Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 5.34

Bhāratabhāvadīpa 5.34

Language
Sanskrit

5.34.1

jāgrata iti | dahyamānasya cintāgnineti śeṣaḥ | dharmārthayoḥ kuśalaḥ mokṣe'sya vaktumanadhikārāddvayoreva grahaḥ ||

5.34.2

ajātaśatroḥ pathyaṃ kurūṇāṃ ca śreyaskaram ||

5.34.3

pāpāśaṅkī bhāviduḥkhādudvijan pāpaṃ svakṛtaṃ pūrvāparādhaṃ paśyan kave he sarvajña ||

5.34.6

mithyopetāni kapaṭadyūtādīni anupāyaiḥ asadupāyaiḥ prayuktāni duḥkhaphalānītyarthaḥ ||

5.34.8

anubandhān prayojanāni sampradhārya niścitya ||

5.34.9

vipākaḥ phalasiddhāvapi paripākaḥ | utthānamudyamaṃ vā na veti siddhipakṣe kurvīta nānyathetyarthaḥ ||

5.34.10

pramāṇaṃ niścayadvāraṃ sthānādīni sarvadā vicāryāṇītyarthaḥ | sthāne durgādau daṇḍe senāyām ||

5.34.11

etāni sthānādijñāpakāni pramāṇāni lekhyādīni ||

5.34.12

asāmpratamayuktaṃ yathā syāttathā na na vartitavyam ||

5.34.13

bhakṣyeti | mukhe miṣṭamante mṛtyudaṃ karma na kartavyamityarthaḥ | anubandhaṃ paścādbandhanam ||

5.34.14

ādyaṃ bhakṣaṇīyam ||

5.34.18

a‌ṅgārakārako hi mūlata utkṛtya kāṣṭhaṃ dahati aṅgāra i‌ṅgālaḥ ||

5.34.20

anārabhyāḥ prabalaiḥ saha vairādayaḥ | agatāḥ kadācidapyaprāptāḥ ||

5.34.22

laghumūlānalpopāyān ||

5.34.23

cakṣuṣā prītimayena ||

5.34.24

supuṣpitaḥ vācā cakṣuṣā cānugrahaṃ darśayannapi aphalaḥ syāt bhṛtyaṃ na dhanena vardhayet saphalo'pi san durāruhaḥ bhṛtyavaśyo na bhavet | apakvam iti | antarbalahīno'pi balavattāṃ bahiḥ prakāśayedevetyarthaḥ ||

5.34.25

karmaṇā dānena lokaṃ bhṛtyavargam ||

5.34.27

anaye sthitaḥ anītimān ||

5.34.29

pratisaṃveṣṭate sakuñcati bahuphalaṃ na prayacchatītyarthaḥ ||

5.34.31

na jahāti śriyam ||

5.34.33

suvyāhṛtāni pāṇḍityavacanāni sūktāni śobhanatayā uktāni mātṛpitṛgurvādīni | sukṛtāni tadupadiṣṭakarmāṇi | śilaṃ kaṇiśādyarjanam | 'uñchaḥ kaṇaśa ādānaṃ kaṇiśādyarjanaṃ śilam' iti yādavaḥ | tvamapi asmadādivākyāt sāraṃ gṛhṇīṣveti bhāvaḥ ||

5.34.34

gandheneti | pāṇḍavabalaṃ jñātuṃ cārān niyuṅkṣvati bhāvaḥ ||

5.34.35

bhūyāṃsamiti ślokatrayatātparyaṃ pāṇḍavān prati tvayā namrībhavitavyaṃ tena balādhiṣṭhātrī devatā indraśca tvāmanugrahīṣyatīti ||

5.34.38

etacca mantribhiḥ sahālocanīyaṃ satyaṃ ca saṃrakṣyamityāha - parjanyeti tribhiḥ ||

5.34.39

yogena abhyāsena mṛjayā udvartanena ||

5.34.40

anukramaḥ vyāyāmaśikṣādiḥ ||

5.34.41

pramāṇaṃ dharmasya kāraṇaṃ na kulamiti | dvayorvṛttamāśraya īrṣyāṃ tyajeti bhāvaḥ ||

5.34.43

akāle iṣṭasiddheḥ prāk bhītaḥ syāt yena mādyet lobhādinā tanna pibet nāśrayet ||

5.34.44

abhijanaḥ sahāyaḥ tava tu bhayaṃ damaśca nāstītyarthaḥ ||

5.34.45

asanta iti sārdhaśloko vākyaṃ sadbhirarthitā asantastatkāryamalpamapyakṛtvā asantamiti khyātamapyātmānaṃ santaṃ manyanta iti tadarthaḥ | kiñcidapi tasya kāryaṃ yāvat suṣṭhu na kṛtaṃ tāvadeva manyanta iti yojanā ||

5.34.46

gatiriti | pāṇḍavā eva tvāmupakariṣyanti na tu tvaṃ tāniti bhāvaḥ ||

5.34.47

jiteti | śīlaṃ saṃrakṣyaṃ tvayeti dvayorbhāvaḥ ||

5.34.49

āḍhyānāmiti trayasya śīlavataste dāridryaprāptirapi śreya iti bhāvaḥ ||

5.34.50

sampannaṃ miṣṭam ||

5.34.52

śīlābhāve satsu avamāno mahān kleśa ityāha - avṛttiriti ||

5.34.53

aiśvaryamadaḥ pāpiṣṭho ninditatamo yebhyaste pānamadādayo madāḥ ||

5.34.54

indriyārtheṣu śabdādiṣu grahaiḥ sūryādibhiḥ ākramo'tra tāpanam ||

5.34.55

pañcavargaḥ śrotrādigaṇaḥ tvamaiśvaryamatto'jitendriyaścāvaśyamāpadaṃ prāpsyasīti trayasya bhāvaḥ ||

5.34.57

ātmānaṃ manaḥ | amātyān putrādīn dveṣyarūpeṇa śatruvat | mana eva prathamaṃ jetavyaṃ tato'mātyādīn vijigīṣate tat na moghaṃ na niṣphalaṃ bhavati ||

5.34.58

tvaṃ tvajitamanaskatayā putrādivaśo na lakṣmīyogya iti trayāṇāṃ bhāvaḥ ||

5.34.59

etadeva rathirathādirūpakakalpanayā āha - ratha iti ||

5.34.60

vyāpādayituṃ nāśāyitum avidheyāḥ avaśāḥ ||

5.34.61

arthato'rthahetoḥ anarthataḥ anyāyataḥ ||

5.34.62

indriyāṇāṃ vaśa icchā tadanusārī indriyavaśānugaḥ ||

5.34.64

kṛtsnasyopadeśasya phalamāha - ātmanetyardhena | ātmanā buddhyā ātmānaṃ pratyakcaitanyarūpam anvicchet | tatropāyamāha - manasaḥ saṅkalpātmakasya buddheśca tanmūlabhūtāyāḥ indriyāṇāṃ ca nigraheṇetyarthaḥ | atra na tava sahāyāntarāpekṣetyāhātmeti dhījaya eva puruṣārtha ityarthaḥ ||

5.34.65

sa eva dhīreva jīvasya bandhuḥ ripuśca ||

5.34.66

dvāvapi mohajālapihitau jhaṣau mīnau urū mahāntau tatra dvitīyo'nyasya jātisvabhāvācchatrurapi jālacchedārthaṃ mitratvamāpanno bandhurapi bhavati | evaṃ dhīścidātmanaḥ saṃsārapradatvācchatrurapi mohacchedārthaṃ tasya mitramapi bhavatīti bhāvaḥ | kṣudrākṣeṇa sūkṣmachidreṇa yadvā uttarānvayyevāyamardhaḥ | kāmakrodhayorāvarakaṃ prajñānaṃ tau nāśayataḥ jālamiva mahāmīnāvityarthaḥ ||

5.34.67

samavekṣya anurudhya sambhārān jayasādhanāni ||

5.34.68

ābhyantarān śrotrādīn manomayān manaso vikārabhūtān tathā ca śrutiḥ- 'manasā hyeva paśyati manasā śṛṇoti’ iti ||

5.34.69

rājāno rāvaṇādayaḥ rājyavibhramaiḥ aiśvaryavilāsaiḥ svakarmabhiḥ sītāharaṇādibhiḥ ||

5.34.71

pañca indriyāṇi pañca prayojanāni śabdaśravaṇādīni yeṣāṃ tān utpatataḥ utpathena gacchataḥ tvaṃ tu ajitacittatvādduḥsaṅgāccāpad‌grasto'sīti bhāvaḥ ||

5.34.72

anāyāsaḥ acāñcalyam ||

5.34.73

titikṣā dvandvasahanaśīlatā vākguptā asambaddhapralāpādrakṣitā antyeṣu nīceṣu tvatputreṣvārjavādikaṃ guptavāktvaṃ ca nāstīti te'ntyāḥ ||

5.34.74

ākrośo rūkṣabhāṣaṇaṃ parivādo nindā tayorvaktā tvatputraḥ hiṃsraścāto nāsau jayabhāk ||

5.34.76

vāksaṃyamo niyataṃ vacanaṃ vicitraṃ camatkārayuktam ||

5.34.78

bībhatsaṃ ninditaṃ yato na saṃrohati ||

5.34.79

karṇī karṇākṛtiphalako bāṇaḥ nālīkaḥ nalīkayā prakṣepyo bāṇaḥ nirharanti niḥsārayanti ||

5.34.80

nāmarmasu kintu marma sveva sabhāyāṃ draupadīṃ prati durvacanaṃ vadatāṃ tvatputrāṇāmaparādhaḥ kṣantumayogyo'stīti bhāvaḥ ||

5.34.81

avācīnāni - nīcakarmāṇi ||

5.34.84

śiṣyaste tvadājñākārī śāsitā pṛthivyāḥ ||

5.34.85

bhāgadheye rājyāṃśe puraskṛtaḥ mūrdhābhiṣiktasya pāṇḍoḥ putrāste rājyārhāḥ atathābhūtasyāndhasya tava putrāste na rājyārhā ityarthaḥ ||

5.34.86

anukrośāt dayālutvāt ānṛśaṃsyāt akrauryāt ||

Linked texts (1)