.29.56
lateti | pāṇḍavāśrayeṇaiva dhārtarāṣṭrāṇāṃ jīvanaṃ nānyatheti bhāvaḥ ||
Linked texts (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit