Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 5.36

Bhāratabhāvadīpa 5.36

Language
Sanskrit

5.36.1

atraiveti ||

5.36.2

haṃsarūpeṇa parivrājakarūpeṇa ||

5.36.3

anumātuṃ liṅgena jñātum | kāvyaṃ vidvallakṣaṇābhidhāyinīm ||

5.36.4

me mayā saṃśrutaṃ gurubhya iti śeṣaḥ | tadevāha - dhṛtiriti | dhṛtiḥ duḥkhairabhighāte'pi avaikalyam | damaḥ sarvendriyajayaḥ | satyadharmāḥ brahmaprāpakā dharmāḥ dhāraṇādhyānasamādhayaḥ teṣāmanuvṛttiravicchedaḥ | taiśca granthiṃ cijjaḍayorātmāntaḥkaraṇayorekalolībhāvaṃ vinīya tayoḥ pṛthakkaraṇena śithilīkṛtya | priyāpriye sukhaduḥkhe | ātmasamamātmasāmyaṃ nayīta prāpayet priyāpriyadharmiṇo'ntaḥkaraṇasyātmanyadhyastasya svādhiṣṭhāne pralaye sati tayorapi tatraiva laya ityarthaḥ | yathā rajjvāṃ rajjusarpe līne sati bhīṣaṇatvādayo'pi tatraiva līyante tadvat ||

5.36.5

nākrośet na śapet yatastitikṣato manyuḥ krodha eva ākroṣṭāraṃ dahati ||

5.36.6

ruṣatīṃ roṣavatīṃ pāṭhāntare uṣatīṃ dāhikāṃ vā ||

5.36.8

nirṝtimalakṣmīṃ mṛtyuṃ vā ||

5.36.9

bāṇaiḥ vāgbāṇaiḥ dadhāti puṣṇāti ||

5.36.10

tvatputrāḥ rūkṣavācastvamapi tatsaṅgāttādṛśo bhaviṣyasītyāha - yadīti | raṅgasya nīlādervaśaṃ nīlatām ||

5.36.11

atiprokto'pi na vadet vādayedvā | anāhato naiva pratihanyāt āhato'pi pāpakaṃ hantāraṃ yadi hantuṃ necchet sa devānāmapi śreṣṭho bhavatītyarthaḥ ||

5.36.12

avyāhṛtaṃ maunaṃ tato'pi śreyaḥ satyavacanaṃ satyamapi priyaṃ cettato'pi śreyaḥ tadapi dharmādanapetaṃ cet śreṣṭhatamamityarthaḥ ||

5.36.13

tasmātsatsaṅga eva tvayā'pi kartavya ityāśayenāha - yādṛśairiti ||

5.36.14

yato yata iti | yathā svapne bāhyādviṣayānnivṛttastajjena duḥkhena mucyate | evaṃ jāgrati svāpnaviṣayajena suṣuptau samādhau ca sarvato nivṛtto duḥkhaleśamapi na bhajate'to nivṛttireva tvayā kāryeti bhāvaḥ ||

5.36.15

asyāmavasthāyāṃ puruṣasya na kiñcidduḥkhādikamastītyāha - na jīyate ceti | nānujigīṣate iti pāṭhe na puruṣaḥ ||

5.36.16

bhāvaṃ kalyāṇamabhāve akalyāṇe ||

5.36.17

anarthakaṃ mithyā na sāntvayati ||

5.36.18

upahato gadyā ghoṣayātrāyāṃ gandharvaistāḍitaḥ | abhiśastaḥ abhitaḥ śāstrairvidīrṇaḥ | manyuvaśāt krodhavaśāt nāvartate na ṛjurbhavati | yataḥ kṛtaghnaḥ pāṇḍavaistadā mocito'pi tadupakāraṃ hantyeva | etāḥ kalāḥ cittasya vṛttayaḥ adhamasyaiva ||

5.36.19

adhamalakṣaṇamāha - neti | parebhyaḥ gurubhyaḥ | ātmanyeva śaṅkitaḥ viśvāsahīnaḥ ||

5.36.22

mahākulebhya iti spṛherīpsita iti karmaṇi caturthī ||

5.36.23

tapaḥ kṛcchracāndrāyaṇādi damaḥ indriyajayaḥ brahmavittaṃ brāhmaṇasya dhanaṃ vedādhyayanaṃ vedādhyāpanaṃ ca | vitānāḥ yajñakarmāṇi samyagvṛttāśca ye tāni - klībatvaṃ vidheyāpekṣayā - mahākulāni viddhi ||

5.36.24

na vyathate na calati na yoniḥ pitrāda‌yo'pi yeṣāṃ doṣeṇa na vyathante kintu guṇaireva tuṣyanti ||

5.36.27

paribhavāttāḍanāt parīvādāt nindātaḥ ||

5.36.28

gobhirvāgbhirvidyayetyarthaḥ | puruṣataḥ satpuruṣaiḥ arthataḥ dhanaiśca kulāni kulasaṅkhyāṃ kuleṣu gaṇanāṃ samupetāni bhavanti ||

5.36.29

vṛttataḥ dharmeṇa karṣanti āharanti ||

5.36.31

gobhirvidyābhiḥ ||

5.36.32

naikṛtikaḥ kapaṭī vairakṛdādayaḥ kulaghnāḥ ityarthaḥ ||

5.36.33

prasaṅgādvṛttalakṣaṇamāha - yaśceti | na iti asmacchabdasyādeśacatuṣṭayaṃ na naḥ sa iti pāṭhe | na tasyeti pāṭhe tu trayameva | nirvapet kuryāt | pitṝniti pāṭhe no niṣedhārthaḥ ||

5.36.34

nocchidyante kintvatithīnupagacchantyeva ||

5.36.35

satkṛtiṃ satkāraṃ kartuṃ pravṛttāni tṛṇādīni ||

5.36.36

yuktāḥ syandanavadavikalāḥ ||

5.36.37

prakṛtamāha - na taditi | tava tu śaṅkākulasya mayyāpi mitratvabuddhirnāstīti bhāvaḥ | saṅgatāni sambandhamātrāṇi ||

5.36.38

mūrkhasya tu duryodhanādeḥ kulaśīlādibhirasambaddho'pi karṇādimitrabhāvenāstītyāśayenāha - ya iti | bandhuḥ sambandhī mitramupakārakṛt ||

5.36.39

pāriplavamateḥ calabuddheḥ ||

5.36.40

samabhivartante samyagabhita eva vartante na tu spṛśanti | samabhivartanta ityapi paṭhanti ||

5.36.41

abhraṃ meghaḥ ||

5.36.42

mitrāṇāṃ hitāyeti śeṣaḥ ||

5.36.43

anarthayanprārthanāśūnyaḥ lubdhastu mitrāṇāṃ sāraphalgutvena jānātītyataḥ sa kāryārthī vaṇiktulyo na tu mitram ||

5.36.44

santāpāt iṣṭaviyogāt śokāt ||

5.36.45

anavāpyaṃ na prāpyaṃ śokena śokamātreṇa iṣṭamiti śeṣaḥ ||

5.36.46

duḥkhāderāgamāpāyitvādapi na śokādikaṃ kartavyamityāha - punariti ||

5.36.47

sarvaṃ puruṣamātram ||

5.36.48

ṣaṭ manasā saha śrotrādīni pañca | sravate svārthādbhraśyati tato viṣayasevanāt ||

5.36.49

tanuḥ śarīramabhivyaktisthānaṃ kāṣṭhaṃ tatra ruddho'nabhivyaktaḥ śikhī agnistathā'yaṃ rājā dharmeṇa ruddhaḥ | tanunā sūkṣmeṇa dharmeṇa vā ruddhaḥ ||

5.36.50

udvignaṃ bhītaṃ cālataṃ cā anudvignamabhayamacalaṃ ca padaṃ padanīyaṃ prāpyaṃ brahma ||

5.36.51

tatprāptisādhanānyevāha - nānyatreti | vidyā'dhyayanajā | tapaḥ svadharmācaraṇam | tvaṃ tu lobhī tatpadaṃ prāptumanarha iti bhāvaḥ | śāntiṃ kalyāṇam ||

5.36.52

buddhyā ātmajñānena bhayaṃ saṃsāram | vindate mahat sad‌guruśāstrādikaṃ labhate | tato guruśuśrūṣayā jñānaṃ granthajaṃ yogena sarvacittavṛttinirodhena śāntim ||

5.36.53

śāntiprāptau sarvaṃ tucchamityāha - anāśritā iti | dānajaṃ puṇyaṃ tatphalaṃ svargādītyarthaḥ | anāśritāḥ nāśrayante tucchatvāttasya ||

5.36.54

tasyānte svadhītādīnāṃ karmaṇāmante nāśe sukhaṃ paramānandaṃ vindate jagatkāraṇadarśanādeva sakalakarmanāśe satyakāraṇaṃ śuddhaṃ prāpnotītyarthaḥ | 'kṣīyante cāsya karmāṇi tasmin dṛṣṭe parāvare' paro hiraṇyagarbho'varo nīco yasmātkāraṇāttasmin dṛṣṭe sati ||

5.36.55

tadanyadduḥkharūpamevetyāha - svāstīrṇānīti | bhinnāḥ bhedadṛṣṭimantaḥ 'dvitīyādvai bhayaṃ bhavati' iti śruteradvaitatattvāt pracyutā ityarthaḥ | pakṣe bhinnāḥ jñātibhedavantaḥ ||

5.36.56

praśamamakrodham ||

5.36.57

yoga alabdhalābhaḥ | kṣemaṃ labdhaparipālanaṃ tadubhayaṃ na kalpate na yujyate ||

5.36.58

tadevāha - sampannamiti | sampannaṃ kṣīrādisampattiḥ ||

5.36.59

tantavaḥ kulatantavaḥ pāṇḍavāḥ āpyāyitāḥ tvayaiva saṃvardhitāḥ | pūrvarūpamārṣam | tanavaḥ sūkṣmāḥ bālā ityarthaḥ | bahulāḥ samāḥ bahūn saṃvatsarān | bahutvāt bandhūnāmanyeṣāṃ ca ṛṣīṇāṃ bahutvāt vane āyāsān sahanti ataḥ satāmupamā bhavanti pāṇḍavā iva santa itiḥ loke vadanti | ataḥ sattamāḥ pāṇḍavāstvayā na vañcanīyā iti bhāvaḥ ||

5.36.60

anye tu jñātayo na pāṇḍavatulyā ityāha - dhūmāyante iti | vyapetāni pṛthagbhūtāni ||

5.36.61

brāhmaṇādisāhacaryāt jñātayo'pyatrāyuddhārthina eva grāhyāḥ | tādṛśāṃśca pāṇḍavān jighāṃsantaḥ patiṣyantyevetyarthaḥ ||

5.36.62

ekajaḥ ekākī prasahyaḥ śakyaḥ ||

5.36.67

sadhanatām ṛte vinā anāturatvāt ṛte ca | bhadraṃ te'stu ityāśīrvacanamāptatvasūcanārtham ||

5.36.68

dhanavānanāturaśca tvaṃ guṇī san śamaṃ prāpnuhītyāha - avyādhijamiti | kaṭukamarocakaṃ paruṣaṃ rūkṣaṃ tīkṣṇaṃ chedakamuṣṇaṃ duḥsahasparśaṃ peyaṃ gilanīyaṃ manyuṃ dainyaṃ ‘manyurdainye kratau kṛdhi' iti kośāt | praśāmya śāntiṃ kṣamāṃ prāpnuhi ||

5.36.69

santāpādvyādhimṛcchatītyuktamatastau dvāvapi nindati phalāni putrapaśvādīni | tattvamiṣṭāniṣṭavivekaṃ pittopahatarasanatvāt | evaṃ sarvatra bhogaḥ stryādisaṅgaḥ dhanādijaṃ sukhaṃ labdhamapi na budhyante | ataḥ santāpaṃ jāgarādidvārā rogotpādakaṃ tyajetyarthaḥ ||

5.36.70

kitavatvaṃ dyūtapriyatvam ||

5.36.71

mṛdunā sahiṣṇunā dharmaḥ dāyavibhāgākhyaḥ | krūre tvatputre samāhitā mṛdunā yudhiṣṭhireṇa | prauḍhā satī ||

5.36.73

meḍhībhūtaḥ svayaṃ nirvyāpāro'pi paritaḥ sañcaramāṇānāṃ balīvardānāmiva putrāṇāṃ yatheṣṭapracāranirodhakaḥ ||

Linked texts (1)