<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa!nilakantha.6.26.14 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Epic, Poetry, Drama & Narrative](https://indike.org/pramana/in.lit) › [The Mahābhārata and its versions](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata) › [Mahābhārata](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa) › [Bharatabhavadipa](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa!nilakantha) › 6.26.14

# The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.26.14

Bhāratabhāvadīpa 6.26.14

- **Language:** Sanskrit

### [6.26.14](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa!nilakantha.6.26.14)

nanu ātmano liṅgaśarīrādanyatve'pyahaṃ duḥkhītyādyanubhavādduḥkhādidharmāśrayatvaṃ durvāram | tataśca bhīṣmādibandhuvarganāśe sati duḥkhasambandho bhavatyevetyāśaṅkyāha - mātrāsparśā iti | mīyante viṣayā ābhistā mātrā indriyavṛttayaḥ | yadvā daśa prajñāmātrāḥ vāgādayaḥ daśa bhūtamātrāḥ nāmādayaḥ kauṣītakiprasiddhā indriyaviṣayarūpā grāhyāḥ | tāsāṃ sparśāḥ parasparaṃ viṣayaviṣayibhāvena sambandhā iti vyākhyeyam | yadvā mātrā pramātrā saha sparśāḥ viṣayendriyasambandhāḥ | sparśaśabdasya tadvācitvaṃ ‘sparśānkṛtvā bahirbāhyān’ ityatra dṛṣṭam | tatra sparśapadena tadvatorviṣayendriyayorapi lābhaḥ | tena pramātuḥ pramāṇadvārā prameyeṇa saha sambandhāḥ sarve śītoṣṇādivadāgamāpāyina utpattivināśaśīlāḥ, ataevānityāśca tadvadeva sukhaduḥkhadāśca | atastān titikṣasva sahasva | he kaunteya bhāratetyuttamavaṃśyatvena dhīratvamasya sūcayati | pramātṛtvādiranartho hi suptisamādhigrahāveśādiṣvabhāvājjāgratsvapnādau bhāvācca kādācitkatayā ātmani pratīyamāno'pi rajjūragādivanmithyābhūtaḥ sanna taddharmatvaṃ bhajate | yaddhi yatrābhedena kadācidbhāti kadācinna tattatrādhyastaṃ rajjvāmiva sarpaḥ | pramātrādiśca pratīci pratyagabhedena kadācidbhāti ato mithyeti niścitam | tena pratīci pramātṛsambandha eva nāsti | satyamithyāvastunorvāstavasambandhāyogāt | pramātṛdharmāṇāṃ duḥkhādīnāṃ tu pratīci sambandho dūrāpeta eva | kathaṃ tarhyātmani duḥkhitvapratyayaḥ | tattadupādhitādātmyādhyāsāditi brūmaḥ | ataeva jāgrati dṛṣṭaṃ duḥkhaṃ svapne nānuvartate svapnadṛṣṭaṃ vā jāgrati na dṛśyate | tathā ca śrutiḥ “sa yattatra paśyati puṇyaṃ ca pāpaṃ cānanvāgatastena bhavatyasaṅgo hyayaṃ puruṣaḥ” iti | “kāmaḥ saṅkalpo vicikitsā” ityādiśrutiretatsarvaṃ mana eveti abhedanirdeśātkāmādisarvavikāropādānatvaṃ manasa evāha | tasmātsvapna ivātmani duḥkhitvapratītirbhrāntirevetīṣṭaviyogajanitāṃ tāṃ titikṣasveti bhāvaḥ ||

- [Previous: 6.26.13](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa!nilakantha.6.26.13)
- [Next: 6.26.15](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa!nilakantha.6.26.15)
- [Up: 6.26](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa!nilakantha.6.26)

## Linked texts (1)

- [Mahābhārata](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa.6.24.14) — Vyāsa, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa!nilakantha.6.26.14](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa!nilakantha.6.26.14) · Pramāṇa
