The Great Epic of the Bhārata dynasty 5.34
Bhāratabhāvadīpa 5.34
- Language
- Sanskrit
5.34.1
jāgrata iti | dahyamānasya cintāgnineti śeṣaḥ | dharmārthayoḥ kuśalaḥ mokṣe'sya vaktumanadhikārāddvayoreva grahaḥ ||
5.34.2
ajātaśatroḥ pathyaṃ kurūṇāṃ ca śreyaskaram ||
5.34.3
pāpāśaṅkī bhāviduḥkhādudvijan pāpaṃ svakṛtaṃ pūrvāparādhaṃ paśyan kave he sarvajña ||
5.34.6
mithyopetāni kapaṭadyūtādīni anupāyaiḥ asadupāyaiḥ prayuktāni duḥkhaphalānītyarthaḥ ||
5.34.8
anubandhān prayojanāni sampradhārya niścitya ||
5.34.9
vipākaḥ phalasiddhāvapi paripākaḥ | utthānamudyamaṃ vā na veti siddhipakṣe kurvīta nānyathetyarthaḥ ||
5.34.10
pramāṇaṃ niścayadvāraṃ sthānādīni sarvadā vicāryāṇītyarthaḥ | sthāne durgādau daṇḍe senāyām ||
5.34.11
etāni sthānādijñāpakāni pramāṇāni lekhyādīni ||
5.34.12
asāmpratamayuktaṃ yathā syāttathā na na vartitavyam ||
5.34.13
bhakṣyeti | mukhe miṣṭamante mṛtyudaṃ karma na kartavyamityarthaḥ | anubandhaṃ paścādbandhanam ||
5.34.14
ādyaṃ bhakṣaṇīyam ||
5.34.18
aṅgārakārako hi mūlata utkṛtya kāṣṭhaṃ dahati aṅgāra iṅgālaḥ ||
5.34.20
anārabhyāḥ prabalaiḥ saha vairādayaḥ | agatāḥ kadācidapyaprāptāḥ ||
5.34.22
laghumūlānalpopāyān ||
5.34.23
cakṣuṣā prītimayena ||
5.34.24
supuṣpitaḥ vācā cakṣuṣā cānugrahaṃ darśayannapi aphalaḥ syāt bhṛtyaṃ na dhanena vardhayet saphalo'pi san durāruhaḥ bhṛtyavaśyo na bhavet | apakvam iti | antarbalahīno'pi balavattāṃ bahiḥ prakāśayedevetyarthaḥ ||
5.34.25
karmaṇā dānena lokaṃ bhṛtyavargam ||
5.34.27
anaye sthitaḥ anītimān ||
5.34.29
pratisaṃveṣṭate sakuñcati bahuphalaṃ na prayacchatītyarthaḥ ||
5.34.31
na jahāti śriyam ||
5.34.33
suvyāhṛtāni pāṇḍityavacanāni sūktāni śobhanatayā uktāni mātṛpitṛgurvādīni | sukṛtāni tadupadiṣṭakarmāṇi | śilaṃ kaṇiśādyarjanam | 'uñchaḥ kaṇaśa ādānaṃ kaṇiśādyarjanaṃ śilam' iti yādavaḥ | tvamapi asmadādivākyāt sāraṃ gṛhṇīṣveti bhāvaḥ ||
5.34.34
gandheneti | pāṇḍavabalaṃ jñātuṃ cārān niyuṅkṣvati bhāvaḥ ||
5.34.35
bhūyāṃsamiti ślokatrayatātparyaṃ pāṇḍavān prati tvayā namrībhavitavyaṃ tena balādhiṣṭhātrī devatā indraśca tvāmanugrahīṣyatīti ||
5.34.38
etacca mantribhiḥ sahālocanīyaṃ satyaṃ ca saṃrakṣyamityāha - parjanyeti tribhiḥ ||
5.34.39
yogena abhyāsena mṛjayā udvartanena ||
5.34.40
anukramaḥ vyāyāmaśikṣādiḥ ||
5.34.41
pramāṇaṃ dharmasya kāraṇaṃ na kulamiti | dvayorvṛttamāśraya īrṣyāṃ tyajeti bhāvaḥ ||
5.34.43
akāle iṣṭasiddheḥ prāk bhītaḥ syāt yena mādyet lobhādinā tanna pibet nāśrayet ||
5.34.44
abhijanaḥ sahāyaḥ tava tu bhayaṃ damaśca nāstītyarthaḥ ||
5.34.45
asanta iti sārdhaśloko vākyaṃ sadbhirarthitā asantastatkāryamalpamapyakṛtvā asantamiti khyātamapyātmānaṃ santaṃ manyanta iti tadarthaḥ | kiñcidapi tasya kāryaṃ yāvat suṣṭhu na kṛtaṃ tāvadeva manyanta iti yojanā ||
5.34.46
gatiriti | pāṇḍavā eva tvāmupakariṣyanti na tu tvaṃ tāniti bhāvaḥ ||
5.34.47
jiteti | śīlaṃ saṃrakṣyaṃ tvayeti dvayorbhāvaḥ ||
5.34.49
āḍhyānāmiti trayasya śīlavataste dāridryaprāptirapi śreya iti bhāvaḥ ||
5.34.50
sampannaṃ miṣṭam ||
5.34.52
śīlābhāve satsu avamāno mahān kleśa ityāha - avṛttiriti ||
5.34.53
aiśvaryamadaḥ pāpiṣṭho ninditatamo yebhyaste pānamadādayo madāḥ ||
5.34.54
indriyārtheṣu śabdādiṣu grahaiḥ sūryādibhiḥ ākramo'tra tāpanam ||
5.34.55
pañcavargaḥ śrotrādigaṇaḥ tvamaiśvaryamatto'jitendriyaścāvaśyamāpadaṃ prāpsyasīti trayasya bhāvaḥ ||
5.34.57
ātmānaṃ manaḥ | amātyān putrādīn dveṣyarūpeṇa śatruvat | mana eva prathamaṃ jetavyaṃ tato'mātyādīn vijigīṣate tat na moghaṃ na niṣphalaṃ bhavati ||
5.34.58
tvaṃ tvajitamanaskatayā putrādivaśo na lakṣmīyogya iti trayāṇāṃ bhāvaḥ ||
5.34.59
etadeva rathirathādirūpakakalpanayā āha - ratha iti ||
5.34.60
vyāpādayituṃ nāśāyitum avidheyāḥ avaśāḥ ||
5.34.61
arthato'rthahetoḥ anarthataḥ anyāyataḥ ||
5.34.62
indriyāṇāṃ vaśa icchā tadanusārī indriyavaśānugaḥ ||
5.34.64
kṛtsnasyopadeśasya phalamāha - ātmanetyardhena | ātmanā buddhyā ātmānaṃ pratyakcaitanyarūpam anvicchet | tatropāyamāha - manasaḥ saṅkalpātmakasya buddheśca tanmūlabhūtāyāḥ indriyāṇāṃ ca nigraheṇetyarthaḥ | atra na tava sahāyāntarāpekṣetyāhātmeti dhījaya eva puruṣārtha ityarthaḥ ||
5.34.65
sa eva dhīreva jīvasya bandhuḥ ripuśca ||
5.34.66
dvāvapi mohajālapihitau jhaṣau mīnau urū mahāntau tatra dvitīyo'nyasya jātisvabhāvācchatrurapi jālacchedārthaṃ mitratvamāpanno bandhurapi bhavati | evaṃ dhīścidātmanaḥ saṃsārapradatvācchatrurapi mohacchedārthaṃ tasya mitramapi bhavatīti bhāvaḥ | kṣudrākṣeṇa sūkṣmachidreṇa yadvā uttarānvayyevāyamardhaḥ | kāmakrodhayorāvarakaṃ prajñānaṃ tau nāśayataḥ jālamiva mahāmīnāvityarthaḥ ||
5.34.67
samavekṣya anurudhya sambhārān jayasādhanāni ||
5.34.68
ābhyantarān śrotrādīn manomayān manaso vikārabhūtān tathā ca śrutiḥ- 'manasā hyeva paśyati manasā śṛṇoti’ iti ||
5.34.69
rājāno rāvaṇādayaḥ rājyavibhramaiḥ aiśvaryavilāsaiḥ svakarmabhiḥ sītāharaṇādibhiḥ ||
5.34.71
pañca indriyāṇi pañca prayojanāni śabdaśravaṇādīni yeṣāṃ tān utpatataḥ utpathena gacchataḥ tvaṃ tu ajitacittatvādduḥsaṅgāccāpadgrasto'sīti bhāvaḥ ||
5.34.72
anāyāsaḥ acāñcalyam ||
5.34.73
titikṣā dvandvasahanaśīlatā vākguptā asambaddhapralāpādrakṣitā antyeṣu nīceṣu tvatputreṣvārjavādikaṃ guptavāktvaṃ ca nāstīti te'ntyāḥ ||
5.34.74
ākrośo rūkṣabhāṣaṇaṃ parivādo nindā tayorvaktā tvatputraḥ hiṃsraścāto nāsau jayabhāk ||
5.34.76
vāksaṃyamo niyataṃ vacanaṃ vicitraṃ camatkārayuktam ||
5.34.78
bībhatsaṃ ninditaṃ yato na saṃrohati ||
5.34.79
karṇī karṇākṛtiphalako bāṇaḥ nālīkaḥ nalīkayā prakṣepyo bāṇaḥ nirharanti niḥsārayanti ||
5.34.80
nāmarmasu kintu marma sveva sabhāyāṃ draupadīṃ prati durvacanaṃ vadatāṃ tvatputrāṇāmaparādhaḥ kṣantumayogyo'stīti bhāvaḥ ||
5.34.81
avācīnāni - nīcakarmāṇi ||
5.34.84
śiṣyaste tvadājñākārī śāsitā pṛthivyāḥ ||
5.34.85
bhāgadheye rājyāṃśe puraskṛtaḥ mūrdhābhiṣiktasya pāṇḍoḥ putrāste rājyārhāḥ atathābhūtasyāndhasya tava putrāste na rājyārhā ityarthaḥ ||
5.34.86
anukrośāt dayālutvāt ānṛśaṃsyāt akrauryāt ||
Linked texts (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit