The Great Epic of the Bhārata dynasty 5.36
Bhāratabhāvadīpa 5.36
- Language
- Sanskrit
5.36.1
atraiveti ||
5.36.2
haṃsarūpeṇa parivrājakarūpeṇa ||
5.36.3
anumātuṃ liṅgena jñātum | kāvyaṃ vidvallakṣaṇābhidhāyinīm ||
5.36.4
me mayā saṃśrutaṃ gurubhya iti śeṣaḥ | tadevāha - dhṛtiriti | dhṛtiḥ duḥkhairabhighāte'pi avaikalyam | damaḥ sarvendriyajayaḥ | satyadharmāḥ brahmaprāpakā dharmāḥ dhāraṇādhyānasamādhayaḥ teṣāmanuvṛttiravicchedaḥ | taiśca granthiṃ cijjaḍayorātmāntaḥkaraṇayorekalolībhāvaṃ vinīya tayoḥ pṛthakkaraṇena śithilīkṛtya | priyāpriye sukhaduḥkhe | ātmasamamātmasāmyaṃ nayīta prāpayet priyāpriyadharmiṇo'ntaḥkaraṇasyātmanyadhyastasya svādhiṣṭhāne pralaye sati tayorapi tatraiva laya ityarthaḥ | yathā rajjvāṃ rajjusarpe līne sati bhīṣaṇatvādayo'pi tatraiva līyante tadvat ||
5.36.5
nākrośet na śapet yatastitikṣato manyuḥ krodha eva ākroṣṭāraṃ dahati ||
5.36.6
ruṣatīṃ roṣavatīṃ pāṭhāntare uṣatīṃ dāhikāṃ vā ||
5.36.8
nirṝtimalakṣmīṃ mṛtyuṃ vā ||
5.36.9
bāṇaiḥ vāgbāṇaiḥ dadhāti puṣṇāti ||
5.36.10
tvatputrāḥ rūkṣavācastvamapi tatsaṅgāttādṛśo bhaviṣyasītyāha - yadīti | raṅgasya nīlādervaśaṃ nīlatām ||
5.36.11
atiprokto'pi na vadet vādayedvā | anāhato naiva pratihanyāt āhato'pi pāpakaṃ hantāraṃ yadi hantuṃ necchet sa devānāmapi śreṣṭho bhavatītyarthaḥ ||
5.36.12
avyāhṛtaṃ maunaṃ tato'pi śreyaḥ satyavacanaṃ satyamapi priyaṃ cettato'pi śreyaḥ tadapi dharmādanapetaṃ cet śreṣṭhatamamityarthaḥ ||
5.36.13
tasmātsatsaṅga eva tvayā'pi kartavya ityāśayenāha - yādṛśairiti ||
5.36.14
yato yata iti | yathā svapne bāhyādviṣayānnivṛttastajjena duḥkhena mucyate | evaṃ jāgrati svāpnaviṣayajena suṣuptau samādhau ca sarvato nivṛtto duḥkhaleśamapi na bhajate'to nivṛttireva tvayā kāryeti bhāvaḥ ||
5.36.15
asyāmavasthāyāṃ puruṣasya na kiñcidduḥkhādikamastītyāha - na jīyate ceti | nānujigīṣate iti pāṭhe na puruṣaḥ ||
5.36.16
bhāvaṃ kalyāṇamabhāve akalyāṇe ||
5.36.17
anarthakaṃ mithyā na sāntvayati ||
5.36.18
upahato gadyā ghoṣayātrāyāṃ gandharvaistāḍitaḥ | abhiśastaḥ abhitaḥ śāstrairvidīrṇaḥ | manyuvaśāt krodhavaśāt nāvartate na ṛjurbhavati | yataḥ kṛtaghnaḥ pāṇḍavaistadā mocito'pi tadupakāraṃ hantyeva | etāḥ kalāḥ cittasya vṛttayaḥ adhamasyaiva ||
5.36.19
adhamalakṣaṇamāha - neti | parebhyaḥ gurubhyaḥ | ātmanyeva śaṅkitaḥ viśvāsahīnaḥ ||
5.36.22
mahākulebhya iti spṛherīpsita iti karmaṇi caturthī ||
5.36.23
tapaḥ kṛcchracāndrāyaṇādi damaḥ indriyajayaḥ brahmavittaṃ brāhmaṇasya dhanaṃ vedādhyayanaṃ vedādhyāpanaṃ ca | vitānāḥ yajñakarmāṇi samyagvṛttāśca ye tāni - klībatvaṃ vidheyāpekṣayā - mahākulāni viddhi ||
5.36.24
na vyathate na calati na yoniḥ pitrādayo'pi yeṣāṃ doṣeṇa na vyathante kintu guṇaireva tuṣyanti ||
5.36.27
paribhavāttāḍanāt parīvādāt nindātaḥ ||
5.36.28
gobhirvāgbhirvidyayetyarthaḥ | puruṣataḥ satpuruṣaiḥ arthataḥ dhanaiśca kulāni kulasaṅkhyāṃ kuleṣu gaṇanāṃ samupetāni bhavanti ||
5.36.29
vṛttataḥ dharmeṇa karṣanti āharanti ||
5.36.31
gobhirvidyābhiḥ ||
5.36.32
naikṛtikaḥ kapaṭī vairakṛdādayaḥ kulaghnāḥ ityarthaḥ ||
5.36.33
prasaṅgādvṛttalakṣaṇamāha - yaśceti | na iti asmacchabdasyādeśacatuṣṭayaṃ na naḥ sa iti pāṭhe | na tasyeti pāṭhe tu trayameva | nirvapet kuryāt | pitṝniti pāṭhe no niṣedhārthaḥ ||
5.36.34
nocchidyante kintvatithīnupagacchantyeva ||
5.36.35
satkṛtiṃ satkāraṃ kartuṃ pravṛttāni tṛṇādīni ||
5.36.36
yuktāḥ syandanavadavikalāḥ ||
5.36.37
prakṛtamāha - na taditi | tava tu śaṅkākulasya mayyāpi mitratvabuddhirnāstīti bhāvaḥ | saṅgatāni sambandhamātrāṇi ||
5.36.38
mūrkhasya tu duryodhanādeḥ kulaśīlādibhirasambaddho'pi karṇādimitrabhāvenāstītyāśayenāha - ya iti | bandhuḥ sambandhī mitramupakārakṛt ||
5.36.39
pāriplavamateḥ calabuddheḥ ||
5.36.40
samabhivartante samyagabhita eva vartante na tu spṛśanti | samabhivartanta ityapi paṭhanti ||
5.36.41
abhraṃ meghaḥ ||
5.36.42
mitrāṇāṃ hitāyeti śeṣaḥ ||
5.36.43
anarthayanprārthanāśūnyaḥ lubdhastu mitrāṇāṃ sāraphalgutvena jānātītyataḥ sa kāryārthī vaṇiktulyo na tu mitram ||
5.36.44
santāpāt iṣṭaviyogāt śokāt ||
5.36.45
anavāpyaṃ na prāpyaṃ śokena śokamātreṇa iṣṭamiti śeṣaḥ ||
5.36.46
duḥkhāderāgamāpāyitvādapi na śokādikaṃ kartavyamityāha - punariti ||
5.36.47
sarvaṃ puruṣamātram ||
5.36.48
ṣaṭ manasā saha śrotrādīni pañca | sravate svārthādbhraśyati tato viṣayasevanāt ||
5.36.49
tanuḥ śarīramabhivyaktisthānaṃ kāṣṭhaṃ tatra ruddho'nabhivyaktaḥ śikhī agnistathā'yaṃ rājā dharmeṇa ruddhaḥ | tanunā sūkṣmeṇa dharmeṇa vā ruddhaḥ ||
5.36.50
udvignaṃ bhītaṃ cālataṃ cā anudvignamabhayamacalaṃ ca padaṃ padanīyaṃ prāpyaṃ brahma ||
5.36.51
tatprāptisādhanānyevāha - nānyatreti | vidyā'dhyayanajā | tapaḥ svadharmācaraṇam | tvaṃ tu lobhī tatpadaṃ prāptumanarha iti bhāvaḥ | śāntiṃ kalyāṇam ||
5.36.52
buddhyā ātmajñānena bhayaṃ saṃsāram | vindate mahat sadguruśāstrādikaṃ labhate | tato guruśuśrūṣayā jñānaṃ granthajaṃ yogena sarvacittavṛttinirodhena śāntim ||
5.36.53
śāntiprāptau sarvaṃ tucchamityāha - anāśritā iti | dānajaṃ puṇyaṃ tatphalaṃ svargādītyarthaḥ | anāśritāḥ nāśrayante tucchatvāttasya ||
5.36.54
tasyānte svadhītādīnāṃ karmaṇāmante nāśe sukhaṃ paramānandaṃ vindate jagatkāraṇadarśanādeva sakalakarmanāśe satyakāraṇaṃ śuddhaṃ prāpnotītyarthaḥ | 'kṣīyante cāsya karmāṇi tasmin dṛṣṭe parāvare' paro hiraṇyagarbho'varo nīco yasmātkāraṇāttasmin dṛṣṭe sati ||
5.36.55
tadanyadduḥkharūpamevetyāha - svāstīrṇānīti | bhinnāḥ bhedadṛṣṭimantaḥ 'dvitīyādvai bhayaṃ bhavati' iti śruteradvaitatattvāt pracyutā ityarthaḥ | pakṣe bhinnāḥ jñātibhedavantaḥ ||
5.36.56
praśamamakrodham ||
5.36.57
yoga alabdhalābhaḥ | kṣemaṃ labdhaparipālanaṃ tadubhayaṃ na kalpate na yujyate ||
5.36.58
tadevāha - sampannamiti | sampannaṃ kṣīrādisampattiḥ ||
5.36.59
tantavaḥ kulatantavaḥ pāṇḍavāḥ āpyāyitāḥ tvayaiva saṃvardhitāḥ | pūrvarūpamārṣam | tanavaḥ sūkṣmāḥ bālā ityarthaḥ | bahulāḥ samāḥ bahūn saṃvatsarān | bahutvāt bandhūnāmanyeṣāṃ ca ṛṣīṇāṃ bahutvāt vane āyāsān sahanti ataḥ satāmupamā bhavanti pāṇḍavā iva santa itiḥ loke vadanti | ataḥ sattamāḥ pāṇḍavāstvayā na vañcanīyā iti bhāvaḥ ||
5.36.60
anye tu jñātayo na pāṇḍavatulyā ityāha - dhūmāyante iti | vyapetāni pṛthagbhūtāni ||
5.36.61
brāhmaṇādisāhacaryāt jñātayo'pyatrāyuddhārthina eva grāhyāḥ | tādṛśāṃśca pāṇḍavān jighāṃsantaḥ patiṣyantyevetyarthaḥ ||
5.36.62
ekajaḥ ekākī prasahyaḥ śakyaḥ ||
5.36.67
sadhanatām ṛte vinā anāturatvāt ṛte ca | bhadraṃ te'stu ityāśīrvacanamāptatvasūcanārtham ||
5.36.68
dhanavānanāturaśca tvaṃ guṇī san śamaṃ prāpnuhītyāha - avyādhijamiti | kaṭukamarocakaṃ paruṣaṃ rūkṣaṃ tīkṣṇaṃ chedakamuṣṇaṃ duḥsahasparśaṃ peyaṃ gilanīyaṃ manyuṃ dainyaṃ ‘manyurdainye kratau kṛdhi' iti kośāt | praśāmya śāntiṃ kṣamāṃ prāpnuhi ||
5.36.69
santāpādvyādhimṛcchatītyuktamatastau dvāvapi nindati phalāni putrapaśvādīni | tattvamiṣṭāniṣṭavivekaṃ pittopahatarasanatvāt | evaṃ sarvatra bhogaḥ stryādisaṅgaḥ dhanādijaṃ sukhaṃ labdhamapi na budhyante | ataḥ santāpaṃ jāgarādidvārā rogotpādakaṃ tyajetyarthaḥ ||
5.36.70
kitavatvaṃ dyūtapriyatvam ||
5.36.71
mṛdunā sahiṣṇunā dharmaḥ dāyavibhāgākhyaḥ | krūre tvatputre samāhitā mṛdunā yudhiṣṭhireṇa | prauḍhā satī ||
5.36.73
meḍhībhūtaḥ svayaṃ nirvyāpāro'pi paritaḥ sañcaramāṇānāṃ balīvardānāmiva putrāṇāṃ yatheṣṭapracāranirodhakaḥ ||
Linked texts (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit