<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa!nilakantha.6.26.16 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Epic, Poetry, Drama & Narrative](https://indike.org/pramana/in.lit) › [The Mahābhārata and its versions](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata) › [Mahābhārata](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa) › [Bharatabhavadipa](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa!nilakantha) › 6.26.16

# The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.26.16

Bhāratabhāvadīpa 6.26.16

- **Language:** Sanskrit

### [6.26.16](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa!nilakantha.6.26.16)

nanu suptisamādhyādau tyaktopādherātmanaḥ samaduḥkhasukhatve'pi sopādhikadaśāyāṃ taptāyaḥpiṇḍasya dagdhṛtvamiva tasya duḥkhitvaṃ durvāram | upādhiśca mūlaprakṛtervyāpikāyā mātrārūpa iti tatsattve tu na nirmūlocchedamarhatyataḥ ‘so'mṛtatvāya kalpata’ ityanupapannamityāśaṅkyāha - nāsata iti | pramātrāderāgamāpāyitvena kādācitkatvāt rajjūragādivat asataḥ bhāvaḥ sattā kālatraye'pi nāsti | ayamarthaḥ pramātrādirmūlājñānena cidātmani kalpitaḥ | mūlājñānasya cātmajñānena nivṛttau kāraṇābhāvānna punaḥ pramātrādyudbhavo'stīti niṣpratyūhamamṛtatvaṃ jñānātsidhyatīti | nanvapratītimātrātpramātrādermithyātvopagame ātmano'pi suptyādāvapratīyamānatvāviśeṣānmithyātvamastu | ubhayorvā satyatvamastu ityāśaṅkyāha - nābhāvo vidyate sata iti | sadvastunaḥ abhāvo'sattvaṃ kadācidapi na vidyate | suṣuptyādāvapi anubhūtayoḥ sukhājñānayoḥ sukhamahamasvāpsaṃ na kiñcidavediṣamiti utthāne parāmarśadarśanāt | tadanubhavamantareṇa tayoḥ paramārśāsambhavāt | ataḥ sato'sattvaṃ nāsti | śrutirapi suptikaivalyayoḥ pramātrādyabhāvaṃ dṛśo nityatvaṃ cāha - “yadvai tanna paśyati paśyanvai tanna paśyati na hi draṣṭurdṛṣṭerviparilopo vidyate'vināśitvānnatu taddvitīyamasti tato'nyadvibhaktaṃ yatpaśyet” iti | yadi pramātrādiḥ satyastarhi sato'rthasya suṣuptyādāvadarśanaṃ sānnidhyābhāvādvā draṣṭurdṛglopādvā vaktavyam | nādyaḥ | ātmani dṛṣṭanaṣṭasvabhāvasyānyatra sadbhāvakalpanāyogāt | nāntyaḥ | udāhṛtayā śrutyaiva tanniṣedhāt | tasmādubhayorapi satyatvena mithyātvena vā sāmyaṃ durvacam | nanu sata ākāśādeḥ kvacidapi deśe kāle cābhāvo yadyapi nāsti tathāpi sata eva paramāṇordeśāntare'bhāvo'sti prāgasato'pi ghaṭāderbhāvaśca dṛṣṭaḥ tatkathamucyate ‘nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sata’ ityāśaṅkya vidvadanubhavena nirasyati - ubhayorapīti | anto yāthātmyam | yathā svapne nabhaḥkumbharajjūragādayo nityatvānityatvasatyatvāsatyatvādidharmopetatayā niścitā api prabodhena bādhyante tadvajjāgraddṛṣṭā api te tattvajñānena bādhyante | nanu jāgradvāsanāvaśāt svapnagatanabha ādau nityatvādiniścayo bhrama iti cet , anādikālapravṛttaprāgbhavīyasaṃskāravaśāt jāgrannabha ādāvapi sa bhrama eveti tulyam | nanu svarūpasadeva rajatādikaṃ śuktyādāvadhyasyate natvasat śaśaśṛṅgādikam | gaganādikaṃ tu tvadrītyā svarūpeṇāsadapi kathamātmanyadhyasyata iti cenna | adhyāse hi pūrvānubhavamātramapekṣate natvanubhūtasya svarūpeṇa sattvamapi | darpaṇapratibimbite gagane'pi nailyādhyāsadarśanāt | na ca gagane nailyaṃ svarūpeṇa satyamasti atha cānyatrādhyasyate | tasmāt bhramaparamparāyāḥ sambhavāt | svapnadraṣṭṛbhirivāsmābhiradṛṣṭamapi sadasatoryāthātmyaṃ prabuddhairdraṣṭuṃ śakyameva | tathā ca śrutayaḥ “neha nānāsti kiñcana”, “astītyevopalabdhavyaḥ”, “ato'nyadārtam” ityādyāḥ anātmano'sattvam ātmanaśca sattvaṃ pratipādayanti | evaṃ sato jñānenāsato bādhātkaivalyaṃ sidhyatīti bhāvaḥ ||

- [Previous: 6.26.15](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa!nilakantha.6.26.15)
- [Next: 6.26.17](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa!nilakantha.6.26.17)
- [Up: 6.26](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa!nilakantha.6.26)

## Linked texts (1)

- [Mahābhārata](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa.6.24.16) — Vyāsa, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa!nilakantha.6.26.16](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa!nilakantha.6.26.16) · Pramāṇa
